Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
04 / 31

Sula 1 — Wach Mokwongo

John Norton Loughborough

GSAM 21.1Ka wawacho kuom Biro mar Ariyo mar Kristo, wawacho kuom wach ma e adiera osebedo geno mar jo-Nyasaye nyaka aa e kinde mane oriemb jonyuolwa mokwongo oko mar puoth Eden. E weche mane owach ne thuol, ni kodhi dhako nonyas wie, ne nitie singruok ni e giko ng'ama nodwok gik e kare nobi, manolo Satan kuom kawo loch ma ok mare, kendo nochop dwaro mar Nyasaye e piny. Opar ni Adam gi Eva ne paro ni tichni ne biro timore machiegni ahinya, kendo ni achiel kuom nyithindgi ma negibiro nyuolo ne biro bedo jaloch. Kata kamano, e chenro mar Nyasaye, singruok mar Jawar mowaro ji e kethruok mane nenore ne omako gik moko duto mosefwenyore bang'e e chopo “dwaro mare owuon gi ng'wono mane omiwa kuom Kristo Yesu kapok piny ochakore.”1

GSAM 21.2Ka dine onyis Adam gi Eva dichiel chandruok gi masira mane biro pong'o piny e kinde malach mane biro bedo e kind kethruokne gi dwokne e kare, kuyogi dine oloyogi. Nyasach polo, kuom kechne mayom gi ng'wonone, ne opandonegi nenoni, kendo oweyogi mondo gibed gi geno mamit ni machiegni nowarogi mondo gidonj e thuolo mar duong' mar nyithind Nyasaye. Paro ni warruok ne chiegni ne biro miyogi chuny mar ikore gi kinda moloyo mondo girwaki.

GSAM 22.1Kamano e kaka osebedo ne jo-Nyasaye e tienge duto chakre ndalo Adam. Ne ging'eyo chuth ni wach maduong' kendo man gi wach ne biro timore e kinde moro e nyime—ni e giko Kristo nobi kendo nochung pinyruodhe. Gin bende, mana kaka Adam gi Eva, ne giyie ni wachno ne chiegni, kendo mana kaka gin, ne ok ging'eyo gik mane biro timore e kind kindegi gi wachno; ka dine ging'eyo, chunygi dine onyosore ka gidhi nyime ka gitemo matek mondo gichop kama oket mar yudo mich.

GSAM 22.2Paroni inyalo nyiso gi gik mosetimore e fwenyo gik madongo mane ji ok ong'eyo. Joma ne ochako fwenyogi, kata obedo ni ne ok ging'eyo, e adiera ne gichopo dwaro mar Nyasaye; kata kamano, ne giwuok gi paro ma ne ok onen bang'e ni winjore e yore duto gi puonjgi mane chwoyogi mondo gitim tich.

GSAM 22Gik Mane Owuok e Fweny mag Columbus Mane Ochopo Mabor

GSAM 22.3Montgomery, e buk mare Wach Makato mar Amerika,2 goyo mar 1902, pote 8, 9, ka owacho kuom paro mane chwoyo Columbus mondo ochak wuodhe e nam, gi chopo chenro mare mar chopo India ma yo wuok chieng' ka oyie yo podho chieng', owacho kama:—

GSAM 22.4“Columbus ne paro ni onyalo loso chenro mar Ruodh Portugal obed maber moloyo. Ne oyie chuth ni nitie yo machiek kendo maber moloyo mar chopo India moloyo yo mane Diaz osechano. Chenro mar jawuoth yie moa Genoa [Columbus] ne en mar chir mana kaka ne en manyien. Kar wuoth yo wuok chieng', kata yo milambo kendo yo wuok chieng', ne odwa wuoth tir yo podho chieng'. Ne nigi, mana kaka ne oyie, tiend weche adek mabeyo kendo motegno ne tich machalo kamano: Mokwongo, mana kaka buge mabeyo moloyo mar puonj mar kit piny mag ndalone, Columbus ne oyie chuth ni piny ne ok en gima rata, kaka ji mang'eny ne paro, to en gima rondo. Mar ariyo, ne oparo ni piny ma rondoni tin moloyo kit ma en, kendo ni kare maduong' en lowo kar pi. Mar adek, nikech ne ok ong'eyo gimoro, kendo ne ok oparo gimoro, kuom ni nitie piny maduong' mar Amerika kata Nam Pacific, ne oparo ni dho Asia kata India ne nitie tir loka Spain gi dho Yurop ma yo podho chieng'. Ne oparo ni lach wuoth duto nyaka loka Cipango, kata Japan, ne ok biro kalo mairo alufu ang'wen.
GSAM 23.1“Chenro mare ne en kama: Nobed ka oa Yurop; noket yie mare yo podho chieng' ka odhi Japan, kendo nolu rondo mar piny nyaka ochope e gima ne odwaro. E parone ne chal gima adier kendo mayot mana kaka lwang'o wuotho moluoro olem mar apul.
GSAM 23.2“Ka wuothne dine odhi maber, dine oyudo kony maduong'ni: Dine odonjo India tir e dhoot manie nyim ot, kar chopoe gi yo motwore, kendo gi gima chalo dhoot mar bat ot, kaka jo-Portugal ne nyaka tim.

