Sula 21 — Lwet Matelo e Tich
GSAM 322.1“Abiro puonji kendo nyisi yo midhiye.”1
GSAM 322.2Ng’at moketo genone kuom Ruoth neno kaka Ruoth rite kinde duto. To nitie kinde ma ritni nenore maler moloyo, kaka ka oresowa kuom richo gi hinyruok manenore gi ma ok nenore, kendo ka oyawowa yo kuom ritne mondo adierane olandre. Magi e weche ma sula ni wuoyoe.
GSAM 322Neno mar janabi mokwongo e Michigan
GSAM 322.3E dwe mar 5, 1853, Jatelo White gi chiege nelimo Michigan. Mano e kinde mokwongo ma negidhi yo podho chieng’ mar Buffalo, N.Y. E Sabato mogik mar dwe mar 5 ne gin Tyrone, kendo kanyo nonyis Mrs. White, e neno mar janabi, ogendini mopogore opogore mag jo-Sabato e piny Michigan, ka inyise bende siem kuom gik ma ne nyalo timonegi marach. E dwe mar 6, tarik 2, ka ne en Jackson, nondiko ite aboro mag otas malach mar ndiko, kanyiso moko kuom gik ma nonyise. Nomiyo ndiko mar neno mar janabi mondo ater, mane ondik gi pensil, ka wach en ni ne aduogneyo ndiko maler mondik gi kalam gi wino.
GSAM 322Dhako mane wuoyo ni en maler
GSAM 322.4Kuom gik mamoko mane onyis, nonyise wach dhako moro mane temo donjo gi teko e dier jowa. Nowacho ni dhakoni ne wuoyo ni en maler ahinya. Mrs. White ne pok oromo kode, kendo ne onge gima ong’eyo kuome mak mana gima nonyise e neno mar janabi ni. Ne ok onyis mana kit tim dhakoni, to nonyiso bende ni ka ikwere, ne obiro timo wang’e ni en maler ahinya, kendo ne obiro wacho ni, “Ruoth—ong’eyo—chunya.” Nowacho ni dhakoni ne wuotho e piny gi rawera moro, ka chwore, mane en ng’ama oti, ne tiyo dala mondo oyudgi gik ma gitiyo go e timbegi maricho. Mrs. White nowacho ni Ruoth nonyise ni “kata obedo ni dhakoni wuoyo ni en maler, en gi rawerani gisetimo richo mar ketho chik mar abiriyo.” Ka ndiko monyiso wachni ne e poketa, narito gi parruok matin mondo ane kaka wachno nobedi.
GSAM 323Chokruok e Vergennes, Mich.
GSAM 323.1Ne wachoko chokruoge e Jackson, Battle Creek, Bedford, gi Hastings, bang’e ne wabiro Vergennes, e gweng’ Kent, mane oyudore ni e kama dhakono odakie. Ne wachopo e kama ne wabiro nindoe e dwe mar 6, tarik 11, ka odong’ kinde matin mondo Sabato ochakre. Kar bedowa ne en dala Jatelo moro ma nying’e White, mane chon obedo japuonj lemo mar kanisa miluongo ni Christian. Nikech pinyno ne pod ng’eny gi joma ne ochako dakie, ne oikne chokruogewa ot maduong’ mar kano cham mane pod ger manyien, mane ni mairo adek yo nyime; kendo noyudore ni dhako mane onen e neno mar janabi ne odak mairo ariyo mamoko loka kar chokruok.
GSAM 323Wach mar siem ne ng’ama wiye tek ahinya e weche dini
GSAM 323.2E dwe mar 6, tarik 12, saa ang’wen gi nus mar okinyi, ne wachokore e ot mar kano cham mondo wakaw chokruok. Mrs. White nobet e tung’ koracham mar kar wuoyo, an nabeto bute, Jatelo Cornell nobet buta, to Jatelo White ne ni e tung’ korachwich mar kar wuoyo, kowuoyo. Kane osewuoyo kuom dakika apar gabich, jaduong’ moro gi rawera moro nodonjo kaachiel, kendo gibet e kom man nyime machiegni gi kar wuoyo. Ne gin gi dhako moro mabor, marabuong’, marateng’, mane obet machiegni gi dhoot. Bang’ puonj machuok mar Jatelo White, Mrs. White nochung’ kendo nochako wechene kowuoyo kuom rito ma jopuonj lemo onego rit go mondo kik giketh tich ma omigi, kotiyo gi ndiko mawacho ni, “Beduru maler, un joma oting’o gige Ruoth.” Nowacho ni ne ok en chik Nyasaye mondo oluong dhako mar wuotho e piny gi dichuo moro mopogore gi chwore. Mogik nowacho maler ni,
GSAM 323.2“Dhakono mobet machiegni gi dhoot kinde matin mokalo wacho ni Nyasaye oluonge mondo oyal. Owuotho gi rawerani ma sani obet e nyim mesa, ka jaduong’ni, ma en chwore—Nyasaye okeche!—tiyo matek dala mondo oyud pesa ma gitiyo go mondo gidhi nyime gi richogi. Owacho ni en maler ahinya,—ni osepwodhe,—to kata wuoyone duto kuom bedone maler, Nyasaye osenyisa ni en gi rawerani gisetimo richo mar ketho chik mar abiriyo.”
GSAM 324.1Joma ne ni kanyo duto ne ong’eyo ni Mrs. White ne pok oneno jogi nyaka negidonjo e ot mar kano cham. Kit ma nopogogie kendo onyiso timbegi nomulo chunje joma ne ni kanyo, kendo nomedo genogi kendo oriwogi matek e yiegi kuom neno mag janabi.
GSAM 324Weche nowach mana kaka nosekor
GSAM 324.2Ka Mrs. White ne chiwo wachne mar siem, ji ne neno Mrs. Alcott, dhako mane ikwero, gi parruok, mondo gine kaka okawo weche mane owach, kendo gima ne obiro timo gi wacho. Ka dine onge richo ma ne odonjne go, dine onge gi kiawa ni ne ochung’ kendo otam wachno duto. Ka ne en jaricho, kendo timbene ne oselal ahinya, ne inyalo paro ni ne onyal tamo wachno duto, kata ka ong’eyo ni en adier. To notimo mana gima wach mar siem nowacho ni ne obiro timo ka ikwere. Nochung’ mos, ka ji duto rang’e, kendo notimo wang’e ni en maler ahinya, kowacho mos ni, “Ruoth—ong’eyo—chunya,” bang’e nobet piny ma ok owacho wach moro machielo. Ne osewacho mana gima wach mar siem nowacho ni ne obiro wacho, kendo nowache e kit machalre.
