Sula 26 — Tije Wa e Pinje Mawendo
GSAM 403.1“Ondiki ni, Joma ne ok onyis wach kuome biro neno; kendo joma pok owinjo biro niang’.”1
GSAM 403.2Tichwa mokwongo mar land wach e piny man oko mar United States nochakore e higa 1874, kane oor Jatelo J. N. Andrews e Switzerland, kendo nochako tich kuno.
GSAM 403KAR TICH E CHUNY EUROPE
GSAM 403.3E kindeno pinje aboro ne ni e tichni mar land wach; gin Switzerland, France, Italy, Turkey, Belgium, Spain, Portugal gi Greece, piny ma ne nitie ji 140,000,000.
GSAM 403.4Nyalo bedo gima ber mondo wawach ka kuom gik mane omiyo jowa ochako tich mar land wach e piny malach kamano, e kinde ma joma ne ni e kanisawa ne pod nok.
GSAM 403Jatelo Czechowski
GSAM 403.5E higa 1865, Jatelo M. B. Czechowski, jadolo mar Katolik moa Poland mane olokore kendo oyie kuom adiera mar sani, nodwaro ni jowa oore kaka jaote mar land wach e Chuny Europe. Nikech mano ne ok nyal timore e kindeno, notero wachne ne Adventists mar odiechieng’ mokwongo (Jumapil) man Boston, Mass., ma nyalo bedo ni ne giparo ni en ne onge tudruok moro amora gi jowa. Kata ka ne gin gi paro mane, negiyudo pesa mane dwarore, kendo negiore e kar tich mar land wach mane odwaro dhiye.
GSAM 404Jo-Sabato e Switzerland
GSAM 404.1E higa 1866, nopuonjo adiera kuom Sabato gi Wach mar Malaika Mar Adek e Tramelan, Switzerland, kendo tichno nomiyo oganda jo-Sabato ochakore. Bang’ kinde matin, noweyogi mondo odhi opuonj wach e Hungary. Ne ok onyiso ogandano man Tramelan gimoro amora kuom tichwa e America, to Albert Vuilleumier, achiel kuomgi, ne nyalo somo dho-Ngere. E yo ma ne ok oikone, noneno achiel kuom gazeti mar Nono mar Biro. Kuom mano, ndiko baruwa e kind pinje ariyogi nochakore.
GSAM 404Oor Jatelo Erzenberger e America
GSAM 404.2E higa 1869, James Erzenberger moa Tramelan noor e America mondo opuonjre dho-Ngere, kendo ong’e maber puonj gi timbe mag Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo. Nochopo Battle Creek e odiechieng’ 18 mar dwe mar 6, kendo nodak America higa achiel gi nus. Nowuok New York e wuothne mar dok dala e odiechieng’ 9 mar dwe mar 9, 1870. E dwe mar 6 mar higano, Ademar Vuilleumier nolimo pinyni, kama nodakie higni ma romo ang’wen. Kane odok e pinygi, nowuotho gi Jatelo Andrews. Negichopo Neuchatel e odiechieng’ 16 mar dwe mar 10, 1874.
GSAM 404.3E higa 1875, Jatelo D. T. Bourdeau gi joode nowuok America ka gidhi France, kama komiti ne oyierogi mondo gitiye.
GSAM 404Gazeti mar Dho-Faransa Ochakore
GSAM 404.4E higa moluwe, e dwe mar 7, 1876, goyo gazeti mar dho-Faransa, ma nyinge Les Signes des Temps (Ranyisi mag Kinde), nochakore e Basel, Switzerland. E odiechieng’ 13 mar dwe mar 5, 1882, bang’ higni auchiel, Jatelo Haskell nowuok dala maduong’ mar New York gi yie ka odhi Europe. E wuothni mar land wach, nokawo kinde moro e Switzerland.
GSAM 405Jatelo Whitney Odhi Basel—Tho mar Jatelo Andrews
GSAM 405.1E odiechieng’ 26 mar dwe mar 7, 1883, Jatelo B. L. Whitney gi joode nochopo Basel, ka Komiti mar Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto oseyiere mondo otelne tichno mar land wach. Mano ne bedo mondo oyud Jatelo Andrews yweyo, nikech ngimane ne medore rach mapiyo. Bang’ dwe manok, e dwe mar 10 mar higano, Jatelo Andrews notho.
GSAM 405.2Kane pod tin, Jatelo Andrews ne ok oyudo ber mar somo e skunde madongo gi mag malo, to kata kamano ne en ng’at mosomo maber, ma piny luongo ni ng’at mopuonjore owuon kata ng’at ma ogere owuon. Kuom keto chunye e somo, nong’eyo dho-Latin, dho-Grik gi dho-Hibrania maber, kendo e higni mabang’e nong’eyo dho-Faransa. Nopuonjore dho-Faransa mondo okonye e chako gi dhi nyime gi Tich mar Land Wach e Chuny Europe. Kanyo notiyo kuom higni auchiel mogik mag ngimane, ka ondiko kendo ogoyo Ranyisi mag Kinde mar dho-Faransa, kendo ka oyalo e dhokno. E kinde ma ne otiyo kamano ema tho nomake.
GSAM 405Jathieth Kellogg e Europe
GSAM 405.3E kinde ma yien chako golo ite e higa 1883, Jathieth J. H. Kellogg nolimo Europe mondo onon weche mag thieth. Norito ndalo manok e achiel ka achiel kuom kuondewa mag land wach, kendo limbe nochiwo chuny maduong’ ne jotich. Jatelo Andrews nopwoyo ahinya siem mane ochiwo kuom tich man Basel.
GSAM 405Jatelo Butler Olimo Europe
GSAM 405.4E Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto mane otim e dwe mar 10, 1883, nochiw paro mondo goyo gazeti e England ochakore mapiyo kaka nyalore. Kuom yiero machielo mane otimore e chokruokni, Jotelo George I. Butler, M. C. Wilcox gi A. C. Bourdeau nodhi mondo okony e tich man Europe gi England. Jatelo Butler nochopo Glasgow, Scotland, e odiechieng’ 27 mar dwe mar 2, 1884. Achiel kuom gik mane omiyo Jatelo Butler olimo kuonde mag land wach e pinje mawendo ne en mondo onen gi wang’e owuon pek mag dhi nyime gi tich e pinje mawendo, kendo mondo ong’e kaka nyalo loyo pekgo. En bende nokawo kinde moro e Basel gi e Chuny Europe. A. C. Bourdeau notiyo e dier jo-Faransa e holni mag gode mag Alps, e dier jo-Waldenses; to M. C. Wilcox noruwore gi tich mar goyo gi yiko gik mondiki e England, ka odong’ kanyo nyaka e giko mar higa 1886.
GSAM 406Ot mar Goyo Buge Oger e Basel
GSAM 406.1E higa 1884, Ot mar Goyo Buge, Imprimerie Polyglotte (ma nyinge tiendego goyo buge e dhok mang’eny), noger e Basel. E dwe mar 3, 1885, Komiti mar Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto nomiyo H. W. Kellogg thuolo mar limo Basel mondo ong’iew masinde mane dwarore ne ot mar goyo buge. Notimo kamano, kendo e yo ma ne ot mar goyo buge mane nigi gik tich maber, mar Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo, noger e dala machon mar Basel.
GSAM 406.2E kinde ma Jatelo Butler nolimo Europe, gazeti mar dho-Jamani ma nyinge Herold der Wahrheit (Jakwena mar Adiera) nogoy e ofis mar Basel. E higano gazeti mar dho-Romania, Adevărulu Prezentu (Adiera mar Sani), bende nogoy e ofisni. Kendo machielo bende e dho-Italy, ma nyinge L’Ultimo Messagio (Weche Mogik). Gazete ariyo mogik ma oluong nying-gi ne gin mag pap 16 kendo ne giwuok bang’ dwe adek ka dwe adek. E chokruok mar kanise e piny Switzerland, e dwe mar 10, 1884, nowachi ni e higano ne osegoy kendo osepog gazete ang’wen-gi 146,000. Nyaka higa 1895, kinde ma ot mar goyo buge nogol e dalano nikech sand mane nitie e Basel, moter Hamburg, Germany, buge gi kalatas ne osegoy e dhok 11 mopogore; gin dho-Faransa, dho-Jamani, dho-Italy, dho-Romania, dho-Spain, dho-Bohemia, dho-Russia, dho-Holland, dho-Hungary, dho-Armenia, dho-Turkey gi dho-Turkey-Grik. Omiyo ne en kar tich ma “goyo buge e dhok mang’eny,” mana kaka nyinge nyiso.
GSAM 407Mrs. White Olimo Europe
GSAM 407.1E odiechieng’ 3 mar dwe mar 9, 1885, Mrs. White, wuode W. C. White, gi joode nochopo Basel. Negibedo higa achiel gi nus e pinje machon, ka gilimo kuonde mag land wach man e Chuny Europe, kama tich ma nengone ok nyal kwan notimne kuonde mopogore mag land wach.
GSAM 407Chokruok mar Kanise e Piny Switzerland Ochan
GSAM 407.2E odiechieng’ 10 mar dwe mar 9, 1885, chokruok mar kanise e piny Switzerland nochan. E ripoti mane ochiw e kindeno, nowachi ni chokruokno ne nigi japuonj lemo moketie achiel, jopuonj lemo abiriyo ma omigi thuolo mar tich, kanise apar gi jokanisa 224. E higa mokalo jogo nopago achiel kuom apar mar $1,645.11. Medo kuom mano, mich mar $2,041.22 ne osechiw ne tich.
GSAM 407Jatelo Waggoner e Europe
GSAM 407.3Mrs. White, kaachiel gi W. C. White kod joode, nodok America e higa 1887. E higano Jatelo J. H. Waggoner noluong mondo oruwre gi Tich mar Land Wach e Chuny Europe. Notiyo e piny ka kuom higni moloyo ariyo, ka oketo dalane e Basel e kindeno. E dalani ema notho e odiechieng’ 20 mar dwe mar 4, 1889, mana kaka osewachi chon.
GSAM 407.4Ngima mar Jatelo Whitney mane medore rach, gi thone mane oluwe (odiechieng’ 9 mar dwe mar 4, 1889), ne en kuyo machielo maduong’ ne tichni mar land wach.
GSAM 407Jatelo Robinson e Europe
GSAM 407.5Jatelo D. A. Robinson, mane tiyo e England, noyier mondo okaw kar Jatelo Whitney. Notiyo maber e piny ka kuom higni ma romo auchiel, eka nowuok odhi India e higa 1895, kuom luong mar Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto. Wuokne nomiyo dwarore ni oyier jarit tich machielo.
GSAM 408Jatelo Holser, Jarit Tich e Piny
GSAM 408.1Jatelo H. P. Holser ema noyier ne tichno, kendo med kuom tichni noyier mondo otelne Tich mar Land Wach e Chuny Europe duto. Kanyo notiyo maber ka ok ool nyaka 1901, kinde ma en bende notho nikech kethruok mar tuo. Notho e Canyon City, Colorado, e odiechieng’ 11 mar dwe mar 9, 1901.