GSAM 23.3“Waneno ni ng'atni, mane ong'eyo kwano mar tiyo, puonj mar kit piny gi rito wuoth yie mana kaka ng'ato ang'ata mar ndalone, ne nikare e wach mokwongo,—kit piny,—to ne orwenyo chuth e ariyogo mamoko.

GSAM 23Ketho Mane Omiyo Ber

GSAM 23.4“Kata kamano, e yo mahono, ketho mag parone ne okonye e yo achiel. Ketho mane otimo kuom boro mar wuoth ne en gima omiyo ber maduong'. Ka dine Columbus okwano kit maduong' mar piny gi boro madier mar wuoth machalo kamano e yo makare, nyalo bedo ni dine ok ochako wuoth e nam, nikech dine oneno mana gikanyono ni yo mane jo-Portugal ne oparo ne chiek kendo ne dwar pesa matin moloyo. Kendo, ka dine onyalo paro kata neno chon e yo moro amora ni piny maduong' mar Amerika ne nitie tir e yo mare, mano kende nyalo bedo ni dine ok ochwoye mondo ochak wuoth mar fwenyo, nikech gima ne odwaro ne ok en yudo piny manyien, to yudo yo manyien mar chopo e piny machon.”

GSAM 23Geno Maduong' mar Tienge

GSAM 23.5Kamano jo-Nyasaye, ka gisebedo nyaka aa e tienge mokalo, osebedo gi geno mar biro mar Kristo e nyimgi “kaka nanga mar chuny, ma adier kendo mochung' motegno.”3 Kata obedo ni kinde mang'eny e kind kuyo gi masira giywak gi rem mar chuny ni, “Ruoth, nyaka karang'o kapok warruok obi?” kata kamano gisedhi nyime, kendo kaka Paulo gisewacho kendo pod giwacho ni, “Geno marwa, kata mor marwa, kata osimbo marwa mar ilruok en ang'o? Donge gin un e nyim Ruodhwa Yesu Kristo e kinde biro mare?”4

GSAM 24Geno Ne Omiyo Paulo Teko

GSAM 24.1Ranyisi matin kuom teko mar genoni mar miyo ji bedo motegno, e wachni, nyaka orom. Ka ne okel Paulo e nyim Feliks mondo ong'adne bura, kendo oyiene mondo owach e kore, ne owacho ni, “Alamo Nyasach kwerewa ka aluwore gi Yo ma giluongo ni puonj mar miriambo, kendo ayie gik moko duto mondiki e Chik gi e buge mag jonabi; kendo an gi geno kuom Nyasaye, ma gin giwegi bende giyie, ni nobed gi chier mar joma otho, joma kare kod joma ok kare bende.”5

GSAM 24.2E weche mare matek mar luwore e kinde mane okel e nyim Agripa, Paulo ne owacho ni, “Sani achung' kendo ing'adona bura nikech geno mar singruok mane Nyasaye otimo ne kwerewa; singruok ma ogendewa apar gariyo, ka gitiyo ne Nyasaye gi kinda odiechieng' gotieno, geno chopo. Ruoth Agripa, nikech genoni e ma jo-Yahudi donjona. Ang'o momiyo uparo ni en wach ma ok nyal yie, ni Nyasaye chiero joma otho?”6 E giko, ka ne en Roma mondo ochung' e nyim Kaisar, ne owacho ne jo-Yahudi ni, “Nikech geno mar Israel e momiyo otweya gi nyororoni.”7