GSAM 325Yie ni richo notimore
GSAM 325.1Adier, Nyasaye ne ong’eyo chunjegi, kendo gin bende ne ong’eyo ni gin joricho kuom wach mane odonjgi go; nikech bang’e rawerano nowachone Mr. Gardner, ng’at mane odak kanyo, mane openje ahinya kuom wachno ni, “Mr. Gardner, gima Mrs. White nowacho kuomwa ne en adier ahinya;” kendo dhakono, bang’ nyiso Mrs. Wilson e Greenville, e higa 1862, ni “ok onyal timo chir mar wacho wach moro marach kuom nyaminwa White, mondo kik oyudre ni kedo gi Nyasaye,” noyie ni gima nonyis kuome gi rawerano ne en adier.
GSAM 325Oganda mar Jakwena
GSAM 325.2E kinde ma pote yien lwar piny e higa 1853, ji matin mane chunjegi ok mor e Michigan noriwore kendo nochako goyo gazet miluongo ni Jakwena mar Adiera. Tich gazedni gi jotelne nenore ka ne en mar ketho gi kuot ji, kar mar gero. Miriambo mang’eny ne oket e itene, mane chandowa e tichwa mar wach; kendo nikech ne en kinde mokwongo ma ne waromo gi monjruok maler kamano, ne waparo ni ne en tijwa mondo wanyis ni wechegi mag kuot ji ne gin miriambo. Timo kamano nokawo kinde mane onego watigo e lando adiera mane omiwa mondo warit, kendo nomor Satan ahinya e dwache; adier en ema nochako monjruokno. Wach nodhi nyime kamano nyaka odhiambo mar dwe mar 6, tarik 20, 1855, kane Jatelo White gi chiege, Jatelo Cottrell, kod an, wasegiko chokruok e Oswego, N.Y. Ne wachandore e chokruokwa gi ng’ama ne iluongo ni Lillis, mane odonjo kendo opogo ndikego mag kuot ji e dier oganda. Penjo kuom gima onego watim e wachni nochakore kendo. Tembe duto mane wasetimo chon mar dwoko miriambogi ne omiyo mana ni gichueyo mamoko mang’eny.
GSAM 325Puonj gi koro wach
GSAM 325.3E chokruok mar lemo mane otimore odhiambono e dala John Place, e dala maduong’ mar Oswego, nomi Mrs. White neno mar janabi. E nenono nonyise ni ka dine wadhi nyime gi tichwa mar lando adiera, ma ok wapar jogi kaka “oganda mar Jakwena,” ne gichako kedo kendgi kendo gazetgi ne ogik, kendo ka mano otimore ne wayud ni kwanwa osedok nyadiriyo. Nikech ne wayie ni wach mar siem ni ne oa kuom Ruoth, ne wachako timo kaka owacho sano.
GSAM 326Lwar mar oganda gi gazet mar Jakwena
GSAM 326.1Tich adiera nodhi nyime mapiyo, ka “oganda mar Jakwena” donjo e chandruok e diergi kendgi. E kinde machuok ogandano ne oke, bang’ jotendgi mang’eny weyo Sabato. Gazetgi nochung’ mapiyo nikech onge kony, kendo ng’at mane obedo jandikne mar gazet kuom kinde moro nolokore kuom puonjo e skul; to nikech ne pok opuonjore chon mar rito en owuon, ne ok onyal rito nyithind skulne kata matin. Kane otemo chwado achiel kuom yawuoyi mag skulne, nogolo bunduk machin, mane oting’o koko to ok ogolo risasi. Mondo oresre kuom nego mar oganda ne ochuno orech otieno odhi Canada.
GSAM 326Gima notimore ne tich mar Biro mar Kristo
GSAM 326.2E kindeno winjruok gi bedo achiel ne nitiere e dier jowa moloyo kinde moro amora mane okalo; kendo ka ne watemo dhi nyime gi wach, yo ne yawore koni gi koni.
GSAM 326.3E kwan mar 10, buku mar 11, mar Review, dwe mar 1, tarik 14, 1858, jandik mar gazet, kowuoyo kuom gima tich Jakwena nokelo, nowacho ni: “E kinde ma ji ne ochako bedo gi chuny ma ok mor, kane gitemo ketho Review, mwandu kanisa mane ni e ofis ne en mar nengo $700 kende. Chakre kanyo osedongo nyaka $5,000. Kindego joma ne chulo mondo oyud gazet ne gin ji machiegni gi alufu achiel, sani gin alufu ariyo, kendo nitie ji mang’eny ma oyudo gazet nono.”
GSAM 326.4Nikech ne wasechopo kinde (1858) ma “oganda mar Jakwena” nopogore kendo oke, kendo Jakwena nogik, kwend ma ondiki malo nyiso wach maduong’. Mana kaka kwan joma chulo mondo oyud Review nosedok nyadiriyo kaka ne en chon, e kaka kwan joma oyie bende nomedo mokadho nyadiriyo. Kamano koro mane otimore kuom Mrs. White e dwe mar 6, 1855, nochopo.
GSAM 327Puonj mokwongo mar choko chokruoge e hema
GSAM 327.1E ndalo mokwongo mag wach, ne en timwa mar choko chokruoge e ute skul ka ne onge kar maber moloyo. Chieng’ moro, e ot machal kamano, ji mang’eny ahinya nochokore ma kata ute skul ariyo maromre gi mano dine ok oromogi. Mondo ji duto owinje, japuonj nochung’ e dirisa moyaw kendo nowuoyo ne joma ne ni e ot kod oganda maduong’ moloyo mane obet e gechegi gi e lum. Neno chokruok maduong’ni ema nomiyo ochak par mar choko chokruoge e hema.
GSAM 327Chokruok e hema mokwongo e Battle Creek, Mich.