GSAM 408.2Kata obedo ni chandruokgi ne nitie, tich mar land wach nomedo dong’ kendo nodhi nyime. Mano onenore e ripoti mane ochiw ne Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto e higa 1895. Ripotino wacho ni chokruok mar kanise e Chuny Europe ne nigi kanise 19 gi jokanisa 484, mane opago achiel kuom apar mar $4,378.18 e higa mokalo. E kindeno ne gin gi jopuonj lemo moketie ang’wen gi jopuonj lemo abich ma omigi thuolo mar tich.
GSAM 408TICH MAR LAND WACH E GERMANY GI RUSSIA
GSAM 408.3E higa 1870, J. H. Linderman, jakwath mar kanisa moro machiegni gi Elberfeld, Prussia, kaachiel gi jokanisane piero ang’wen, nochako mako Sabato mar odiechieng’ mar abiriyo kuom somo Muma. Ne ok ging’eyo ni nitie oganda machielo mar jo-Kristo e piny ma mako odiechieng’no kaka Sabato. Wach kuom ogandani nochopone jowa e yo ma ne ok ong’ere. Jakwayo moro nobiro e od joote mar land wach man Basel e Sabato. Joot ne somo puonj mar Skul mar Sabato ka Mumbe oyawore e nyimgi. Gima noneno no donjo e chuny ng’atno, kendo nomiyo openjo penjo.
GSAM 408Oganda man Elberfeld
GSAM 408.4Kane ong’eyo ni ne ok gin jo-Yahudi, to ne gin jo-Kristo ma mako Sabato mar odiechieng’ mar abiriyo, nowacho kuom ogandani man Elberfeld. Jatelo Andrews noneno ni ne ber mondo onon wachno; omiyo e chakruok mar higa 1875 nodhi Prussia kaachiel gi Jatelo Erzenberger, kama negiyudoe ogandano mana kaka ne onyisgi. Jatelo Erzenberger nodong’ kinde moro ka otiyo e bath Germany ka, kendo e odiechieng’ 8 mar dwe mar 1, 1876, ji aboro nobatis e Elberfeld. Mano ne en batiso mokwongo mane Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo otimo e Germany.
GSAM 409.1Adiera ne oseyudo kar tiyo e Russia nyaka chon e higa 1882, kuom gik mondiki mag somo mane owetewa jo-Jamani man America oorone osiepegi man e kuonde ma jo-Jamani odakie e Russia.
GSAM 409Jatelo Conradi e Europe
GSAM 409.2E higa 1885, Jatelo L. R. Conradi nowuok America ka odhi e Chuny Europe mondo oti e dier jo-Jamani. E odiechieng’ 28 mar dwe mar 6, 1886, nowuok Basel ka odhi Crimea, Russia. Kanyo, kaachiel gi Jatelo Perk, nowuotho odhi Berdebulat, kama nyiminewa ariyo nobatisie kendo kanisa mar jokanisa 19 nochanie. Mano ne en kanisa mokwongo mar Adventist mar Odiechieng’ mar Abiriyo e Russia.
GSAM 409Jotelo Conradi gi Perk Oket e Tuech
GSAM 409.3Bang’ mano mapiyo, Jotelo Conradi gi Perk nomak nikech puonjo gik mokwedo yie mar kanisa Orthodox, kendo noketgi e tuech e Perekop kuom jumbe abich. Bang’ ka nogonye kuom kony mar jaote mar United States, Jatelo Conradi nolimo yo wuok chieng’ mar Russia, eka nodok Switzerland.
GSAM 409Tich e Aora Volga, Russia
GSAM 409.4E higani ema Jatelo Laubhan nochako tiyo e Russia, machiegni gi dalane mane ni e bath Aora Volga. E higa 1880, Jatelo Klein moa Kansas nochako tich e kuonde jo-Jamani e Russia. Kamano jotich oseyudore ne piny ma tich pekie kendo tekie, kendo kata obedo ni joyie oseriem e pinygi kendo oseketgi e tuech, Ruoth oseguedho tich e yo maduong’.
GSAM 409Ber mar Tich mar Jouso Buge e Germany
GSAM 409.5E higa 1888, Jouso Buge nochako tich e Rheinish-Prussia, Württemberg, Baden gi Alsace. Jotich aboro kata apar ma ne nigi teko kendo ne gin jo-adiera notiyo maber ahinya ma e higa achiel negiuso buge ma kwan-gi en kama: Ngima mar Kristo, 3,000; Wuok Eden Nyaka Eden, 2,000; gi buge matindo 12,000. Kuom tichni, e kuonde duto chiegni ma ne ousoe kendo osomie bugego, ji moko, achiel kata moloyo, noyie kuom adiera.
GSAM 410Tich mar Land Wach Ochakore e Hamburg
GSAM 410.1E dwe mar 5, 1889, Jatelo Conradi nochako tich mar land wach e Hamburg, Germany, kendo bang’ kinde matin ahinya noger skul mar puonjo jotich. E dwe mar 10 moluwe, Skul mar Sabato mar joma 28 nochan. E higani ema Jatelo Haskell nolimo kar land wachno, kendo kanisa mar jokanisa 20 nochan, kendo kar kano buge noket.
GSAM 410.2E kindeno Jatelo J. T. Boettcher ne tiyo e tich mar jo-Jamani e Barmen. E higa 1890, ripoti nochiw ne Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto, mawacho ni e tich mar land wach e Germany gi Russia ne nitie kanise ochiko mosechan gi jokanisa duto 422. Medo kuomgi ne nitie jo-Sabato 75 ma ne pok ochan kaka kanisa. E odiechieng’ 7 mar dwe mar 4 mar higano, ji apar gariyo mamoko nobatis kendo noruwore gi kanisa mar Hamburg. E dwe mar 12, kwan jokanisa mar kanisani ne oseromo piero ang’wen. Pesa mane oyud kuom uso buge ma oa e kar kano buge e Hamburg, e Holland, Russia gi kuonde mopogore mag Germany, ne romo $5,000.
GSAM 410Ber mar Tich e Europe
GSAM 410.3Mosin mosin to gadiera tich nodhi nyime e Tich mar Land Wach e Chuny Europe, kaka ripoti mane ochiw e Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto e higa 1891 nyiso. E kindeno ne nitie kanise abich e Germany, gi jokanisa 140, ma 64 kuomgi ne gin jokanisa mar Hamburg. Achiel kuom apar mane opagi ne en $1,000. Buge mane jaote mar land wach e yiedhi man Hamburg ouso e yiedhi ne gin mar $500, to buge mane Jouso Buge ouso e higano, e piny mar tichno duto, ne gin mar $6,000. Ji 150 ne oseyie kuom adiera e Austria, kendo e Russia ne nitie kanise 13 gi jokanisa 400.
GSAM 411Jo-Sabato Abich mar Russia Oriem e Pinygi
GSAM 411.1E kinde machiegni gi mano (1891), jokanisa abich mar kanisa moro e Russia, ma jatelogi bende ni kuomgi, ne osemak nikech puonjo puonj mokwedo kanisa ma piny omako, kendo ne ong’adnegi bura mar riembogi e pinygi kuom higni abich mondo gidhi Trans-Caucasus. Ne idwaro twegi kaachiel gi nyororo kendo ne dwarore ni giwuoth gi tiendgi kuom mail 500. E temni, yiegi nomiyogi teko, kendo ne gimor kuom Ruoth. E higano, buk matin ne oseyik e kit puonj mag somo Muma e dho-Russia, kuom chandruok mar Kristo, nindo mar joma otho, odiechieng’ mane kendo nikech ang’o, to bende wanyalo ng’eyo?
GSAM 411.2E kinde mar Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto e higa 1895, kwan jokanisa e Germany ne osemedore nyaka 368, kendo achiel kuom apar e higa mokalo ne en $2,327.43.
GSAM 411Jo-Sabato Mamoko e Russia
GSAM 411.3E Russia, kata obedo ni ji mang’eny ahinya ne osea modak e pinje mamoko, kwan jokanisa ne osemedore nyaka 467, mane opago achiel kuom apar mar $841.60.
GSAM 411.4Kuom wach mane jagoro mar tich mar land wach e pinje mawendo owacho e gik ma isomo e juma mar lemo mar higa 1896, wapuonjore ni
GSAM 411.4“e kar tich mar Germany gi Russia, e higa mokalo kwan-gi ne osemedore ma chiegni oromo nyadi ariyo; kwan-gi ne osemedore gi ji moloyo 400. E Berlin, Germany, ji piero auchiel ne dhi e lemo mar Sabato kaka pile. Gero od lemo mar tich mar land wach e Hamburg ne osemiyo tichno teko kanyo. E Munich, man Bavaria, ji moko ne rito batiso. Ne nitie joyie e Leipsic, Königsberg, Magdeburg, Posen, Stuttgart, gi mier mamoko madongo e Germany. Oganda moro bende ne nitie e Rotterdam, Holland.
GSAM 412.1“E Russia, Jouso Buge ne oseyudo thuolo kuom sirkal. Buge gi gik mondiki ne oselok e dho-Latvia gi dho-Estonia. Gazeti mar dho-Jamani ne osewuok Basel moter Hamburg, kendo e ofisno ne gigoyo adiera e dhok 14.”
GSAM 412Batiso e Hungary
GSAM 412.2E higano, batiso mokwongo ne osetimore e Hungary, gi chokruok mokwongo mar timbe maler mag kanisa e Bohemia. Tich mar land wach e yiedhi ne oseketo e Galatz, man Romania, ne Aora Danube gi Nam Marateng.
GSAM 412Uso Buge e Germany
GSAM 412.3E Jaote mar Land Wach e Dala mar dwe mar 12, 1895, Jatelo Spies nowacho kuom tich mar uso buge e kar tich mar Germany ni,
GSAM 412.3“Joma ne telo ne tich mar uso buge kane ochakore e piny ka ne ok owe medoe teko, kata obedo ni joma moko madongo mag goyo gi uso buge e Leipsic ne osenyisogi gadiera ni ‘uso buge ka ji kwongo ndikore mondo oyudgi nobed tich ma ok bi konyore.’
GSAM 412.4“E dwe mar 8 mar higa 1887, goyo mokwongo mar Ngima mar Kristo notimore e dho-Jamani. E kinde ma buk ma nyinge osewachi ne oikore ne pogo, chokruok mar puonjo Jouso Buge notim e Basel. Mano nonyiso chakruok mar tich mar uso buge e Germany gi e Europe duto bende. Sani goyo mar abiriyo mar bugni osewuok e dho-Jamani.
GSAM 412.5“Chakre odiechieng’ 1 mar dwe mar 1, 1895, Jouso Buge apar gariyo manyien osedonjo e kar tich. E dwe mar 6, 1895, ripoti nonyiso ni uso buge ne osemedore gi piero abich kuom mia achiel. Sani tich mar kinda motegno itimo gi Herold der Wahrheit, gazetiwa mar dho-Jamani. Kanise moko ma ok dongo ahinya kawo gazete chakre 50 nyaka 200, ma giuso. Kendo gik ma ber ahinya timorenegi ka gin gi jong’iewo. E Nono mar Biro mar odiechieng’ 18 mar dwe mar 2, 1896, Jatelo Conradi nowacho ni, ‘Watieko 1895 ka wan gi jo-Sabato 1,500 e kar tich mar Germany gi Russia.’”