GSAM 24.3Paulo ne owuoyo thuolo kuom genono e barupe ne Tito: “Nikech ng'wono mar Nyasaye makelo warruok osefwenyore ne ji duto, ka opuonjowa mondo wakwer ngima ma onge luor mar Nyasaye gi gombo mag piny, kendo wadag ka waritore, ka watimo gik makare, kendo ka waluoro Nyasaye e piny man sani, ka warito geno mogwedhno, gi fwenyruok mar duong' mar Nyasaye maduong' kod Jawarwa Yesu Kristo.”8

GSAM 24Petro Mor e Geno

GSAM 24.4Petro owacho kuom geno machalno kama: “Nyasaye ma en Wuon Ruodhwa Yesu Kristo mondo opaki, nikech kuom kechne mang'eny osenyuolowa kendo e geno mangima kuom chier mar Yesu Kristo koa kuom joma otho, mondo wayud girkeni ma ok nyal kethore, ma onge chido, kendo ma ok lal, mokanu ne un e polo, un ma oritou gi teko mar Nyasaye kuom yie nyaka uyud warruok moikore mondo ofweny e kinde mar giko. E wachno umor ahinya, kata obedo ni sani kuom kinde matin, ka nyaka obed kamano, chandruok oromou kuom tembe mopogore opogore: mondo nono yie maru, ma nengone oloyo ahinya dhahabu ma lal, kata obedo ni iteme gi mach, oyud ka okelo pak gi luor gi duong' e fwenyruok mar Yesu Kristo.”9

GSAM 25Dwaro mar Nyasaye e Chuech

GSAM 25.1Ndiko Maler fwenyo dwaro mar Nyasaye e chueyo piny; kendo kuom wach mokor wapuonjore bende chenro mare kuom gik mabiro: “Ruoth mane ochweyo polo wacho kama, Nyasaye owuon mane oloso piny kendo otimo en; osechunge motegno, ne ok ochweye kayiem, ne olose mondo ji odagie.”10 Ka ne oselose, ne omiye dhano. Jandik Zaburi wacho ni, “Polo, ee, polo duto, gin mag Ruoth; to piny osemiyo nyithind dhano.”11 To ka ne omiye dhano, dhano ne nikare, mana kaka ng'ama riek wacho ni, “Ma kende e ma aseyudo, ni Nyasaye ne ochweyo dhano makare; to gin osedwaro yore mang'eny mag parogi giwegi.”12

GSAM 25.2Wasomo kuom tim Ruoth ne dhoudi mag dhano, ni “ka ne opogo yawuot Adam, ne oketo tong' mag ogendini kaluwore gi kwan nyithind Israel,”13 tiende ni, kaluwore gi kwan Israel madier ma e giko nochok e piny kaka jo-pinyruodhe mabiro. Paulo onyiso mano e wechegi: “Nyasaye ... osetimo ogendini duto mag dhano kuom remo achiel mondo gidag e wi piny duto, kendo osechano kinde mane oket chon, gi tong' mag kuonde ma gidakie; mondo gidwar Ruoth, dipo ka giluwo bang'e ka gimanyo kendo giyude, kata obedo ni ok en mabor gi ng'ato ka ng'ato kuomwa; nikech kuome e ma wangima, kendo wadhi, kendo wantie.”14 Ka dwaro mokwongoni kuom piny ochop, “jopinyi bende duto nobed joma kare.”15 Kendo owachi kuomgi ka gin e kit ngimano ni, “Ng'ama odak kanyo ok nowach ni, Atuo: joma odak kanyo nowene richogi.”16 Mano e nobed kinde ma “joma muol noyud piny kaka girkeni; kendo nobed mamor e kue mang'eny.”17

GSAM 26Biro mar Ariyo mar Kristo Ok En Sigana Mar Miriambo

GSAM 26.1Ondiki e barua mar ariyo mar Petro ni “ne ok waluwo sigendini mag miriambo molos gi rieko, kane wanyisou teko gi biro mar Ruodhwa Yesu Kristo, to ne wan joneno mag duong'ne gi wang'wa wawegi. Nikech ne oyudo luor gi duong' kuom Nyasaye Wuoro, ka dwol machal kama nobirone koa kuom duong' maloyono, Ma e Wuoda mahero, ma amor kode ahinya. Kendo dwolni mane oa e polo ne wawinj ka ne wan kode e got maler. Bende wan gi wach mokor motegno moloyo, ma utimo maber ka uchike itu, kaka gi ler marieny e kar mudho, nyaka piny oru, kendo nyakalondo otuch e chunjeu.”18