GSAM 327.2Omiyo e dwe mar 5, tarik 22, 1854, Jatelo James White gi ji mamoko e chokruok mar puonjruok nong’ado ni tiyo gi hembe e chokruoge ne en chenro manyalore. E kindeno, hembe madongo ne ok itigo ahinya ne tije mamoko mak mana tuke mag honni, nyiso le moa e thim, gi nyisruoge mag kit mopogore opogore. Michigan e piny mokwongo mane Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo ochako temoe kit tichno. Chokruok e hema mokwongo nochakore e Battle Creek, e dwe mar 6, tarik 10, 1854. E kinde sani, kit choko chokruoge e kinde oro ni osedongo ahinya.
GSAM 327Puonj mar choko chokruoge e kar kambi
GSAM 327.3E higa 1868, nokawe okang’ machielo mar dhi nyime gi chir. Wach ka choko chokruoge e kar kambi ne en maber nonon malong’o, kendo nong’ad ni mano ne en yo maber ahinya mar yudo kar bedo ne ogendini madongo mag jowa e chokruoge mag ji duto. Ka nitie hema maduong’ mar lemo mar oganda kod hembe matindo mag ute, ji ne obedi maber, kendo kamano ne inyalo bet kuom ndalo moko ka ikonyori e puonjruok gi lemo.
GSAM 328Chokruok e kar kambi mokwongo e Wright, Mich.
GSAM 328.1Chokruok e kar kambi mokwongo notimore e Wright, Mich., dwe mar 9, tarik 1-7, 1868. Chokruoge madongogo mag jowa duto osedongo nyaka chokruoge e kar kambi mokadho piero abich itimo higa ka higa e kuonde mopogore opogore mag tich. Chokruoge e kar kambigi ok itim mana e America kende, to e Europe, Australia, New Zealand, gi Afrika ma Milambo bende.
GSAM 328.2Chokruok maduong’ moloyo mag kitni ma jowa osechoko notimore e higa 1893, e Lansing, Mich. E chokruok maduong’no ji 3,400 ne odak e hembe mag ute mokadho 500. Law matek mar gero hembe mokadho yadi 150,000 ne oti kode e gero hembe mopogore opogore e kambi.
GSAM 328Resruok kuom masira mar gari mar njanji
GSAM 328.3Odiechieng’ malubo bang’ ng’ado wach mar ng’iewo hemawa mokwongo mar fut 60 (dwe mar 5, tarik 23, 1854), Jatelo White gi chiege, mane ni Jackson, Mich., e kindeno, ne onego chak wuothgi mar dhi Wisconsin, kama ne gibiro tiyoe kuom kinde moro. Ne wakawo odiechieng’ bang’ saa auchiel e ot D. R. Palmer, mane chiegni gi kar chung’ gari mar njanji. Nyadide moko e odiechieng’no Jatelo White nowacho ni, “Chunya winjo gima ok awinjga ka aparo kuom chako wuothni; to, Ellen, wan gi kinde mowach mondo warom gi ji, kendo nyaka wadhi. Ka dine onge romo mowach, dine ok adhi otienoni.”
GSAM 328.4Ka otieno ne chopo, machiegni gi kinde biro mar gari mar njanji, ne wabet gi kinde mar lemo. Ji duto nenore ka ne otelnegi mondo gilemi Jatelo White gi chiege mondo obed gi kue e wuothni. Kane wachung’, Jatelo White nonyiso yie mane en go ni Ruoth nobiro dewogi kendo ritogi.
GSAM 328.5E saa ariyo mar otieno, ne adhi kodgi nyaka e gari mar njanji mondo akonygi yudo kombe gi keto misigegi maber. Ne wadonjo e achiel kuom ute gari mane ni gi kombe ma ng’egigi boro, mane iluongo e ndalogo ni “ot gari mar nindo.” Mrs. White nowacho ni, “James, ok anyal bet e ot gari ni, nyaka awuog kae.” Ne akonyogi yudo kom e dier ot gari malubo. Mrs. White nobet piny gi misigene e kore, to nowacho ni, “Chunya ok yueyo e gari mar njanjini.” Oluga noywak, kendo bang’ weyogi gi dwol mapiyo ni “Oriti,” naya mapiyo adhi e dala Cyrenius Smith mondo anind kuno.
GSAM 329.1Kar saa ang’wen mar otieno, ne wahono ahinya duto winjo Jatelo White, mane waparo ni osewuotho maber yo Chicago, goyo dhoot mondo oyawne. Nowacho ni gari mar njanji nosewuok e njanji mairo adek yo podho chieng’ mar Jackson; ni but gari maduong’, kod masinane, nosekethe chuth; to kata obedo ni ji moko ne otho, en gi Mrs. White ne otony ma ok ohinyore. Mapiyo noyudo faras gi gari ma faras ywayo, kendo nodhi gi Abram Dodge mondo gidhi gikel Mrs. White. Jatelo nosebiro kode e lwete kuom kama bor matin, kaluwo lowo molil mar toyo kendo ngang’o aora matin, nyaka e kar kue mabor gi kama masira notimore.
GSAM 329.2Gokinyi mang’ich mar chieng’ malubo, ne adhi gi Mr. Dodge mondo wane gik mane okethore. E kama yo ng’ado njanji ma ok ngang’e atir, thuon dhiang’ moro ne onindo ayueyo e njanji kiti. Masina mar ywayo gari ne onge gi gima riembo dhok moa e nyime, omiyo kane odhiyo leno, nogoyre oko mar njanji yo koracham. E goyo mokwongo kane masina odhiyo piny, ot gari mar misigo, mane en gi sanduk buge mag Jatelo White, nopoth oko mar njanji chuth ma ok okethore; e kinde machalno ot gari mar jouoth mane ni mogik nopogre kuom udi gari mamoko ma onge dhano mokonye, kendo nochung’ mos e njanji. Masina gi ot gari mar kawo pi gi gik ma iya gi mach nodhi nyime e lowo oko mar njanji kuom rodi auchiel kata aboro, bang’e masina nodhiyo tung’ yien mar oak ma lachne ne en kar fut adek. Teko mar gari ne duong’ ma masina nolokore ma tiendene ni malo, kendo ng’eye ot gari mar kawo pi gi gik ma iya gi mach nolokore ngang’o njanji. Udi mamoko mag gari, mane dhi gi tekogi duto, nodhiyo masina mokethore no, kendo mano nokelo goyo mar ariyo. Ot gari mokwongo mane odhiyo masina ne en mar kawo misigo mapiyo, mane othuth nyaka obedo gi rwedhe matindo mag yien kaka ma iti go mar mako mach. En kod gik mane ni iye ne osiko ka orundore kuom ot gari mar kawo pi gi gik ma iya gi mach, kendo molwore. Ot gari malubo ne en mar daraja mar ariyo, mane en gi jouoth apar gaboro, ma achiel kuomgi notho, to mamoko duto nohinjre, moko ahinya to moko matin. Ot garini nopogore diriyo nikech ot gari mar nindo nomonje koluwo iye. Nyim ot gari mar nindo notore tindo tindo, kendo kom mane chuny Mrs. White ok oyie mondo obedie nothuth chuth.