GSAM 413TIJ mar Jo Scandinavia
GSAM 413.1Tij mar jo Scandinavia nokete gi Jatelo John Matteson e higa mar 1877. E odiechieng’ mar 6 mar dwe mar June, nobiro e Vejle, e Jyeland, Denmark. Kane odhi e pinyno, ne nitie jomoko matin mane osechakore rito Sabato nikech somo karatasin gi bukin matin mane osendigi gi osiepgi moa Amerika.
GSAM 413.2Ka wanono chakruok mar tichni, waneno ni e higa mar 1850, ji ang’wen mane owuok Norway odhi Amerika nochako rito Sabato mar Ruoth. Ne gidak e Oakland, Wisconsin. Ariyo kuomgi ne wuon gi min Jatelo O. A. Olsen. E higa mar 1863, Jatelo John Matteson nochako rito Sabato mar odiechieng’ mar abiriyo. Ne odak e Poysippi, Wisconsin. E dwe auchiel mane luwo, nikech tichne, jo-Danish gi jo-Norway machiegni piero ang’wen nomoko puonj mag Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo. Japrediko mokwongo mane otiyo chuth kendo obiro mondo oriwre kode e tij lemo ne en Jatelo J. F. Hanson moa Minnesota.
GSAM 413Buk Mokwongo Mogo e Danish-Norwegian
GSAM 413.3E higa mar 1866, Jatelo John Matteson nowacho ne jotelo mag ofis mar Review and Herald mondo ong’e ka ginyalo gonyo, ne gikony jo Scandinavia, bukin matin gi karatasi e dhokgi. Nowachne ni pesa ne onge e ofis mondo gitim kamano; to ne nitie ji mag oganda mare e Wisconsin gi Minnesota mane gidwaro matek mondo adiera ogon e dhok min-gi. Kata obedo ni ne gichandore kendo ne gin ji matin moloyo piero abich, ne gichoko $1,000 e pesa kendo ne gichiwo e lwete mondo otim tichno. Gi pesa-go gi manuskrip mang’eny mane olos maber, Jatelo Matteson nobiro Battle Creek, kendo nokwayo kendo mondo igony buge. Nikech noseiko mondo oked gi weche mane osechiwore mokwongo, dwaro mare noyudore, kendo e March 18, 1867, nochako somo manuskrip mane oseiko ne buk mare, Liv og Død (Ngima gi Tho), ne Jatelo J. N. Andrews gi an, mane wan joma ne ochung’ e kom mar gonyo. Kawacho e yo machielo, nowachonewa e dhok English gima manuskrip mare nowacho e Danish-Norwegian.
GSAM 414Jatelo Matteson Obedo Jagoyo Buge
GSAM 414.1E kindeno ne onge jagoyo buge manyalo yudo thuolo mondo olos leter ne en, omiyo nokwayo thuolo mondo opuonjre chano leter mag goyo buge en owuon. Notimo tichni nyaka nogoyo page machiegni alufu achiel mag bukin matin gi karatasi e dhok mare kende.
GSAM 414.2Gi yo manyien mar lando adiera e kind oganda mare, nodhi nyime gi chir manyien, kendo notimo chokruok e States mopogore opogore mag Amerika. Chakre chieng’no, tich ne dong’ piyo ahinya e kind jo Scandinavia.
GSAM 414Karatasi Mokwongo mar Pinje Mawendo
GSAM 414.3Tich e kind jo-Danish gi jo-Norway nosebedo maduong’ ma ne giyudo dwaro mar karatasi mar dwe dwe, ma ji mag ogandago nyalo yudo puonj gi teko e dhokgi. Omiyo e Jan. 1, 1872, ne ogony e ofis mar Review and Herald karatasi mar Danish mar page 24, ma ne olos ka magazini, kendo ne iluongo ni Advent Tidende (Wach mar Biro). E higa moluwo, ne omedo ukur karatasino nyaka page 32. Ne en karatasi mokwongo ma Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo nogoyo e dhok moro maok mar pinygi.
GSAM 414.4E higa mar 1874, yie ne odoko maduong’ e kind joma wuoyo dhok Swedish, omiyo ne gichako karatasi mar dwe dwe mar page 16 e dhokno, ma ne iluongo ni Svensk Härold (Jakwena mar Swedish).
GSAM 414.5E kinde mane Jatelo Matteson ochako tij misiyo jo Scandinavia (June, 1877) e piny machon, ne ioro karatasi Tidende 266 moa Amerika ne Denmark dwe ka dwe, kendo 60 ne Norway. Nikech somo karatasigo, ji moko ne osebedo ka giri rito Sabato e Scandinavia. Ka nosetimo tich e Denmark kuom higa achiel, ne ochungo kampuni mag joma oyie e mier mopogore opogore.
GSAM 415Ofis mar Goyo Buge e Norway
GSAM 415.1Bang’e Jatelo Matteson nodhi Norway, ma e June 7, 1879, nochungo kanisa mar joma 38 nikech tichne e Christiana. Jatelo J. P. Jasperson, moa Amerika, noriwore kode e tij lemo machiegni e kindeno. E higa-nogo bende ne ochung’ riwruok mar gonyo buge e Norway, kendo ne giewo lowo e Christiana ne ofis mar goyo buge, kar chokruok mar tich kanisa, gi udi mar dak, gi chudo mar $14,580. Kuom kinde matin, ne gonyo karatasi matin Tidernes Tegn juma ka juma moa ofis mar Christiana.
GSAM 415.2E chakruok mar kinde ma piny chako bedo mang’ich (autumn) e higa 1880, Jatelo Matteson nobiro Amerika mondo oyud kony mar medo tich Scandinavia. Ne obiro e Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto mar higa-nogo, kendo nodok Europe e April, 1881, ka chunye opong’ gi teko. Bang’e matin, ne giewo mesin mar goyo buge mar silinda kendo ne okete e ofis mar Christiana.
GSAM 415Karatasi mag Ngima Maber e Danish gi Swedish
GSAM 415.3Gichako gonyo karatasi mar ngima maber e Danish, ma ne iluongo ni Sundheds Bladet (Karatasi mar Ngima Maber). E 1883 nogonyo karatasi machal kode e Swedish, kendo karatasi mar lemo ma ne iluongo ni Sanningens Härold (Jakwena mar Adiera). E 1884 ne giyudo gik moko mag ofis ma ne ochulo $2,563. E higa-nogo ne ogony kendo olandi karatasi 115,000 duto, kaachiel gi bukin matin alufu mang’eny, gi buge moko.
GSAM 415Jatelo Haskell e Scandinavia
GSAM 415.4Tich e pinje mag Scandinavia noyudo kony mang’eny nikech limbe mar Jatelo Haskell e 1882, kendo e 1884 ne okonyore matek gi tich mag Jatelo Geo. I. Butler, B. L. Whitney, A. B. Oyen, gi E. G. Olsen.
GSAM 416Mrs. White Okonyo Scandinavia Ahinya
GSAM 416.1E 1885, Mrs. E. G. White gi wuode W. C. White nolimo Scandinavia, kendo limbegi ne konyo tich e puothno moloyo gimoro amora. Jomoko nosebedo gi paro ni joma odhier e pinyno ok nyal chiwo achiel kuom apar, kendo ni onge ohala e temo uso buge e od ka od. Neno mane Mrs. White owacho ne obiro e kinde maber kendo oganda noyie kode, kaka neno e dwoko ma ne giwacho ni: “Gima Ruoth osewacho duto, wabiro timo, kendo wabiro winjo.” E kinde mar limbegi, lokruok duto notimore e puoth Scandinavia, ma ne okelo ahinya gi tich motegno mar Mrs. White.
GSAM 416Gigero Ofis Manyien e Norway
GSAM 416.2E 1886 Jatelo O. A. Olsen gi Jatelo N. Clausen nolimo pinje mag Scandinavia, kendo Jatelo Clausen nodong’ kuno kuom kinde malach. E 1885 ne gigero ot manyien mar ofis e Christiana, kendo kuom higa mane giko e Sept. 1, 1886, ofis noyudo $5,386.68 kuom chudo mar buge gi karatasi matin kende, to pesa mane oyudo kuom joma ochulo ne karatasi mag dwe dwe ne en $3,146.03.
GSAM 416Kanise Piero Ariyo gi Abich e Scandinavia
GSAM 416.3Ripoti mane ochiwo ne Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto e 1889 nowacho ni e puoth Scandinavia ne nitie kanise piero ariyo gi abich, gi joma oyie 926, mane ochiwo achiel kuom apar mar $2,548.75; bende ne nitie japuonj lemo auchiel, joma oyudo thuolo mar puonj lemo ang’wen, gi jo-uso buge piero abich gi ariyo. Uso buge e Norway gi Sweden kuom dweche adek ne en $2,161.26.
GSAM 416Skul e Christiana
GSAM 416.4E kindeno ne nitie skul motiyo e Christiana, gi nyithindo mar puonj piero abich. E 1891, Jatelo O. A. Olsen gi Jatelo E. J. Waggoner ne otimo skul mar Biblia e Christiana, ka puonjre joma dirom mia achiel. E skulno ne gipuonjo chuth tij uso buge e od ka od.
GSAM 417Kanise Piero Ang’wen e Scandinavia e 1895
GSAM 417.1Bang’e higa auchiel, e 1895, waneno ripoti mane Jatelo D. A. Robinson, mane e kindeno jatelo mar puoth pinje mawendo, ochiwo. Ripotino nyiso matek dongruok malich e tich e kinde ma okadogo, omiyo wachi kaka: “Scandinavia nitie kanise piero ang’wen, gi joma oyie 1,458. Achiel kuom apar mar higa ne en $5,585.55. Nitie japuonj lemo moketie apar gi abich, joma oyudo thuolo mar puonj lemo apar gachiel, kendo uso buge kuom higa ne ochopo $40,000. Pesa mang’enygi ne obiro ahinya kuom tich mag jo-uso buge, kendo mano bende e piny ma e 1885, joma uso buge, kata japuonj lemo mag yie marwa, nowacho ni uso buge e od ka od ok nyal timore.”
GSAM 417Konferens Adek e Scandinavia
GSAM 417.2E puoth Scandinavia, sani nitie konferens adek, kendo tarik mag chakruokgi gin magi: Denmark, May 30, 1880; Sweden, March 12, 1882; Norway, June 10, 1887. Jatelo John Matteson, mane ochako tij misiyo jo Scandinavia kendo ochako tich gi yo maber ahinya, ma notiyo gi chuny duto kendo gi chiwruok mondo oganda-go oyud maber, notuo gi tuo mar tho miluongo ni consumption (TB), kendo notho e El Monte, Cal., March 30, 1896, ka en higa piero auchiel gachiel.
GSAM 417TIJ mar BRITAIN
GSAM 417.3William Ings, mane onywol e Hampshire, England, to en ja-Amerika e chuny gi puonj, nikech ne odak United States chakre tin, nobiro Southampton moa Basel, Switzerland, May 23, 1878. E kindeno nodak kuno kuom juma ariyo kende, bang’e nodok piny Europe kuom kinde matin. To matin bang’ mano, nodhi kendo Southampton, kama bang’ dweche ang’wen mag tich mar dhi e od ka od gi karatasi matin, kendo timo tich joote mane oyudore, nowacho ni nitie joma rito Sabato apar. E December 30 mar higa-nogo, an gi chiega ne wabiro Southampton, kama tichwa noriwore gi mag Jatelo Ings, ka watimo chokruok kinde mar koyo (winter) e Shirley Hall, kendo e od mane wapango. E dwe mag oro mar 1879, ne watimo chokruok e hema e Southampton. E kinde-go gi kar-no, Mis Maud Sisley (sani Mrs. Boyd) noriwore gi tich, ka ochiwo somo mag Biblia kendo otimo tich mar odhi e od. Nikech tichno, jomoko nomoko adiera. E kinde mar koyo (winter) moluwo, ne watimo chokruok e ot maduong’ e Ravenswood Villa, ot mane wadakie kendo mane wakanoe buge.