GSAM 26.2E ndiko malerni jaote wacho kuom lokruok mar kit Yesu e wi got kaka ranyisi mar Biro mar Ariyo mar Kristo. Kapok wachni otimre, Jawarwa ne osewacho ne joote ni, “Nitie jomoko mochung' ka, ma ok nobil tho, nyaka ginen Wuod dhano ka obiro e pinyruodhe”19—mana kaka Luka nondiko ni, “Nitie jomoko mochung' ka, ma ok nobil tho, nyaka ginen pinyruodh Nyasaye.”20

GSAM 26.3Singruokni ne ochopo adier e lokruok mar kit Yesu owuon. E “neno”ni e wi got ne gineno Yesu ka on gi duong', mana kaka nobed ka ofwenyore e kinde ma obiro e pinyruodhe. Ne gineno Elias (Elija), mane oting' odhi e polo ka pod ok obilo tho, ka ochung' kar joma noting’—ma nolokgi kuom joma tho bedo joma ok tho—“e kinde matin, e tweng' wang',” ka Ruoth obiro.21 Musa bende ne nitie, ng'ama ne osetho, ka ochung' kar joma nochier kuom joma otho mondo orom gi Ruoth. Omiyo e “neno”ni ne gineno Kristo ka obiro e pinyruodhe, mana kaka ne osesingonegi.

GSAM 27Wach Mokor En Wach Motegno Moloyo

GSAM 27.1Kata obedo ni joote ne oseneno nenoni mar duong' e wi got mar lokruok mar kit Yesu, kendo ne osewinjo dwond Nyasaye ka oyie kode, jaote Petro wacho gi teko ni: “Wan gi wach mokor motegno moloyo.” Gi wachni ok odwanyo gik mane gineno kendo giwinjo e kinde ma ok wigi nowilogo. Ne giwinjo dwond Nyasaye kanyo dichiel, to e weche madongo mokor, ma ochopo nyaka Biro mar Ariyo mar Kristo, wan gi dwond Nyasaye minwoyo nyading'eny. E adiera, wach mokor moro amora manyiso gima notimre maler, ma osechopo kata mondiki e wach makato, en dwond Nyasaye ne wan. Nyaka bed e tiend wachni e ma wach mokor en “motegno moloyo.” Revised Version olose ni, “osemi motegno.” Wach mokor omiyo bedo motegno gi wach ka wach machopo kaka ne owachi. Wach ka wach mokor, ka ochopo, en ranyisi madier ni weche mokor modong' bende nochop adier.

GSAM 27Kit Wach Mokor

GSAM 27.2Weche maneno maluwo mag jopuonj Biblia mong'ere kuom kit wach mokor gin matek:—

GSAM 27.3Thomas Newton wacho gi teko ni “wach mokor en wach makato monyis kapok otimre kendo mowachi e weche machuok; wach makato en wach mokor mochopo kendo monyis malach. Weche mag miriambo ma iwacho ni gin mag nyiseche osebedo e piny; to rieko gi richo duto mag dhano kod jochiende ok nyal kelo weche mokor moro amora machal gi ma ondiki e Ndiko Maler.”

GSAM 27.4Sir Isaac Newton chiwo neno ni “chiko itu ne jonabi en kit ma kanisa madier ochung'oe.”

GSAM 27.5Daktar A. Keith wacho ni “wach mokor rom gi hono moro amora, kendo en owuon en hono.... Dwond Jal Man-gi-Teko-Duto kende e ma ne nyalo luongo joma otho koa e liel,—dwond Jal Mong'eyo-Gik-Moko-Duto kende e ma ne nyalo nyiso gik moko duto mopondo e mudho mar kinde mabiro, ma dhano ok nyal ng'eyo mana kaka kuonde mag joma otho,—kendo ariyogi duto gin dwond Nyasaye.”

GSAM 28.1Matthew Henry ne owacho ni “e kinde mar Nyasaye, ma en kinde maber moloyo, kendo e yo mar Nyasaye, ma en yo maber moloyo, wach mokor nochop adier. Wach ka wach mar Kristo ler ahinya, kendo kuom mano adier ahinya.”