GSAM 330Ranyisi mar resruok moa kuom Nyasaye
GSAM 330.1Kane waneno gik mane okethore, bang’e ot gari mane Jatelo White gi chiege ne ni iye e kinde masira, kochung’ mos kende kar rodi apar gabich moa e gik mokethorego, chunywa nowachowa ni Nyasaye owinjo lemo; kendo ere ng’ama ong’eyo ka ne ok ooro malaikane mondo opog ot garino, mondo jotichne otony ma ok ohinyore? Paroni nomako chunywa moloyo kane jarit mar chung’o gari nowacho ni ne ok en ema nopoge, kendo ni ne onge ng’ato e kar chung’ ma ni e dier udi gari kane wachno timore; kendo ni gima omiyo otimore ne en gima en gi jotich gari duto ok onyalo niang’e. Gima ne gineno ka lich moloyo ne en ni nyororo mar riwo udi gari gi chuma mochung’e duto ne ok otur, kendo chuma mochung’e kod nyororone ne nindo e kar chung’ mar ot gari mokethore, mana ka gima lwet moro ma riyo gi rieko ema noketogi kanyo.
GSAM 330.2Nyaka odhiambo mar tarik 24, gik mokethore ne osegol e njanji moromo mondo geche mar njanji odhi mana kaka pile, kendo Jatelo White gi Mrs. White nodonjo kendo e udi gari kendo nochopo maber e romo mane ochan e Wisconsin.
GSAM 330Joma monjo nokwer
GSAM 330.3Ne ok gik moko duto ne dhi mayot ne Israel mar chon. Ne gin gi wasigu oko mane dwaro geng’o dhigi nyime e okang’ ka okang’. “Oganda moruwore” kod joma ne ok ochiwore ne Nyasaye e kambi ne gin gige tich mayot ma Satan notiyogo mondo ochak chuny ma ok mor, dhawo, ng’ur, gi ng’anyo. Nikech lwet Nyasaye mane kelo dongruok ne ni gi joma ne gene, kendo nikech loyone ne ni e tembegi, mano ne en ranyisi ni jogi ne oseyudo ng’wono e wang’e—ni lwet Ruoth ema ne telonegi.
GSAM 331.1Kamano bende e chakruok gi dhi nyime mar Wach mar Malaika Mar Adek; dhine nyime ok osetimore nikech adierani ma ilando gin gik ma chuny dhano kaka nonywole mor kodgi. To adiera maduong’ man e chuny wach—Sabato mar Ruoth—monjo dwarruok mar dwaro mana gik dhano owuon gi mag piny, kopogo joma luwe gi tij ohala mar piny ndalo ariyo e juma. Tich adiera mar sani osebedo gi wasikgi ma gin oko, ma ochung’ matek kendo ok owe e tembegi mag ketho tich. Kuomgi inyalo wacho gi weche jandik zaburi ni, “Ka dine ok Ruoth ema ne ni kodwa, koro Israel owachi; ka dine ok Ruoth ema ne ni kodwa, kane ji ochung’ mondo omonjwa; dine gimwonyowa ka pod wangima, kane mirim magergi omok kuomwa.”2
GSAM 331.2Ji madwaro mana gikgi kendgi kendo ma chunjegi ok mor e dierwa osechung’ kinde gi kinde, kanyiso gik madongo ma ne obiro timore ka dwachegi osechopo; to mana ka ler ma nenore e toyo, lergi osetho chakre chon. E kindeno, tich adiera mar sani ne dhi nyime gi adiera kendo mos molwor piny duto, komedore e chung’ matek gi teko e dhi nyime ka dhi nyime.
GSAM 331Jotelo Stephenson gi Hall
GSAM 331.3E kinde oro mar higa 1855, Jotelo Stephenson gi Hall notemo chako bura e piny Wisconsin. Owete mane jotelo nong’eyo maber ni gin nosedwaro temo puonj duto mamoko mag yiewa gi puonjgi mar ‘Kinde Mabiro,’ kendo negigombo ahinya ni Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo opuonj puonj mar kinde mar tem bang biro mar ariyo mar Kristo.
GSAM 331Wach Mokor kuomgi
GSAM 331.4Tarik 20 mar dwe mar apar gachiel, 1855, Mrs. White nomi neno mar janabi kuom yor timbegi, ka wach mokor kuom giko mar yor timbego ochiw e wechegi: ‘Yaye in dhano manyap, iparo ni inyalo chungo tich Nyasaye? In dhano manyap, ka omuli dichiel kende gi lith lwete, onyalo boli piny. Obiro yie ni itim kamano kuom kinde matin kende.’
GSAM 332.1Joma kedo kodwa osewacho ni ka ne en neno mar janabi mane wacho ni jogi ne chiegni tho, kendo nikech negidak kuom higni mang’eny, neno mar janabino ne ok ochopo. Onge wach kuom thogi e neno mar janabino. Nonyisgi kaka ji matemo chungo tich mar Wach mar Malaika Mar Adek. Kata obedo ni nonyisgi kaka ne yot ne Nyasaye mar chungogi, nomedo wachni, ‘Obiro yie ni itim kamano kuom kinde matin kende.’ Koro negitimo ang’o? — Kar ni gilo e kedo margi kaka negigeno, nenore ni nowegi manyo yo e mudho. E wik moko manok, negijwang’o Sabato chuth, kendo negilokore mokedo kode. Negigeno chueyo oganda mar ‘Kinde Mabiro,’ ka gin e jotelo. Kar ni gichopo gima negidwaro, jwang’o Sabato nomiyo girwenyo teko duto mane gini-go kuom jowa. Kamano, nikech yor timbegi giwegi, negiketho chuth gima negichano timo mokwongo. Jowa nowacho ni, ‘Kuom adiera, Nyasaye ose“yie ni gitim kamano kuom kinde matin kende.”’