GSAM 418Chokruok e Hema e England
GSAM 418.1E dwe mag oro mar 1880, Jatelo Andrews, kata obedo ni ngimane ne chandore, nobiro moa Switzerland mondo okony e chokruok e hema e Romsey, kama jomoko nomoko wachno.
GSAM 418.2Jan. 11, 1880, ne ochungo riwruok mar karatasi matin. E tichni, joma ne oriwore ne giketo chunygi ahinya, kendo ne gipogo bukin mang’eny.
GSAM 418.3Feb. 8, 1880, ne watimo batisa marwa mokwongo, kendo ne obatis joma ochung’ ji auchiel. Nyaka July 2, 1881, ne obatis ji piero ariyo gi ochiko e Southampton.
GSAM 418Jotich Omedore e England
GSAM 418.4Kaluwore gi kura mar Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto mane otimo e kinde ma piny chako bedo mang’ich (autumn) e higa 1881, Jatelo A. A. John gi chiege, Geo. R. Drew, gi Mis Jennie Thayer nodhi England, kendo noriwore gi tich e puoth misiyo joma mawendo. Kuom higa mar 1882, Jatelo Haskell nolimo puoth Europe, kendo nodak kuom ndalo moko gi jotich e misiyo England, ka okonyogi gi paro gi rieko.
GSAM 418.5E March, 1882, ne gichako gonyo karatasi mar Britain mar page ariyo, ma ne opogore ne Ranyisi mag Kinde, kendo ne oriwore gi karatasi alufu achiel mag Ranyisi mag Kinde mane oor moa Amerika. Ne gitiyogo e tich joote e Britain duto. Ripoti mar tich, Oct. 1, 1883, nyiso ni e kindeno ne nitie ja-Sabato mia achiel. Achiel kuom apar mane gichiwo chakre tichno nochopo $2,078.71.
GSAM 419Tij mar Joote e Yieko
GSAM 419.1Nikech luor mane jorit yieko ochiwo, Jatelo Ings noyudo thuolo mar oro gik moko mag karatasi matin gi buge nono maonge chudo ne bandari madongo piero aboro mag “Peninsular and Oriental Steam Ship Company,” e South Africa, East gi West Indies, Central America, gi Bay Islands. Nikech somo gik ma ne orwo kamano, paro ne ochako e Demarara. Wan noyudo wachni kuom baruwa mane oa e chulano.
GSAM 419“Sigana mar Sabato” Oket e Ute mag Buge e England
GSAM 419.2Bende ne oket kop achiel mar Sigana mar Sabato mar Jatelo Andrews e ute mag buge mag ji duto gi udi mag somo maonge chudo piero auchiel e Britain duto, kendo buge-go pod nitie kuno, ka nyiso sigana ne joma dwaroe somo.
GSAM 419.3E 1884 Jatelo Butler nolimo England, ka jotich mamoko mag puothno oriwore kode. Jatelo S. H. Lane gi Robert Andrews noa Boston gi yieko mondo giriwre gi misiyo e Britain May 9, 1885. Limbe mar Mrs. White e England ne en teko kendo jip ne jotich. Mrs. White gi wuode nodak kuno kuom juma moko kapok gidok Amerika moa puoth Europe.
GSAM 419“Adiera mar Sani” Ochako
GSAM 419.4E chakruok mar 1884, matin bang’ biro mar Jatelo Butler e England, ne giyiero chak e Grimsby, ka M. C. Wilcox en jatend karatasi, karatasi mar page aboro ma igonyo nyadiriyo e dwe, ma ne iluongo ni Adiera mar Sani. Sani karatasino igonyo ka karatasi mar page apar gi auchiel juma ka juma e London, England, ka igonyo karatasi machiegni 18,000 e juma.
GSAM 420.1E 1889, Jatelo Holser nowacho ni Misiyo Britain ne gin kanise aboro, gi ja-Sabato mia ariyo, ma piero auchiel gi abich ne gin e London. Achiel kuom apar mar higa mane okadogo ne en $1,244.58. Ne nitie japuonj lemo moketie ariyo, joma oyudo thuolo mar puonj lemo ariyo, joote e yieko ariyo, gi joma otiyo e Biblia abiriyo. E kindeno machiegni, Jatelo Wm. Hutchinson gi Francis Hope nochako tich e misiyo England.
GSAM 420Pacific Press e London
GSAM 420.2Kuom higa mar 1890, Pacific Press Publishing Company, moa Oakland, California, nochungo bad ofis (branch office) e 48 Paternoster Row, London, kendo ofis mar goyo buge e 451 Holloway Road, London, N. Uso buge moa ofisno kuom higa mokwongo, gi nengo mar uso madongo (wholesale), ne en $9,556.89.
GSAM 420.3E February, 1895, Jatelo Robinson nochiwo ripoti ma luwo:
GSAM 420.3“E Britain duto nitie kanise apar gi achiel, joma oyie 363, japuonj lemo abich, gi japuonj lemo achiel ma oyudo thuolo. Achiel kuom apar mar higa mokadogo ne en $5,077.20, kata $13.98 kuom ng’at achiel. Sani gige duto mag ofis mar gonyo gin mag International Tract Society, Limited, riwruok mar England, kendo en ema tayogi.”
GSAM 420.4E December, 1895, Jatend Tich mar Misiyo Pinje Mawendo nowacho ni e Britain duto ne nitie joma oyie 560. Achiel kuom apar nomedo kuom higa-go gi $1,000. E kindeno, ne nitie kampuni aboro mane chokore e Sabato e kuonde mopogore opogore e London.
GSAM 420.5Kamano tich e puoth misiyono nodhi nyime, kinde moko ka ok neno piyo. Kodhi ok twi piyo e kit lowo moko kaka e mamoko. Kodhi-go kawo kinde moloyo ka pok otwi, to dongruokgi bedo motegno kendo gi teko. Kamano bende ne obedo gi adiera mar wach mar malaika mar adek e pinyka. Kodhine nosewandi, nochako ochung’, kendo nodongo mos mos nyaka sani osebedo maduong’ e yo maler.
GSAM 421TIJ mar AUSTRALASIA
GSAM 421.1May 10, 1885, Jatelo S. N. Haskell, Jatelo J. O. Corliss gi jood, M. C. Israel gi jood, Wm. E. Arnold, gi Henry Scott noa San Francisco gi yieko mondo gichak misiyo e puoth Australia. Higa apar gachiel kapok kindeno, e 1874, e chokruok mane otimore e Battle Creek, Mrs. White nowacho ni pinje mang’eny pod biro yudo adiera, kendo ni ne oseneno mesin mag goyo buge ka gitiyo, kendo buge gi karatasi ka gigo e pinje mopogore opogore. Kane gipenjo pinje mane owacho, nodwoko ni Australia kende ema opodho e paro mare.
GSAM 421Bible Echo
GSAM 421.2E kinde mane Jatelo Haskell gi joma ne kode timo tich gi chuny duto kendo gi loch, wachno nodhi nyime piyo ahinya, omiyo ne gineno ni nyaka gony karatasi e Australia. Omiyo ne giyiero chenro mar gonyo, kendo e Jan. 1, 1886, ne gony e Melbourne karatasi mar dwe dwe mar page apar gi auchiel, ma ne iluongo ni Bible Echo and Signs of the Times. Kuom namba mokwongo ne ogony karatasi alufu auchiel, kata obedo ni gonyruok ma gin otimo pile ne en alufu adek.
GSAM 421Kanisa Mokwongo Ochungo e Australia
GSAM 421.3Jumapil, April 10, 1886, kanisa mokwongo mar Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo e Australia nochung’. Ne nitie joma 18 mane osigni singruok, kendo joma 7 mamoko nokwayo mondo gidonji gi batisa. Ne obatisgi Sabato moluwo, kendo kuom Sabato mang’eny ne gimedogo joma oyie nyaka kanisa nobedo gi ji 55. Nyaka May, 1886, ji duto mane ondik ne gin ji 90. Ewi mago, ne nitie machiegni ji 35 e kuonde mamoko mane rito Sabato.
GSAM 421.4E ofis mar gonyo ne nitie mesin ariyo mabeyo gi injin, duto nosechul kendo ne gin mag Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo e piny mabor ahinya, ma bor machiegni mail 7,000 koa ofis maduong’wa e Oakland, Cal.
GSAM 422.1Kuom 1886, wachno nodhi nyime nyaka New Zealand. Ripoti moa puoth Australia nyiso ni ne nitie ja-Sabato piero abich e New Zealand. Pesa mane oyudo kuom uso buge e ofis ne en $700. Ewi mano, jo-uso buge noseuso kop 400 mar Great Controversy e New Zealand, kendo kop 1,000 mar Pachruok kuom Daniel e Australia.
GSAM 422Ot mar Ofis e Australia
GSAM 422.2Kuom ripot mane ochiw e tarik 19 mar dwe mar 7, 1889, wayudo wechegi: Ot mar goyo buge e Melbourne osetiek geri, kendo ei ode ni nitie kar chokruok mar lamo mar kanisa.
GSAM 422Tich Ochopo Tasmania
GSAM 422.3Oseriwo chokruok mar kanise e piny Australia kendo e New Zealand, kendo Jotelo Israel gi Steed osemedo tich nyaka Tasmania. E Tasmania oseriwo kanise adek, ma joma ni e kanisego duto romo 136. To machielo gi jogo, pod nitie jo-Sabato moko mokeyore ma pok oriw e kanise.
GSAM 422.4Achiel kuom apar mar higa e kar tich mar Australia ne en $9,371. Ne nitie Jouso Buge 15 e kar tichno, kendo buge mane giouso ne romo $19,500.
GSAM 422.5E wuodhe mar ariyo mar luoro piny duto, Jatelo Haskell nodhi kendo e Australia, kendo nochopo e chokruokgi mane otimore e dwe mar 8, 1889. Nokonyogi maber e yore mang’eny, kendo oganda mane chak oriwno nopako konyego ahinya. Jotich mopogore moa America osedhi e Australia kinde ka kinde nikech gima duong’ achielno—gero gi jiwo tich Nyasaye.
GSAM 422Mrs. White e Australia
GSAM 422.6E kinde ma oboke lwarore e higa 1891, Mrs. E. G. White, gi wuode, W. C. White, Jatelo Geo. B. Starr, gi jomoko nowuok California modhi Australia. Gichopo kuno e dwe mar 12—chuny oro e lowo maduong’no. Wach mar siem mar Mrs. White, kata obedo ni dende ne nyap e kinde higni ochiko mane odak e piny no, nokonyo ahinya e keto tich e winjruok maber gi chuny kod gima Wach mar Malaika Mar Adek puonjo. E kinde mane gin Australia, Jatelo J. O. Corliss noduogo kendo e tich mar kanyo, kendo W. A. Colcord gi jomoko nodonjo e kar tichno kaka jopuonj lemo, jopuonj skul, gi tije mamoko.