GSAM 28Gima Wach Mokor Ochiwne

GSAM 28.2Wanyalo puonjore kuom weche Kristo ne joote dwaro achiel mar Ruoth e chiwo wach mokor. Ka ne okoro wach kuom gik mane biro timore e ngima Judas, ne owacho ni, “Anyisou kapok otimre, mondo, ka osetimre, uyie ni an En.”22

GSAM 28.3Ruoth bende wacho kuom janabi Isaya ni, “An Nyasaye, kendo onge ng'ama chala, manyiso giko nyaka aa e chakruok, kendo nyaka aa e ndalo machon anyiso gik ma pod ok otimre, ka awacho ni, Chenrona nochung', kendo anatim gik moko duto ma adwaro.”23

GSAM 28.4Kendo, “Asenyiso gik machon nyaka aa e chakruok, kendo ne giwuok e dhoga, kendo ne anyisogi; ne atimogi apoya, kendo ne gitimore.... Nyaka aa e chakruok asenyisi; kapok otimre ne anyisi; mondo kik iwach ni, Nyasacha mar miriambo e mosetimogi, kendo kido mar nyasacha molony gi kido mar nyasacha molos gi chuma moleny e mosetimo chiko. Isewinjo, ne gigi duto; to donge unyisgi? Asenyisi gik manyien nyaka aa e kindeni, kata gik mopondo, ma ne ok ing'eyogi. Gichue sani, kendo ne ok gichue e chakruok; ee, kapok odiechieng' osechopo ne pod ok isewinjogi, mondo kik iwach ni, Ne, ne ang'eyogi.”24

GSAM 28.5Kuom wechegi ineno teko mar chopo mag weche mokor kaka ranyisi ni wach mokor oa kuom Nyasaye, kendo ni onyiso teko mar Ruoth maloyo nyiseche duto mag joma ok ong'eyo Nyasaye. Kuom wechegi ineno bende ni wach mokor nigi kar maduong' ahinya e Ndiko mag adiera. Nikech wechegi gin adier, en gima hono ahinya ni ji mang'eny kamano chiko chuny matin kata ok gichiko chuny kata matin e somo bute mag Ndiko Maler ma gin weche mokor.

GSAM 29Koro Wach Ok Molor

GSAM 29.1Joma ok ongʼeyo wach wacho ni gin joma ok opuonji, omiyo ok ginyal winjo koro weche. To joma opuonji mangʼeny, kata moko kuom jopuonj lemo, wacho niya: “Koro weche olor, kendo ok ginyal winjore. Wangʼeyo duto ni kitabu mar Fweny en kitabu molor.”

GSAM 29.2E Fweny, Johana ma Nyasaye nohero ne omiye chik makende mondo kik olor kitabu.25 Bende e kitabu ka, ogwedho jogo “mawinjo weche mag koro wachni, kendo marito gik mondiki e iye.”26 Ere kaka ji nyalo rito gigo manie kitabu molor ka ne ok ginyal winjogi? Jehova Nyasaye nowacho kuom Musa niya: “Gik mopondo gin mag Jehova Nyasaye ma Nyasachwa; to gik mosefwenyore gin magwa gi mag nyithindwa nyaka chiengʼ, mondo watim weche duto mag chikni.”27

GSAM 29.3Ni Jehova Nyasaye ne dwaro mondo koro weche Daniel winjre, nyisore kuom weche mane owacho ne jopuonjrene. Wasomo niya: “Ka uneno gima kwero makelo kethruok, ma Daniel janabi nowuoyo kuome, kochungʼ e kama ler (ngʼatno mosomo mondo ongʼe),”28 tiende ni: Ngʼe Daniel janabi.

GSAM 29.4Jehova Nyasaye nyiso miriambo mar wach ni koro ok nyal winjore gi wechegi: “Neno duto nobedonu kaka weche mag kitabu molor, ma ji chiwo ne ngʼat ma opuonji kowachone niya, ‘Som koro, akwayi,’ to odwoke niya, ‘Ok anyal, nikech kitabu molor.’ Eka kitabu ochiwe ne ngʼat ma ok opuonji kowachone niya, ‘Som koro, akwayi,’ to odwoke niya, ‘Ok an opuonji.’ Omiyo Jehova Nyasaye nowacho niya, ‘Nikech ogandani sudo ira gi dhogi, kendo gi lipgi gipaka, to chunygi osepogore gi an, kendo luoro ma giluora e puonj mar chik mag ji; emomiyo, neuru, abiro timo gimoro miwuoro maduongʼ e dier ogandani, gimoro miwuoro kendo honni; rieko mar joma riek nobed nono, kendo winjo mar joma oparo matut nopandi.’”29 Ka dine joma janabi owuoyo kuomgi ne oluwo wach mar koro ma en adier, dine ok gipogore gi chik Nyasaye, kendo dine ok gikel chik mag ji mondo oketi e kama chikene nitie.