GSAM 332Giko mar Ngima Makuyo
GSAM 332.2Kuom giko mar jogi ariyo, ber ni wachiw weche moko kuom gima makuyo mane otimorenegi, ma owetegi giwegi, joma oyie kuom ‘Kinde Mabiro,’ mane gidak-go bang jwang’o Sabato, nowacho. Higni piero adek gabiriyo mokalo, Jaduong’ Hall nochako bedo gi paro ma ok kare matin (nikech obwongo mare nobedo mayom), kendo gima nokelo chalno ne en rwenyo mwandu mang’eny nikech wuondruok mar jomoko. Ne en gi paro ma ok adier ni ka owuok oko, to obiro bedo mapie, orom gi piny. Ok en marach ne ng’ato, to kuom higni mang’enygi duto ok osenyalo timo tich moro amora mar puonjo wach Nyasaye.3
GSAM 332.3Jatelo Stephenson osebedo motho kuom higni ma dirom apar gauchiel. Kuom higni mang’eny kapok otho, rieko mare ne ok ni kare (wiye notur), kata obedo ni ne ok en marach ne jomoko. Kapok obet kamano, nikech thuolo mane oparo ni en-go e puonj mane oyie kuome ni onge chik, noweyo chiege owuon, dhako mane onge ng’ato mane oketo richo e kit ngimane (ne onyalo pogore kode e chik mana ka orwako wakili ma ja-wuond), kendo nokendo dhako ma hike tin ahinya moloyo chiege mokwongo. Timno ne ochayo kit ngima maber ahinya ma kata owetene giwegi mag ‘Kinde Mabiro’ nokwero yor timbene, kendo ne ok giyiene landonegi wach kendo.
GSAM 333.1Weche ma owetegi giwegi nowacho kuom ndalo mogik mag jogi nyiso kech maduong’ ahinya; to gin weche adier ma ok ochwe e yo moro, kendo ochiw maonge chuny marach kata kawo bath moro. Gi wechegi, waweyo josomwa mondo ging’ad parogi giwegi kuom kaka wach mar nenono ne nyiso gima notimore e ringregi.
GSAM 333Jatelo J. H. Waggoner Oyie Wach
GSAM 333.2E higa 1852, Jatelo J. H. Waggoner, mane telo ne gazeti mar gweng’ e Wisconsin, noyie adiera mar sani, kendo e higa mane oluwore nochiwore chuth ne tich mar puonjo wach Nyasaye. E 1857 nondiko buge ariyo matindo ma pekgi ne duong’ ahinya, ma moro ka moro ne nigi pot buge ma dirom mia ariyo. Mokuongono noluong ni, Kit gi Yo mar Wuoyo gi Roho mag Joma Otho e Kinde Sani, kendo mar ariyono, Kwero Puonj mar Kinde Mabiro. Buk mokwongono osekonyo ji mang’eny mondo kik gipodhi e obadho mar Satan-no, kendo gi gweth Nyasaye, oseyawo wenge ji mang’eny mane ok ong’eyo kaka ginyalo winjo timbe ma nyisore e kinde sanigi.
GSAM 333.3Bukne mar Kwero Puonj mar Kinde Mabiro fwenyo chuth puonj mag miriambo mag kinde mar tem ne joricho bang biro mar ariyo mar Ruodhwa. Okwer puonjno maber ahinya ma ok mana ni pok odokne duoko, to kata temo duoko moro amora pok waneno nyaka sani. Bukno nyiso e yo maler ahinya kendo machiek kar Kristo kaka jadolo e kom duong’ mar Wuon-gi (tichne mar dolo mar Melkizedek) e kinde masani, gi kar mabiro kawo e kom duong’ mare owuon e pinyruodhe mochwere mabiro, kom duong’ ma onge tich mar dolo mar konyruok e kind dhano gi Nyasaye mabiro bedo kode.
GSAM 334.1Bang’e, Jatelo Waggoner nondiko buk mar adek matin mane rom gi mamoko, mane iluongo ni, Pwodhruok mar Richo e Ler mar Paro gi Fweny. E higa ma dirom 1884, bukni nonon kendo nomed mi odoko buk manigi pot buge ma dirom 400. En puonj maler kendo machiek kuom wach ma nyinge nyiso.
GSAM 334.2Chakre kindeno, norivore machiegni gi tich mar goyo buge, kaka jandiko kendo jachiw chenro mar ndiko. Nomede bende gi tije mag puonjo wach Nyasaye, kendo nokawo higni mogik mag ngimane e Ulaya.
GSAM 334.3Tarik 17 mar dwe mar ang’wen, 1889, notho apoya e Basel, Switzerland, bang tieko bukne mogik, Chakre Eden Nyaka Eden. E tarik 16, notiyo tich mar ndiko kuom odiechieng’ mangima, kendo nondiko wachni e bukne mar weche mag pile: ‘Atiyo matek kuom odiechieng’ mangima.’ Kuom wach mane owete mag Ulaya ochiwo kuom gima otimorene, wanyalo ng’eyo wechegi: —
GSAM 334.4‘Okinyi mar tarik 17, e saa ma dirom 5:30, nopodho motho e otne mar tedo maonge ranyisi moro amora mokwongo, nikech adundone noweyo tich. Nosetiyo matek ahinya mondo otiek bukne manyien e dho jo-Ingereza, kendo ne ogeno chako wuoth mondo odhi London e Jumapil mane biro, mondo oti e tich man kuno kapok odwog Amerika e kinde oro mane biro.’