GSAM 423Jatelo Olsen e Australia
GSAM 423.1E kinde mane Jatelo O. A. Olsen obedo jatend Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto, nolimo kuondewa madongo mag tich duto e piny mangima. Mano ne dwaro wuoth malach—wuoth mar luoro piny duto. Notimo wuodhi mondo ong’e maber gik mane gidwaro gi chal mar kuonde tich mag lando Wach Nyasaye mopogore, mondo obed moikore konyogi maonge pogruok. Ne en e wuodhi, e higa 1893, ma nobet e Australia kuom jumbe moko.
GSAM 423Chokruok mar Riwruok mar Kanise e Piny Australasia
GSAM 423.2E kindeno ne oriw Chokruok mar Riwruok mar Kanise e Piny Australasia. Ne oriw chokruoke mag kanise e piny Australia gi New Zealand, kod kuonde tich mag lando Wach Nyasaye e Australia. Chokruokni chokore dichiel e higni ariyo, kendo itelone kaluwore gi chenro mar chokruoke mag riwruok mar kanise e pinje mamoko. E higa 1893, Jouso Buge manok mane nitie e kar tichni nouso buge 5,000 mag Okange mag Chopo kuom Kristo mane ogo e goyo buge mokwongo, kendo nogo buge moromo kamano kendo e goyo mar ariyo. E oro mar 1894-95, e dweche ang’wen, ne giyudo kwayo mag ng’iewo buge 4,000 mane ing’iewo ka ikwongo ndik nyingi.
GSAM 423Jatelo Prescott e Australia
GSAM 423.3E higa 1895, Jatelo W. W. Prescott, Jagoro mar Puonj e kanisa, nobet e chokruok mar kanise e piny ni kuom dweche moko, ka chiwo kinde mang’eny gi paro mathuth ne tur tichni. E kindeno bende notelo ne chokruok mar puonj jopuonj, mane okonyogi ahinya.
GSAM 424.1Jatelo W. C. White nochiwo ripot mar tich mar higano ne Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto, kendo wachne en kama:
GSAM 424.1“Chokruok mar Riwruok mar Kanise e Piny Australia nigi kanise 17 gi jo-kanisa 1074, mane ochiwo achiel kuom apar mar $9,810.10 e higa mokalo. Chokruokni nigi jopuonj lemo moketie 12, ji ariyo moyud thuolo mar lendo, jotich adek mag puonjo Muma, gi Jouso Buge 50, mane ouso buge ma nengogi romo $28,731.11 e higano. E higano, koloni mar New South Wales, mane nigi kanise auchiel gi jo-kanisa 321, nopog gi Chokruok mar Kanise e Piny Australia, kendo nochake ni Chokruok mar Kanise e Piny New South Wales.”
GSAM 424TICH MAR LENDO WACH NYASAYE E AFRIKA MA MILAMBO
GSAM 424.2E Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto mane otimore e Battle Creek e 1886, ne iparo wach mar chako tich mar lando Wach Nyasaye e Afrika ma Milambo. Ka ne oseyie mondo tichno ochakre, ne itemo keto tich e piny maborno e chakruok oro mar 1887. Kuno ji manok mane osechako mako Sabato ne kwayo jotich.
GSAM 424Jotelo Boyd gi Robinson e Afrika ma Milambo
GSAM 424.3Nikech wachni, e tarik 11 mar dwe mar 5, Jatelo C. L. Boyd gi joode, Jatelo D. A. Robinson gi chiege, kod jotich mamoko, nowuok e dala maduong’ mar New York gi yie, ka gidhi Afrika, kaluwo Liverpool gi London. Higni adek bang’e, e Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto, Jaduong’ P. W. B. Wessels nowacho ni kane jotichgi chopo Afrika, ne nitie ji moromo 40 mane osebedo ka mako Sabato mar chik mar ang’wen, nikech somo buge gi kalatese mowacho kuom wachno, kod puonjruok mar Ndiko Maler.
GSAM 424.4Jotelo Robinson gi Boyd nochako tich mar lando Wach Nyasaye e Cape Town, kendo koa kanyo tich nomedor nyaka Kimberley, e kuonde ma iyudoe kite mag almasi, man thuolo moromo mail 800 kochomo yor nyandwat gi ugwe.
GSAM 424.5Nyaka e higa 1889, ne nitie mana jopuonj lemo ariyo, ja achiel moyud thuolo mar lendo, kanise ang’wen, gi jo-kanisa 80; negichiwo achiel kuom apar mar $2,798.36. E higano Jatelo Ira J. Hankins, moa America, notiyo e Cape Town gi olemo mabeyo, kendo Jaduong’ Druillard gi chiege noa Nebraska mondo oriwre gi tich e karno. Negibiro mondo giti kendo giting’ chandruok kaachiel gi joma iluongo mondo ochak tich e kar manyien. Tich mar chi Druillard ne en moloyo e kar kano buge, ma ne owene mondo olos tije ture mar tichno; to Jaduong’ Druillard ne tiyo e tich mar lando Wach Nyasaye e yore duto. E higano, nouso buge ma nengogi romo $750 e yiedhi mane biro e kar chung’ yiedhni.
GSAM 425Jatelo Haskell e Afrika
GSAM 425.1Ne en e dwe mar 8 mar higano nogo ma Jatelo Haskell nochopo Cape Town. Notiyo gi dweche abich maber e limo kod tiyo kaachiel gi ogendini mopogore e Afrika ma Milambo. Limoni nomiyo tich ojiwore kendo odongo, kendo chunye owuon nobedo gi chir nikech noneno olemo mar tichne. Chuny ji nochak hero tich mar puonj, nyaka jopuonjre 12 moa Afrika nobiro America mondo osom e skulni mag kanisawa.
GSAM 425.2E kindeno bende ne iparo tich mar Jouso Buge kaka dwarore. Ne otim chokruok mar puonj e Cape Town mondo okony tichni, ka Jaduong’ E. M. Morrison e ma notelone. Mano nomiyo tur tich maduong’ni mar wach oyudo ngima gi teko manyien. Gikanyono bang’ puonj mane ochiw e chokruokno, Jouso Buge 13, e dweche auchiel, nouso kendo nokelo ne ji buge ma nengogi romo $5,621.28. Adier, kwayo mag buge ne ng’eny ma nokelo tich moloyo gima ofis mar London ne nyalo timo, nikech ne ok nyal los buge mapiyo moromo dwaro mar ji.
GSAM 425.3E higa 1892, Jatelo A. T. Robinson noriwore gi tich e Afrika ma Milambo. E kindeno tich ne osedongo ma nodwaro kar kano buge manyien mondo okaw kar machon. Omiyo ne oger ot manyien maduong’ moromo miyo thuolo ne chokruoke mag kanisa bende.
GSAM 426Ot mar Skul Maduong’ e Afrika
GSAM 426.1Kamano e kaka tich osekedo nyime okang’ ka okang’, nyaka ne oger ot mar skul maduong’ e Claremont, man e bath dala mar Cape Town, gi pesa $35,000. Kony kende mane gidwaro kuom owetewa mag America ne en oronegi oganda mar jopuonj man gi ng’eyo gi teko mar puonjo puonj mar skul maduong’, to gin giwegi ne ginichul gik mane dwarore. Kane kwayoni otimi, skul noyaw e tarik 1 mar dwe mar 2, 1893.
GSAM 426Chokruok mar Kanise e Piny Afrika ma Milambo
GSAM 426.2Chokruok mar Kanise e Piny Afrika ma Milambo ne oriw e 1892. E Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto mar 1893, ne oyie gi goyo ombulu mondo odonj e Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto. E kindeno ne en gi kanise abich, gi jo-kanisa 138, mane ochiwo achiel kuom apar mar $34,077.32 e higa mokalo. E chokruokni Peter Wessels e ma nochung’ ne Chokruok mar Kanise e Piny Afrika ma Milambo. Nochiwo gi chuny malach $16,000 ne Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto, ma ne ng’eny moloyo pesa mane Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto osetiyo go e chako tich e Afrika ma Milambo. Machielo gi michni, en gi achiel kuom owetene nochiwo $40,000 mondo ochak tich mar kar chiwo yedhe maonge chudo e dala maduong’ mar Chicago.
GSAM 426.3E Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto e 1895, Jagoro mar Tich mar Lendo Wach Nyasaye e Pinje Mawendo nowacho kama kuom kar tich mar Afrika:
GSAM 426.3“Chokruok mar kanise e piny Afrika ma Milambo pod oseriw kuom higni ariyo kende, to e kindeno Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto oseoro jotich 12 e kar tichno. Ji ariyo kuomgi osedhi e chuny piny kaka joote matiyo gi tich margi mondo giyud gima gikonyore go, to jomamoko osedonjo e tije mag turen tich mopogore. Chokruokno nigi skul achiel madhi nyime maber, ot mar nyithind kiye, gi kar thieth ma pod igeri. Kwan nyiso ni gin gi jo-kanisa 184.”
GSAM 426Kalatese Mag Weche Migo e Afrika ma Milambo
GSAM 426.4E dweche moko mosekalo, wach mar thuolo mar lamo e Afrika ma Milambo osechiko chuny jiwa mondo gigo kalatese ariyo mag weche. Achiel en gi dho Holland, ma iluongo ni De Wachter; machielo en gi dho Ngereza, ma iluongo ni The South African Sentinel and Gospel Echo. Kalatas mar ariyoni chopo ne ji gi kalatese 4,000.
GSAM 427Chokruok mar Riwruok mar Kanise e Piny Afrika ma Milambo
GSAM 427.1E dwe mar 1, 1903, ne oriw Chokruok mar Riwruok mar Kanise e Piny Afrika ma Milambo. Ne oriw chokruoke mag kanise e piny Cape Colony gi Natal-Transvaal, kod kuonde tich mag lando Wach Nyasaye e Basutoland gi Matabeleland ma ne nitie e bwo loch mar Chokruok mar Riwruok mar Kanise e Piny no. E chokruokno nitie kanise 15 moseriw gi jo-kanisa 595, ogendini ochiko ma pok oriw e kanise gi ji 90, kod jo-Sabato 30 modak mopogore kendgi,—duto gin 715, mane ochiwo achiel kuom apar mar $7,850. Ne nitie jotich 39, ma kuomgi ji 21 ne yudo chudo kuom chokruoke mag kanise e piny mopogore.
GSAM 427KAR TICH MAR POLYNESIA
GSAM 427.2E higa 1876, Jatelo James White gi jandikni ne waoro buk moriwo kalatese mag Ranyisi mag Kinde, kod kalatese moko mag puonj, gi barua, ne Chula mar Pitcairn. Ne oket ndikogi e yie mane dhi ka oluoro Cape Horn kochomo New York. Ne onyiswa gi adier ni yie ne biro chung’ Pitcairn, kendo ni msigono ne ibiro chiw kuno. Ne ok wang’eyo ng’ato ang’ata e chulano, kendo ne onge gima wang’eyo kuom chula owuon, makmana ni ne ong’ere kaka kar dak mar ji mochiwore ne Nyasaye kendo moluoro Nyasaye. Ne waoro kalataseno ka wageno ni ginichopi.