GSAM 334.5Chakre 1854, Jatelo Waggoner nosebedo ka ochung’ nyim ji kinde duto kendo e yo mong’ere, mondo orit adiera, e kar lando wach kod e buge mogoy. E kinde thone, hikne ne chiegni piero auchiel gochiko. Noyike e Basel, tarik 20 mar dwe mar ang’wen. Kamano, achiel kuom jotich mokwongo e tich Nyasaye nopodho kendo e kar tichne.
GSAM 334Chang gi Yie
GSAM 334.6E chakruok mar kinde ma yiende chako budho e higa 1858, Mrs. White notuo matek kuom ndalo moko, kendo ne onindo e otandane ma chiegni ok onyal konyore owuon. Odhiambo moro, ka chuny otieno chiegni, nowi olal; joodgi notemo yore duto mane ging’eyo mondo gidwog rieko mare, to ne ok ginyal. Nodak e chalno kuom kinde moloyo nus saa, eka Jatelo White noluongo Jatelo Andrews koda piyo mondo wariwre e kinde mar lemo. Ka Ruoth odwoko kwayo mar chuny duto mane ochiw e bat otandane, nodwogo rieko mare gi ng’wono, kendo nochango modwogo e ngima kaka pile. Ka ne opako Nyasaye, nomi neno mar janabi, ka pod onindo e otanda. Moko kuom gik mane onyise e neno mar janabini inyalo somo e ‘Wach mar Neno ne Kanisa,’ namba 5.
GSAM 335Tim mar Ringruok Mahono
GSAM 335.1Tim moro mar ringruok ma opogore gi mapile norivore gi neno mar janabini, kendo wakwayo mondo ine timno maber. Jatelo White koda ne wabet e bath otanda achiel, to Jatelo Andrews e bath komachielo. Lwete ne oriwore e kore, kata ne oting’o bede ka omielo e yo mare ma oyot kendo maber kaka pile, kochiko kuonde mopogore opogore mane oneno. Bat ringre malu ne oting’ore malo kuom otanda, ma ne nitie thuolo mar inchi ma dirom aboro kata ochiko e kind gokene gi raten wich. Ma tiende ni, ringre chakre e ngurene kadhi malo ne olokore e dirom digri piero adek. Kendo nodak e chalno kuom kinde duto ma neno mar janabino ne dhi nyime, mane en dakika piero adek. Onge ng’ato mane nyalo bedo kamano kuom tekone owuon, ma lwete gi bede ok omako, kata ka pod en marach moloyo mondo odag kamano kuom kinde mabornogo. Ka bende ne nitie ranyisi ni teko moro mane ok en gi loch kuome ne rivore gi neno mar janabino.
GSAM 335Wach Machielo Mokor
GSAM 335.2E tarik mokwongo mar dwe mar apar, 1858, Jatelo White gi Mrs. White kod jandikni notimo chokruok mar ji duto e Rochester, N.Y. Bang chokruokni, jandikni noluwo kodgi e wuoth manie piny New York gi pinje mag New England. E Sabato moro, Mrs. White nomi neno mar janabi mane onyise, e kind gik mamoko, ni e kar moro e wuoth mane wachano, Satan ne biro monje gi teko maduong’, kendo ni Jatelo White koda ne onego wachung’ne matek gi yie, eka Ruoth ne biro rese.
GSAM 336Chandruok mar Mrs. White
GSAM 336.1Ka bende ne nitie wach mokor kuom gima ne biro timore. Gima notimore bang’e biro nyiso kaka wachno nochopo ma kare. E Sabato mokwongo bang chokruok mar Rochester, ne wan Roosevelt, kendo e Sabato mane oluwore ne wan Brookfield, e gweng’ Madison. E wik mane oluwore, ne watimo chokruoge e ot mar tedo maduong’ mar Jaduong’ Ballou, e Mannsville, gweng’ Jefferson. Ka ne wawuotho gi gari mar riler chakre Brookfield kadhi Mannsville, lela mar Mrs. White nochako kuot e bwo wenge nyaka. Litne ne tek ahinya ma e kinde mane wachopo Mannsville, nochuno ni onind e otanda. Kuotno nomedore kuom ndalo ariyo, komone nindo kendo monone timo gimoro amora e chokruoge. Wiye nokuot ma wengene ariyo nolor, kendo wang’e nolokore marach ma ne ok ochal gi mar dhano kendo. E kind lit matekni duto gi parruok maduong’ mane owuok kuom bedo maonge nindo, jasigu ne temo matek mondo omiye ong’ur ne Nyasaye. Kamano gik nodhi nyime nyaka giko mar chokruoge mane ochan.
GSAM 336.2Bang giko mar chokruoge, Jatelo White nowachona ni,
GSAM 336.2‘Owadwa John, ma e monj mar Satan kuom chiega mane osiemwa kuome e Rochester chande. Iparo ni singruok nochiw kuno ni ka wariwore kendo wachung’ne matek gi yie, ma ok waweyo kata matin e kinde ma kedo biro, teko mar jasigu ne biro tur, kendo ne biro rese. Wadhi ei ot sani wadag e lemo.’
GSAM 336Resruok Kaka Nosekor
GSAM 336.3Ne wadonjo piyo e ot mane Mrs. White onindie e otanda, kendo wachako lemo kuome gi chunywa duto, ka owete mane ni e ot mane watimoe chokruoge nomede gi lemo malong’ ling’. E kinde ma dirom dakika apar bang chakowa lemo, teko mar Ruoth nolor kendo nopong’o ot. Mrs. White nochango apoya kuom lit duto, kendo nokwayo chiemo sano. Mano ne en saa ma dirom 5 mar odhiambo. E saa 7, kuot duto nosewuok kuom lela mare, kendo nobiro e chokruokno odhiambono, ka nenore ni ngimane ber kaka pile.
GSAM 337.1Ka joma nodak kuno nokwayo, puonj nochiw odhiambono kuom ‘Girkeni mar Joma Ler,’ kendo e gikone Mrs. White nochiwo wach mar jiyo chuny. Ka Jatelo White ne ni oko gi wuode matin, W. C., nomi neno mar janabi nyim chokruok maduong’no. Moko kuom gik mane onyise e kindeno inyalo somo e wach mogik e Wach mar Neno Namba 5, mandiko ni Mannsville, N.Y., tarik 21 mar dwe mar apar, 1858.