GSAM 427Limo Pitcairn
GSAM 427.3Ne ok wawinjo wach moa kuom jogo kata wach kuom bugewa nyaka Jaduong’ John I. Tay nodhi limo chulano e higa 1886, higni apar bang’e. E kindeno ne wapuonjore ni nikech somo buk mar Ranyisi mag Kinde kod kalatese mag puonjno, ne nitie kinde ma ji mag chula duto ne chiegni yie loko odiechieng’ margi mar lamo koa odiechieng’ mokwongo mar juma nyaka odiechieng’ mar abiriyo, mondo gimak Sabato mar Ruoth. Kata kamano, ne ok gitimo mano nyaka kinde mane Jaduong’ Tay olimogi. Kuom kinde malach chunye ne osechikore ahinya mondo olim chulano, to ne ok ong’eyo ji mag kuno owuon, kata ni chunygi ne osechako hero adiera.
GSAM 428.1Bang’ duogo America, nokwayo gi chunye duto mondo oger yie manyalo ting’o joote koa e chula achiel nyaka machielo e Nam Maduong’ mar Pasifik. Nochopo e Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto mane otimore e higa 1889, ka paroni e ma moloyo e chunye, kendo kuno nokwayo kony ne Chulni mag Polynesia. Chokruok, ka oneno ber mar tichno, noyie gi goyo ombulu mondo ochok $12,000 kuom mich mag ji, mondo ogergo kata ong’iewgo yie mar tiyo e kind chulni mag Nam Maduong’ mar Pasifik.
GSAM 428Gero Yie mar Pitcairn
GSAM 428.2Kaluwore gi gima ne oyie timno, ne oger yie mar Pitcairn e oro mar 1890, machiegni gi Benicia, moromo mail 30 koa Oakland, California, gi pesa $12,035.22. E kinde mar ribene adek kuom ang’wen mag higa, skulni mag Sabato nochoko pesa duto kamano kendo nochiwo ne tichni kende. Ne pok ochi mich moro amora gi mor kod chuny moting’ore kaka mano. Ne owal yie e Oakland, California, e tarik 25 mar dwe mar 9, 1890. Ji moromo 1,500 nochokore e yie kod e kar chung’ yiedhi mondo ginen tim walno.
GSAM 428Wuoth Mokwongo mar Pitcairn
GSAM 428.3Yie nochako wuodhe mokwongo koa San Francisco kochomo kare mar tich mabor e tarik 20 mar dwe mar 10. Joote mane nitie e yie ne gin Jatelo E. H. Gates gi chiege, Jatelo A. J. Read gi chiege, John I. Tay gi chiege, kod jotich yie mane gin bende joote, e bwo loch mar Jatend Yie Marsh. Yieni nokwongo dhi e Chula mar Pitcairn, mail 4,000 kochomo milambo koa San Francisco, kendo nochopo kuno e tarik 25 mar dwe mar 11. Kane yie wuok e chulano e tarik 17 mar dwe mar 12, jomadongo 82 ne oseyudo batiso, kendo ne oseriwogi e kanisa mar Adventist mar Odiechieng’ mar Abiriyo. Bang’e yie nodhi e ogendini mag chulni mag Society, Hervey, Samoa, Friendly, gi Fiji. Negiweyo buge mag weche Nyasaye gi kalatese mag puonj kuom ngima gi ritruok e gik ma dhano tiyo go ne joma wuoyo dho Ngereza. E dweche aboro, nyaka dwe mar 9, 1891, joote nouso buge ma nengogi romo $1,900, machielo gi chiwo gik mang’eny mag somo maonge chudo.
GSAM 429.1Ne oket joote e kuondegi: Jatelo Read e Tahiti; Jatelo Gates nodong’ e Pitcairn mondo otiek tich mane osechakore kuno; to Jaduong’ Tay noyiero tiyo e chula mar Fiji. E Nono gi Jakwena mar tarik 14 mar dwe mar 4, 1904, Jatelo Fulton wacho kama kuom tich e Fiji: “Sani nitie jo-Sabato moloyo 150 e kar tich mar lando Wach Nyasaye ni.” Koa Fiji, yie nodhi Aukland, New Zealand, mondo olos kuonde mane okethore kendo omedie gik mane dwaro medie, kendo mondo okaw buge mamoko.
GSAM 429Tho mar Joote
GSAM 429.2Bang’ bedo e wuoth kuom higa achiel, dweche 11, gi ndalo 18, Pitcairn noduogo San Francisco, ka ochopo e tarik 9 mar dwe mar 10, 1892. E kindeno Jatend Yie Marsh ne osetho, kendo noyiki e chula mar New Zealand. Jaduong’ Tay nomaki gi tuo mar obo (nyumonia), mane ok ochangi. En bende notho gi kwe, kendo noyiki e piny mabor mar Fiji; kamano e kaka ngima ariyo ma nengogi tek nochiw mapiyo kamano ne tich mar lando Wach Nyasaye e Polynesia.
GSAM 429.3Joote mane oket e chula mar Tahiti, e Papaete, nobedo gi mor nikech nene olemo mar tichgi chiegni sano sano. E kindeno neginyalo oro ripot mamiyo ji mor ne pinygi, ni ji 40 ne oselokore kendo oseriwogi e kanisa mar Adventist mar Odiechieng’ mar Abiriyo.
GSAM 429Wuoth mar Ariyo mar Pitcairn
GSAM 429.4Yie nowuok San Francisco e wuodhe mar ariyo e tarik 17 mar dwe mar 1, 1893, ka oting’o joote ma: B. J. Cady gi chiege, J. M. Cole gi chiege, E. C. Chapman gi chiege, kod M. G. Kellogg, M.D. Nyar Hattie Andre, moa Ohio, nowuotho kodgi kaka japuonj ne Chula mar Pitcairn. E kinde ma oboke lwarore e 1893, Jaduong’ Cady noyawo skul e Raiatea, e oganda mar chulni mag Society, gi jopuonjre 60. E giko tur somo mokwongo kwan ne osemedore nyaka 105. E chakruok tur somo mar ariyo ne nitie jopuonjre 120 mane biro e skul.
GSAM 430Wuoth mar Adek mar Pitcairn
GSAM 430.1Wuoth mar adek mar yie ne otimore e 1893-94. Joote e wuodhi ne gin G. O. Wellman gi chiege kod Lillian White, duto moa Michigan, mane oyier mondo odhi Raiatea, kuma ne gidhi konyo Jatelo Cady e tichne. Jaduong’ Stringer gi chiege nodhi kaka joote matiyo gi tich margi mondo giyud gima gikonyore go. Negichungi Rurutu. E Raratonga (kuma ji ne mako Jumamosi kar Jumapil), ne oket Daktar Caldwell gi chiege; to Jatelo Buckner gi chiege, moa California, nowegi e Pitcairn. E kinde mane odak gi jogi, nochak tije manyien mang’eny, mane osekonyo jodak e yore mang’eny. Mokwongo, ne oger pong’ mar rego oduma gi teko mar yamo, mondo oreg oduma ma koro ipidho e chula. Kendo teko mar yamono nogo miyo nyinyni mayot tiyo, ma osekelo tije mamoko ma jodak mar chulano ne pok ong’eyo nyaka nene.
GSAM 430Wuoth mar Ang’wen mar Pitcairn
GSAM 430.2E tarik 15 mar dwe mar 12, 1895, Jagoro mar Tich mar Lendo Wach Nyasaye e Pinje Mawendo nowacho kama:—
GSAM 430.3“Pitcairn sani ni e kar chung’ yiedhi bang’ duogo e wuodhe mar ang’wen.... Tich oseketo e ogendini ochiko mopogore, kendo jotich moluwogi tiyo kuno:—
GSAM 430.4“E Chula mar Pitcairn, jopuonj gin E. S. Butz gi chiege, kod Hattie Andre. E Chula mar Norfolk, joote moko matiyo gi tich margi mondo giyud gima gikonyore go, moa Australia, tiyo e tich mar kanyo. E Chulni mag Society, japuonj lemo en B. J. Cady; joote mag thieth gin Jaduong’ R. A. Prickett gi chiege. E Raratonga, joote mag thieth gin Daktar J. E. Caldwell gi chiege, nyiri Lillian White gi Maude Young; jopuonj gin G. O. Wellman gi chiege, Jatelo J. D. Rice gi chiege. E Fiji, Jatelo J. M. Cole gi chiege. E Chulni mag Friendly, Jatelo E. Hilliard gi chiege. E Rurutu, Jaduong’ Stringer gi chiege, joote matiyo gi tich margi mondo giyud gima gikonyore go. E Hawaii, Jatelo E. H. Gates gi chiege; jopuonj gin H. H. Brand gi chiege. E Samoa, Daktar F. E. Braucht gi chiege. Jatelo D. A. Owen gi wuode kod nyare, joote matiyo gi tich margi mondo giyud gima gikonyore go.
GSAM 431.1“Pitcairn oseuso kendo osechiwo buge gi kalatese mang’eny ahinya maonge chudo e wuodhe ang’wen. Nikech mano, jo-Sabato oseyudore e kuonde mang’eny. Oseriwo kanise e Chula mar Pitcairn, Norfolk, gi Tahiti.”
GSAM 431Pitcairn Oseus
GSAM 431.2Nikech sani nitie yore mag chopo e gweng’ Polynesia mane onge e kinde mane oyudo iloso yie, yieno oseus, kendo yore mamoko iti go e dhi nyime gi tich. Jatelo E. H. Gates e jatelo mar gweng’ Polynesia sani, kendo onyiso dongruok e migepe mopogore opogore mag isonde.
GSAM 431INDIES MA YO PODHO CHIENG’
GSAM 431.3E kinde koyo mar higa 1889, wuon Wm. Arnold, moa Amerika, nochako tich mar Jaus Buge e Indies ma yo podho chieng’. Ka notiyo kamano, nonyiso ber e yudo nying ji 1,200 kod kuonde mane inyalo oronegi weche; mano noor ne Riwruok mar Kalatas e Pinje Duto mondo oti go e tich mar joote. Kuom ndiko barupe gi oro buge gi kalatas mag somo e kuondego, chuny ji nochiew e adiera, kendo kamano yo noyawore ne land Injili kuom yalo Wach.
GSAM 431.4Ka nodwoko luong mane otim ne tich jopuonj lemo, Jatelo D. A. Ball nodhi tiyo e Barbadoes gi kuonde mamoko e dwe mar 11, 1890. Ji moko noyie e adiera nikech tichne. E 1892, wuon Patterson moa California nowuotho e isonde ka uso buk Somo mag Muma, kendo tichne nonyiso ber. E 1893, B. B. Newman noa Florida nodhi Jamaica mondo otel ne tich mag jous Buge e kinde mane wuon Arnold onge. Wuon Evans gi wuon Hackett bende nodhi e Indies e higano mondo giti e migawo mar tichno. E dwe mar 5, Jatelo Haysmer gi chiege nodonjo e gweng’ni mondo giti kaka yo ne nyalo yawore. Bang’ mano matin wuon Arnold noduogo, to koro mondo ous buge ma wuoyo kuom ngima mar ringruok. Nyaka dwe mar 7, 1895, buge machal kamago mane oseus e Jamaica kende ne romo $8,200, to buge mag dini ne romo $7,654, ma duto kaachiel ne gin $15,854. Pogo buge mang’eny kamano nokonyo ahinya e chungo kanisa mochano maber man-gi jomemba 75 e Kingston, kendo noyawo yore mag tich jopuonj lemo e kuonde mamoko mag isondno.
GSAM 432Trinidad
GSAM 432.1Tich e ka nochakore e yo machal gi mar Jamaica. E higa 1889, wuon F. B. Grant gi chiege noluong mondo gilim isondno ka gitero buge mag dinwa, kendo bang’ kinde matin Jatelo Flowers gi chiege bende noluong moluwogi mondo giti kaka yo noyawore. Tichgi nonyiso ber nyaka ka Jatelo Flowers nomako tuo mar liet mane okelo thone e dwe mar 6 tarik 29, 1894. Jatelo E. W. Webster noyier mondo okaw kare, kendo nowuok New York gi yie e dwe mar 8, 1895.
GSAM 432.2E 1896 jotich e Indies ma yo podho chieng’ ne gin kama: E Jamaica ne nitie Jatelo A. J. Haysmer gi W. W. Eastman, kendo jous Buge moko ne nitiere e Isonde mag Bahama. E Antilles Matindo, ne nitie Jatelo E. Van Deusen gi chiege, kaachiel gi C. F. Parmlee gi chiege kaka jotich mag Muma, to wuon Bean gi wuon Hackett kaka jous Buge. E Trinidad ne nitie Jatelo E. W. Webster gi chiege, kaachiel gi nyako Stella Colvin kaka jaote mar thieth. Olemo mag tich: jo-Sabato 110 e Jamaica gi jo-Sabato 50 e Trinidad mane ochokore but Couva; kanisa achiel e Barbadoes, gi oganda achiel e Antigua, e Antilles Matindo.
GSAM 432AMERIKA MA DYERE
GSAM 432.3Jatelo F. J. Hutchins gi chiege nowuok Pinyruodhi Moriwore mag Amerika modhi e Isonde mag Bay e dwe mar 11 tarik 16, 1891. E kindeno ne nitie ji ma dirom 20, moloyo e Ruatan, mane rito Sabato mar chik mar ang’wen e Chike Apar, bang’ ka buge mane oornegigo gi posta omiyo giparo adierani mokwongo. Higni 3 bang’e, e 1894, W. A. Miller gi chiege nowuok California modhi Bonacca, kuma negidonjore e tich mar puonj kaka jopuonj e skul mane oyaw e dwe mar 7 tarik 4, 1894, e ot skul mane Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo ogero. E kinde somo mokwongo, nyithind skul mane biro pile ne gin ma dirom 34. E 1895 nowach ni skulno koro nyalo sikore gi pesane owuon, nikech kwan nyithind skul ne osemedore nyaka 45.
GSAM 433.1E Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto mane otim e 1895, Jatelo Hutchins nonyiso ni ji 100 e isonde ne luwo wach, kendo nowacho bende ni ute 2 mag chokruok ne oseger, kendo ne gin mag Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo. Nikech lowo ne tin, kendo ne en gi nengo maduong’ ne pur, achiel kuom ute lamo go noger e wi pi. Ute ariyogo kod ot skul noket e nying Riwruok mar Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto e barup lowo. Nengo mwandu Chokruok mane ni e isondno ne okwan ni romo $1,789.60. Buge mane oseus nyaka 1895 ne romo $2,243.
GSAM 433Yie Matin ne Amerika ma Dyere
GSAM 433.2Ka Chokruok nonyiso berni gi kony mar bedo gi yie matin ma joote nyalo wuothgo koa e isond achiel kadhi e machielo, nogoy ombulu ni oger yie ma kamano ne tich e dier Isonde mag Bay gi pesa ma ok nyal kalo $3,000.
GSAM 433.3E 1896, jotich ne gin 4 kende e Amerika ma Dyere: Jatelo F. J. Hutchins gi chiege, kod Jatelo J. A. Morrow gi chiege e Honduras mar Jo-Spain. E Belize, dala maduong’ mar Honduras mar Jo-Britain, ne nitie oganda joma oyie mane rito odiechieng’ mar abiriyo kaluwore gi chik mar ang’wen. Tich mang’eny e gweng’ni osetim e isonde mag Nam Caribbean. E ka buge moromo dola alufe moko ne oseus, kendo ji 60 ne mor e adiera mar Wach mar Malaika Mar Adek.
GSAM 434Tho mar Jatelo Hutchins
GSAM 434.1Jatelo F. J. Hutchins notiyo gi adiera kod kinda maduong’ e gweng’ Amerika ma Dyere kuom higni ma dirom 12. Mogik, tekone norumo, kendo tuo nokelo thone. Sani oyweyo e nindo, ka rito luong moa kuom Ruoth—luongno mabiro chiewo joma oyie.
GSAM 434AMERIKA MA MILAMBO
GSAM 434.2Kuom kalatas mogoy e gima puonj mag Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo mokwongo nodonjo e Amerika ma Milambo. E dwe mar 10, 1891, jodongo Snyder, Stauffer, gi Nowlin nochako tichgi kaka jous Buge e Argentina. E 1893, kuom ombulu mar Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto, Jatelo F. H. Westphal moa Illinois, ma japuonj lemo ma Ja-Germany, nodonjore e tich e gweng’ni mar joote; kendo e 1894, Frank Kelley moa California nodhi e Pinyruodhi Moriwore mag Colombia kaka jaote mapidhore owuon. Bang’ dwe moko matin, jotich mamoko noluwo mano, kendo kamano tich mar joote nochakore e gweng’ manyienni. E 1896 nonyis wechegi kuom tich e gweng’ni: Chile nigi japuonj lemo achiel, Jatelo G. H. Baber, mane ochopo e dwe mar 10 tarik 19, 1895; kod jous Buge 2, F. W. Richards gi F. H. Davis. Argentina bende nigi jopuonj lemo 2, F. H. Westphal gi Jean Vuilleumier; kod jous Buge 2, O. Oppegard gi C. A. Nowlin. Omedo kuomgi, nitie jotich mag Muma 4: Lucy Post, wuon Snyder gi chiege, kod John McCarthy. Brazil nigi jopuonj lemo 2, Jatelo W. H. Thurston gi H. F. Graf; kod jous Buge 3, A. B. Stauffer, J. F. Berger gi J. A. Berger. Guiana mar Jo-Britain nigi jopuonj lemo 2, Jatelo W. G. Kneeland gi Jatelo P. Giddings; kod joote mag thieth 2, Daktar B. J. Fercoit gi chiege.
GSAM 435.1Nyaka 1896, buge mane oseus e Chile ne romo dola 1,000, kendo jo-Sabato 30 ne oseyee Sabato kod adiera mamoko ma wat kode kuom somo buge mane ging’iewo kuom jous Buge. E Brazil gi Argentina buge ne oseus ma romo dola 10,000; kendo gima ne ber moloyo, ji 100 ne rito Sabato. Kanisa achiel kod Skul mag Sabato 5 ne osechung. E Argentina ne nitie kanise 3 mochung, e Buenos Ayres, Crespo, gi San Cristobal, achiel e dala ka dala. Ne nitie bende kanisa achiel mochung e Guiana mar Jo-Britain, kod jo-Sabato 50, ma duto kaachiel nokelo kwan Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo e Amerika ma Milambo nyaka 150.
GSAM 435RIWRUOK MAR JOOTE MAG MILAMBO
GSAM 435.2Ka wawacho maber, riwruokni ok nyal luong ni en mar piny mawendo, kata obedo ni otiyo tich mar yalo Injili ne oganda mawendo (Jo-Afrika) e pinywa. Pak maduong’ onego omi temruok mar Jatelo J. E. White mosiko nyaka, e bwo gweth mar Nyasaye, nikech gik mosechop nyaka sani.
GSAM 435.3E kinde koyo mar 1893, ka ne atiyo kaka jatelo mar chokruok mar kanise e piny Illinois, Jatelo White nobiro ira ka chunye opong’ gi paro mar joratenge manie Pinyruodhi mag Milambo. Ka ne odak Chicago kuom juma moko matin, nokwayo ni omi thuolo mar tiyo ne joratenge mane odak e dalano. Kwayone noyie gi mor maduong’, kendo e ka e ma tichne ne oganda ma ne nigi masira ni nochakore adier.
GSAM 435Yie mar Muya Maliet mar Jatelo White ne Tich mar Joote
GSAM 435.4Chakre kindeno nosiko ka lamo kendo chano tich e gweng’ Milambo. Ka ne omedo paro, chenrene nochiek, mogik nokelo loso yie mar muya maliet machiegni gi Nam Michigan, mane iluongo ni Sulwe mar Okinyi. Ka ne on-gi “Bethel” ma wuotho e wi pino, nodhi Chicago, kanyo nolor gi Aore Illinois gi Mississippi, mochopo Vicksburg, Miss., e dwe mar 1 tarik 10, 1895. E ka, kaachiel gi jowetene moko manok, nochako tichne e lowo ma pod ne ok otiye.
GSAM 436Tich mar Riwruok mar Joote mag Milambo
GSAM 436.1Wakawo weche moa e ripot mane Jatelo White ochiwo e Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto e dwe mar 4 tarik 9, 1903, ma nyiso olemo mag tich gi chal mar tich mar joote e Milambo e kindeno:—
GSAM 436.2“Riwruokwa osegero kendo sani otelo ne skunde 5 e Mississippi.... Skundegi ni e Vicksburg, Yazoo City, Columbus, gi Jackson.... Jotichwa bende osedhi nyime gi temruok e Nashville, Memphis, gi Edgefield Junction e Tennessee, kod e Louisville gi Bowling Green e Kentucky.
GSAM 436Jotich e Milambo
GSAM 436.3“E kindeni nitie jotich 27 e migepe mopogore opogore mag Riwruok. Jopuonj lemo moketie 5 osedongo e tich mar Riwruok mar Joote mag Milambo.... Jopuonj skul 13 oseikore e yore mopogore opogore ne tichgi.... Wuowi achiel Riwruok puonjo mondo obed daktar e Skul Maduong’ mar Thieth mar Meharry e Nashville, to machielo ikonyo e puonjne e skulno.... Jotich mag Muma moko mabeyo osedongo. Jopuonj moko bende koro bedo jotich mong’eyo tich e migawoni maber.
GSAM 436Yie mar Muya Maliet “Sulwe mar Okinyi”
GSAM 436.4“Sulwe mar Okinyi en mwandua awuon, ma olos gi pesana awuon. Moloyo mano, pesa duto mag wuodh yieni asechulo gi pesa ma ayudo awuon. Abiro wacho bende ni pesa mag dak e yie ne achulo awuon kinde duto. Kinde mang’eny kwan jotich e yie ne gin chakre 10 nyaka 18.... Kata misara jotich duto mane Riwruok ochiwo tich kuom higni, ne ok okaw kuom mich, to ne oa kuom pesa ma ayudo awuon.
GSAM 437Kaka Pesa Noyud ne Tich mar Joote e Milambo
GSAM 437.1“Penjo nyalo timore ni, ‘Ne uyudo pesani kanye?’ Ruoth nomiyowago. Buge moko matindo nogol. Mokwongo ne en Buk Mokwongo mar Puonj Injili, mane oyudo ochan mondo oti go e puonjo joratenge. Ne wageno uso buge alufe moko manok, to gima nomiyowa hono, kwan buge moseus osechopo machiegni gi milion 1.