GSAM 337.2Yueyo mane Mrs. White noyudo e kinde ma wasewuoyo kuome malo ne en malong’o kaka nosekor e neno mar janabi mane ochiw e Rochester. Chandruok machal kamano ne ok otimorene kendo e wuodhno, kendo ne wayudo loch maduong’ ne adiera e kama moro amora mane wadhiye.
GSAM 337Wach Mokor mar Lweny mar Ji mag Piny Amerika Ken-gi
GSAM 337.3E Sabato, tarik 12 mar dwe mokwongo, 1861, dwe adek chuth nyaka chieng’ kapok bund mokwongo ogoy kuom Fort Sumter (mane kuom adiera en chakruok mar lweny mane okelo resruok mar wasumbini 4,000,000 mag Afrika e Amerika), ot mar chokruok mar Adventist mar Odiechieng’ mar Abiriyo e Parkville, Mich., nochiw ne Nyasaye. Jatelo White gi chiege, Jotelo Waggoner gi Smith, kod jandikni nobiro e lemo-no. E giko mar puonj mane Jatelo White ochiwo, Mrs. White nochiwo wach mamulo chuny, kendo bang’e nobet e kom. Ka ne obet kamano, nomi neno mar janabi. Ot nopong’ gi ji, kendo kuom adiera ne en kar luor. Bang wuok kuom neno mar janabino, nochung’, kendo ka orango ji manie ot, nowacho ni: —
GSAM 338.1‘Onge ng’ato e otni ma kata oseleko kuom chandruok mabiro kuom pinyni. Ji dhi nyime ka gichayo chik mar pogruok mar South Carolina, to sani chuth osenyisa ni pinje mang’eny biro riwore gi pinyno, kendo lweny malich ahinya biro bet. E neno mar janabini aseneno jolweny mang’eny mag koni gi koni mochokore e pap lweny. Nawinjo mor mar bund madongo, kendo naneno joma otho gi joma chiegni tho e batha duto. Eka nanenogi ka giringo gidhi malo ka gikedo wang’ gi wang’ [ka gichwore gi ligangla ma e dhok bundgi]. Eka naneno pap bang lweny, kopong’ chuth gi joma otho gi joma chiegni tho. Eka natering’ e od twech, kendo naneno chandruok mar joma ne giremo kendo ne gidhi ka giromo. Eka natering’ e mier mag joma chwo-gi, yawuotgi kata owetegi notho e lweny. Naneno chandruokgi gi lit chunygi.’
GSAM 338.2Eka ka orango ji manie ot mos mos, nowacho ni, ‘Nitie jomoko e otni ma yawuotgi biro tho e lwenyno.’
GSAM 338Wach mar Neno mar Chi Ensign kuom Neno mag Janabi
GSAM 338.3Mondo osir wach man malo, kendo kaka ranyisi ni wachno nokor e chieng’ mowach, kendo mondo onyis kaka chokruokno nowinje kendo nolande, wach mar neno moluwoni ochiw: —
GSAM 338.4‘Wachni nyiso adiera ni ne adak e gweng’ St. Joseph, Michigan, e dwe mokwongo mar 1861, e kama dirom mailo auchiel kuom Parkville. Ne ok an Adventist. E tarik 12 mar dweno, ji moko e kind joritna nodhi Parkville mondo gibed e chokruoge. Kane gidwogo dala, neginyisa ni ne nitie dhako e chokruokno mane en e chal mar neno ma ok ong’eyo gik mane ni bute, kendo mane owacho ni lweny malich ne biro kuom United States; ni jolweny mang’eny ne biro chok e koni gi koni, e Milambo kod e Nyandwat, kendo ne biro bedo ji mang’eny mane biro chandore e od twech; kendo ni mier mang’eny ne biro neno rem matek nikech tho mar chwo-gi, yawuotgi gi owetegi e lweny; kendo ni ne nitie chwo e otno mane yawuotgi ne biro tho e lwenyno.’ Oketie nying: ‘Martha V. Ensign, Wild Flower, gweng’ Fresno, California, tarik 30 mar dwe mokwongo, 1891.’
GSAM 339.1E yor koro wach kuom lweny malichno, Mrs. White nomedo wacho ni Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo ‘ne biro kel e kuonde matek nikech lweny, kendo ni ne en tich ng’ato ka ng’ato mar lemo gi chunye duto mondo omigi rieko mar ng’eyo gima onego gitim e kinde matek mane ni nyimgi.’
GSAM 339Duong’ mar Lweny mar Ji mag Piny Ken-gi
GSAM 339.2E kinde mane neno mar janabi ochiw, ji mag Nyandwat e yo mang’eny ne nigi ng’eyo matin ahinya, kata onge, kuom lweny mane biro. Kata Jatelo Maduong’ Lincoln, dwe adek bang’e (tarik 12 mar dwe mar ang’wen, 1861), kane pinje moko oseriwore gi South Carolina e chikne mar pogruok, kendo bund mokwongo ogoy kuom Fort Sumter, noluongo chwo 75,000 kende, kendo kuom kinde machiek mar dwe adek kende.