GSAM 437.2“Mama [chi E. G. White] nokonyowa gi buk Kristo Jawarwa, ma kwan buge mane ous ne gin alufu 300 kata alufu 400. Buge alufu 200 kata alufu 300 mag Sigendni Mabeyo Moloyo oseus. Okaw ni kwan buge mag Ruoth Mabiro mosepog nyalo loso ng’iro machungo moting’ore malo ma romo maili 4. Gi pesa mane ochulnawa kuom bugegi kaka jondikgi, kaachiel gi konyo tije mang’eny mamoko, ne wagero Sulwe mar Okinyi.”
GSAM 437E PINJE MANG’ENY
GSAM 437Mexico
GSAM 437.3Tichwa e pinyni nochakore e higa 1894, gi chungo tich mar joote mag thieth e Guadalajara. E 1896 kwan jotich nonyis kama: Jatelo D. T. Jones gi chiege, mane otelo ne tich mar joote. Jopuonj ne gin Ora A. Osborne, chi A. Cooper, Kate Ross, kod jakony achiel ma wuod pinyno. Joote mag thieth ne gin Daktar J. A. Neal, A. Cooper, chi A. J. Rice, chi Bartlett, gi chi Rachel Flowers. Jotuo 40 ne biro e kar tich mar joote odiechieng’ ka odiechieng’, kendo nyithind skul 40 ne somo e skul mar joote. E kindeno ot thieth manyien ne igero gi pesa moromo $12,000.
GSAM 437Afrika ma Dyere
GSAM 437.4E 1893 tich mar Wach mar Malaika Mar Adek ne osedhi nyime ma Kamiti mar Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto noneno ni ber mondo gimok ni tich mar joote ochung e Afrika ma Dyere. Omiyo nogoy ombulu kama: “Ni e kinde machiegni kaka nyalore, tich mar joote oyaw e Matabeleland.” E luwo mokni, oganda Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo nodonjo e pinyno e 1894 kendo noyiero puodho mar eka 12,000. E chokruok mar 1895, Jatelo C. B. Tripp gi chiege, W. H. Anderson gi chiege, kod Daktar A. S. Carmichael noyier kaka joote ne gweng’ni mabor. Gichako ikruok ne wuoth maborno piyo, kendo bang’ wuoth gi yie maber, negichopo kama ne gidhiye e dwe mar 7 tarik 26, 1895.
GSAM 438Dho Nam mar Dhahabu
GSAM 438.1Kuom higni moko, ywak mar kony machal gi mar jo-Makedonia ne osebirone Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo koa Dho Nam mar Afrika ma Yo Podho Chieng’. Somo buge mag Adventist ne osechiewo chuny ji e adiera, to kony ne pok oor nyaka higa 1894 kata machiegni gi mano. Kae to Kamiti mar Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto noluongo Jatelo Sanford gi wuon Rudolph mondo gikaw tich mane oserito kuom kinde malachno. Negidonjo e gweng’no gi kinda kod chir. To bang’ kinde matin, Jatelo Sanford nomako tuo mar liet, ma ne ong’ere ahinya kanyo nyaka pinyno iluong ni “liend ja-rachar.” Tuo nomake nyadidek, kendo mondo omi osik mangima, nochuno mondo oduog Amerika. Jomamoko noor e Dho Nam ma Yo Podho Chieng’, ma e diergi ne nitie Jatelo D. U. Hale, Geo. F. Kerr gi chiege, kod G. P. Riggs. To tuo nonyoso ng’at mogikni ahinya ma ne onge geno ni obiro bedo mangima, kendo noringo England ka geno ni lokruok mar yamo nyalo kelo thiethne; to en gi osiepene ne ok oyudo gima negigeno, nikech nomedo nyosore mos mos nyaka mogik notho, kendo ne oik kanyo. En bende orito biro mar Jachiw Ngima.
GSAM 438India
GSAM 438.2E dwe mar 1 tarik 12, 1890, Jatelo Haskell noa e Bandari mar Durban, e dho nam mar Afrika ma yo milambo gi wuok chieng’, modhi gi yie Calcutta, India, China, gi Japan. Kapok odiechieng’ni ochopo, jagorone Percy T. Magan ne osedonjore kode. Gima ne wuothni mar dhi India dwar ne en “nono” mondo giyud weche mane nyalo miyogi rieko mar chiwo paro gi puonj e kinde ma Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo ne biro chako tich mar joote gi teko e gweng’no. Gi paro mar chungo tich mar joote e India, Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto nomoko e 1893 ni Wm. Lenker odhi e pinyno kaka Jaus Buge. Ka luwo mokni, nodhi India kendo notero buge mag Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo kanyo. Bang’e wuon Lenker nonyiso ni en gi ji mamoko 4 ne osewuotho ka uso buge e kuonde mopogore opogore mag India nyaka 1896, kendo ne oseuso buge moromo $10,000. Mondo onyis dwaro mane buge moseus okelo, nomedo wacho ni ka ne ouso buge machiegni gi Madras, e dho nam mar India ma yo podho chieng’, “jaland wach ma wuod pinyno nowuotho gi tiende kuom maili 60 mondo ong’iew buk achiel mar Paro kuom Daniel gi Fweny.”
GSAM 439Georgia Burrus e India
GSAM 439.1E 1895 nyako Georgia Burrus noa California modhi India. Ka nochopo kanyo, nochako piyo puonjore dho-Bengali, kendo bang’ kinde matin nodonjo e tich mar joote. Nyaka 1896 ji moko ne osechako rito Sabato mar Ruoth kuom riwruokgi gi jotichwa.
GSAM 439.2Jotich e gweng’no e 1896 ne gin Jatelo D. A. Robinson gi chiege. Nyako May Taylor gi nyako Georgia Burrus ne gin jotich mag Muma. Wuon Lenker gi wuon Masters ne gin jous Buge. Ot maber ne oseyud mondo obed dala mar joote, kendo luong ne oseor e pinywa ne dakteche, jorit jotuo, kod kony mamoko mondo okony e tich mang’eny mane dwarore kendo nochandogi. Jatelo Brown, kaachiel gi jomamoko, nodwoko luongni. En gi Jatelo D. A. Robinson duto notho e Karmatar, Bengal, India, e giko dwe mar 12, 1899.
GSAM 439Hawaii, Isonde mag Sandwich
GSAM 439.3E higa 1884, wuon La Rue gi Henry Scott nodhi Hawaii kaka joote gi pesagi giwegi. Negichako tichgi gi wuoyo gi ji achiel achiel gi uso buge. Mano nochiewo chuny ji ahinya e isondno ma Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto nogoyo ombulu e dwe mar 11, 1885, ni Jatelo Wm. Healy odhi Hawaii e kinde maluwo mondo oti kanyo, kendo ni chokruok mar kanise e piny California okwa mondo ohol hema ne tichni. Ka oikore kamano, Jatelo Healy kaachiel gi joma ne osebedo e isondno, nogoyo chokruok e hema e kinde oro mar 1886. Kuom tichni ji moko noyie wach. Wuon La Rue nosiko Honolulu nyaka higa 1889, ma nochako wuoth gi yie modhi Hong Kong, China.
GSAM 440Tich e Dier Jo-China e Hawaii
GSAM 440.1Tich jopuonj lemo matin kende e mane omiy isondno nyaka ka Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto nochokore e dwe mar 3, 1895. E kindeno nogoy ombulu ni “Jatelo Gates gi chiege, kaachiel gi wuon Brand gi chiege kaka jopuonj ne Jo-China, odhi Honolulu mondo giti tich mar joote.” Tich mar puonjo nochakore piyo, kendo Jatelo Gates, kata obedo ni ringre ne nyap, notimo gima nonyalo mondo odhi gi tich nyime. Daktar kod jorit jotuo noluwo joote bang’ kinde matin, kendo tich e migawo mar wachno nochakore maber.
GSAM 440Weche Machiek mag Tije Joote, Dwe mar 1 Tarik 1, 1903
GSAM 440.2Ripot mar Jagoro mar Tich Joote e Pinje Mawendo, mane ochiw e dwe mar 12 tarik 31, 1902, nyiso tich mar wach matimore oko mar Pinyruodhi Moriwore mag Amerika kama:—
GSAM 440.3Chokruok mar Riwruok Kanise mag Australia, ma olos gi chokruok mag kanise e Victoria, New South Wales, New Zealand, Queensland, Australia ma Milambo, Tasmania, gi Australia ma Yo Podho Chieng’.
GSAM 440.4Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto e Ulaya, ma olos gi Chokruok mar Riwruok Kanise mag Germany, Germany ma Yo Podho Chieng’, Germany ma Yo Wuok Chieng’, Germany ma Milambo, Holland gi Belgium mar Jo-Flemish, Austria-Hungary, gi Pinyruodhi mag Balkan, Switzerland mar Jo-Germany, Russia ma Milambo, Russia ma Nyandwat, gi Russia ma Dyere.
GSAM 440.5Chokruok mar Riwruok Kanise mag Scandinavia, ma olos gi Denmark, Norway, Sweden, Finland, gi Iceland.
GSAM 441.1Chokruok mar Riwruok Kanise mag Britain, ma ochoko England ma Nyandwat, England ma Milambo, Ireland, Scotland, gi Wales.
GSAM 441.2Chokruok mar Riwruok Kanise mag Jo-France gi Jo-Latin, ma olos gi Switzerland mar Jo-France, France, gi Italy.
GSAM 441.3Tich mar Joote e Yo Wuok Chieng’, ma olos gi Misri, Siria, gi Turkey.
GSAM 441.4Chokruok mar Riwruok Kanise mag Afrika ma Milambo, ma olos gi Piny Molooni mar Cape, Natal-Transvaal, Basutoland, gi Matabeleland.
GSAM 441.5Kuonde mamoko: Bermuda, Brazil, Guiana mar Jo-Britain gi mar Jo-Holland, Amerika ma Dyere (Milambo), China, Fiji, India, Jamaica, Japan, Antilles Matindo, Mexico, Nyassaland, Pitcairn, Porto Rico, River Plate, Raratonga, Samoa, Isonde mag Society, Sumatra, Tonga, Trinidad, Dho Nam ma Yo Podho Chieng’ (Amerika ma Milambo), gi Dho Nam ma Yo Podho Chieng’ (Afrika).
GSAM 441.6Kwan jotich matiyo e gwengegi mopogore opogore, kaachiel gi jopuonj lemo, joma omiy thuolo mar yalo, jotich mag Muma, jous Buge ma wuotho, kod jous Buge, en 754.
GSAM 441Kuonde Maduong’ ne Tich Osechung
GSAM 441.7Kuom weche machiekgi kuom tichwa mar joote, wanyalo wacho kaka Jagoro mar Tich Joote e Pinje Mawendo nowacho e higa 1896:
GSAM 441.7“Ka wach koro osekawo kuondegi maduong’ ne tich e migepe machiegni duto mag piny, Nyasaye nyalo timo tich maduong’ kendo maratego e kinde matin ahinya kuom tekone maonge gikone. En notiek tichne e kinde machiek kuom tim makare.”
Notes
- Jo-Rumi 15:21. ↩