GSAM 339.3Kwan jolweny duto mane ondik e bath Riwruok mar Nyandwat e kinde lweny ne en 2,859,132. Buk mar Rieko Duto mar Britania wacho ni ‘e chakruok mar 1863, jolweny mag Riwruok mar Milambo ne dirom ji 700,000,’ to ni tek mar ng’eyo adieri kwan jolweny duto mane gindiko. Oparo ni kwan joma notho kuomgi ne dirom ‘ji 300,000.’ Buge moko mag rieko duto mosewuok machiegni keto kwan joma notho e bath Riwruok mar Nyandwat (joma noneg e lweny, kata ma notho nikech adhonde kata tuoche mane giyudo e pap lweny kata e od twech) e 359,528. Kuom gop mar Riwruok mar Nyandwat, Buk mar Rieko Duto mar Britania wacho ni: —
GSAM 339.4‘Gop nochopo e kwan maduong’ moloyo e tarik 31 mar dwe mar aboro, 1865, ka ne dirom $2,845,907,626.56. Pesa ma dirom $800,000,000 mane ogol e chudo bende noseti-go, to tich maduong’ ne en lweny; pinje, mier madongo, gwenge gi mier matindo nosetiyo gi pesa ma gisechoko kuom chudo margi giwegi kendo gisechoko gope magi giwegi nikech lweny; chudo mag bang tich nyalo chopo e $1,500,000,000 e giko. Pesa mane Riwruok mar Milambo otiyo-go ok nyal ng’ere nyaka chieng’, kendo tek ahinya mar ng’eyo nengo mwandu mane jolweny mag Riwruok mar Nyandwat gi jolweny mag Riwruok mar Milambo oketho; kendo nengo wasumbini mag Milambo e pesa ($2,000,000,000) norumo chuth nikech lweny. Ka oriwo duto, kata obedo ni nengo lweny ok nyal kwane adieri, $8,000,000,000 en paro ma ok ohingo tong’.’4
GSAM 340Ranyisi Machielo Mosiro Neno mar Janabi
GSAM 340.1Kuom wach mokor ni chwo mane ni e ot mar chokruok e Parkville ne biro rwenyo yawuotgi e lweny, abiro mana wacho ni e kinde mar lwar mar pote e higa 1883, naromo gi jatelo mar kanisa mar Parkville, mane bende en jatelo e dwe mokwongo mar 1861, e kinde mane neno mar janabi ochiw; kendo napenje ka oparo wach mane Mrs. White owacho ka onyiso neno mar janabi kuom lweny. Nowacho ni, ‘Ee, aparo.’ ‘Bende inyalo nyisa ji adi ming’eyo mane ni e ot chieng’no mane yawuotgi notho e lweny?’ Noparo nying ji abich sano kendo nowacho ni, ‘Ang’eyo ni jogi ne nikuno, kendo ni yawuotgi notho e lweny; kendo ka ne an dala, kama anyalo wuoyoe gi jowa, ne anyalo miyi nying ji mang’eny moloyo. Aparo,’ nomedo wacho, ‘ni ne nitie ji abich mamoko, ma ok joma asewacho nyinge-gi.’
GSAM 340.2Higni ang’wen gi moloyo mag kedo ma ok odin e bath Milambo, nyaka kane chiegni nus mar jolweny duto mane ochok notho e lweny kata nikech tuo, nyiso chopo mar wach mokor man malo e yo mahono.
GSAM 340Tim mar Sumbini gi Lweny
GSAM 340.3Ka onyiso neno mar janabi mane omiye e tarik 4 mar dwe mokwongo, 1862, Mrs. White nowacho ni: —
GSAM 340.4‘Ji alufu mang’eny osejiw mondo gindike kaka jolweny ka ging’eyo ni lwenyni ne nyaka otiek tim mar sumbini; to sani, ka gisemakore kuno, giyudo ni nosewuondgi, ni gima lwenyni dwarore ok en tieko tim mar sumbini, to en rite kaka obet.’
GSAM 341.1Wach man malo nochiw e kinde mane jolweny ochuno ni ginyaka okony e dwoko wasumbini duto mane oseringo modonjo e kuonde mag Riwruok mar Nyandwat ne ruodhegi, kendo jolweny onyis kaka joma wacho ni, ‘Ka walo e dino burani, ere gima wayudo?’ Giduoko ma chunygi onyosore ni, ‘Onge gimoro. Gima nokelo bura ok ogol. Kit mar sumbini, moseketho ogandawa, oweyo nyime mondo odag kendo okel bura machielo.’ Wechegi, mokaw e Wach mar Neno namba 7, kama wach mamulo chuny kuom lweny ochiwie duto e bwo wi wach mar ‘Tim mar Sumbini gi Lweny,’ ok wachi ni tim mar sumbini ne ok biro tieki nyaka chieng’, to ginyiso kaka jolweny noneno wachno e kindeno. Nyime matin e wach mar neno machalno, nitie wach mokor moluwoni: —
GSAM 341Wach Mokor mar Loch ne Nyandwat
GSAM 341.2‘To kata kamano, twech chiemo mar oganda duto oleny! Ruoth wacho ni, “Donge ma e twech chiemo maseyiero: mondo ugony tweche mag richo, ugol misigo mapek, uwe joma osand odhi thuolo, kendo utur jok duto?” Ka ogandawa orito twech chiemo ma Nyasaye oyiero, eka obiro yie lembgi kuom lweny; to sani ok gidonj e ite.’
GSAM 341.3Joma ong’eyo sigana mar lweny ong’eyo kaka jasigu noloyo jolweny mag Nyandwat, kod masiche, mogak, gi mamoko, mane orivore gi tem mar Nyandwat mar loyo jolweny mag Milambo nyaka kinde mane wach mar gonyo wasumbini oleny — tarik 1 mar dwe mokwongo, 1863. Eka loch nodhi piyo ahinya chakre kindeno nyaka giko lweny! Ne ler ahinya ne joma ne rito dhi nyime mar tich ni wach mokor e tarik 4 mar dwe mokwongo, 1862, nochopo. Bang gol misigo, twech nogonye kendo jok notur kuom misumba! Ne ler ahinya ni Nyasaye nowinjo lemb joge, kendo nogwedho tem mar tieko lweny kane giyiero twech chiemo mamorone!
GSAM 342Wach mar Neno mar St. John, Mane En Ruoth mar Piny
GSAM 342.1E wach mane John P. St. John, mane en ruoth mar piny Kansas, ochiwo e Ottawa, Ill., mane awinjo odhiambo mar tarik 29 mar dwe mar auchiel, 1891, nowacho wechegi: —
GSAM 342.2‘Ne pok akuyo kamano kaka nakuyo e kinde mane [jolweny mag Riwruok mar Milambo] oloyowa e Bull Run. To mano duto ne en achiel kuom chenro mar Nyasaye. Ka ne waloyo [jolweny mag Riwruok mar Milambo], jotelo mag weche piny ne biro chano winjruok mar kue, kendo Riwruok mar Nyandwat ne biro medore ka pod nitie tim mar sumbini, kendo ne pod wan-go kawuono. Kuom higni ariyo, [jolweny mag Riwruok mar Milambo] ne ni malo; to bang Lincoln chiwo wach mong’ere mar gonyo wasumbini, ne waselokore e bath Nyasaye, kendo ne ok nyal lowa.’