GSAM 30Koro Wach Ok Ilok Tiende gi Pach Ngʼato Kende

GSAM 30.1Ok en ni koro wach nigi tiend moro matut, mopondo kata miwuoro ma ji mangʼeny ok ginyal winjo. Jaote Petro nowacho kuome niya: “Mondo ungʼe gima mokwongo, ni koro wach moro amora mar Ndiko ok ilok tiende gi pach ngʼato kende. Nikech koro wach ne ok oa e dwaro mar dhano chon; to jomaler mag Nyasaye nowuoyo ka Roho Maler ne ywayogi.”30 Kuom wechegi onyisore maber ni gima dwarore mondo ngʼato ongʼe koro wach en mondo oyud Roho mane nowuoyo kuom jonabi. Kuom Roho ma Nyasaye osingore ni omiye jogo duto manye, ondiki niya, “Nobed manyisou yore duto mag adiera.”31

GSAM 30Koro Wach Osechopo

GSAM 30.2Ka wasomo koro wach, nitie weche moko madwaro mondo aparwa kinde duto: Nyasaye ma ok nyal ketho en Jawach koro; kendo ka saa mar chopo wach mane okor obiro, gima ne okorno biro timore adier. Bende, nikech Jehova Nyasaye nigi teko mar ngʼeyo gima ji biro timo, ka oketo saa ma gimoro biro timore, ka saa nogoro, koro wach biro chopo adier. Tiende ni, ok inyalo bedo ni koro wach ochopo miriambo e saa ma oketne chopo adier. Kaluwore gi wachni, wanyalo wacho ni, ka saa mar Jehova Nyasaye mondo wachne mar adiera ochiw ne piny ochopo, wachno biro nenore kinde duto.

GSAM 30.3Chon achiel, bangʼ ka jandikni noseyalo wach kuom chopo koro, ngʼat ma ok oyie ma ne nitie kanyo nobiro owachoni niya: “Nyaka apaki un joma loko koro wach, nikech usebedo gi maber ahinya. Ka usomo historia, to nenore ni uyudo mapiyo gima oromo chuth gi koro wach.” Ne wadwoke niya: “Ee, oromo nikech ne olose mondo orom. Ka idhi e duka mar uso glavu mondo inyiew glavu ariyo, donge dine igeno ni inyalo yudo mago moromo lweti?” Nowacho niya: “Adier, nikech ne olosgi mondo girom gi lweti.” Jandikni nodwoke niya: “Kamano bende, Nyasaye mane ongʼeyo gima ji biro timo noloso koro weche kuomgi; kendo ka jigo donjo e odiechiengʼ mar tich mi gitimo gik mane otimo koro, janeno mar adier andiko timbegi, kendo ka ipimo gi koro wach, gichal chuth.”

GSAM 31Koro Wach En Ler E Mudho

GSAM 31.1Jaote Petro wacho ni nyaka wapar kuom koro wach kaka ler marieny e kama mudho. Ka ler mar koro wach onge, gik mabiro timore chiengʼ biro bedo mudho chuth. Tiend ler en mondo ogol mudho—ka ngʼato wuotho e kama mudho, nyiso yo, kendo nyiso yo maber, mondo ngʼat mawuotho oyud teko mar neno kendo yiero yo tiende achiel bangʼ achiel. Jandiko Zaburi wacho niya, “Wachni,” “en taya mar tienda, kendo en ler mamenyona yo.”32 Ngʼat ma riek wacho niya, “Yor joma kare chalo gi ler marieny, ma rieny moloyo nyaka odiechiengʼ mopol.”33 Omiyo, ka wadhi e kinde, nenore ni wach Nyasaye, moloyo e chopo koro weche, biro medore yawore, mi nyiso japuonjre Muma maber moloyo kendo moloyo ni en adier ni odhi e yo ma ochomo ler ma nyaka chiengʼ kod odiechiengʼ mochwere.

GSAM 31Timo Madongo Adek Koa Eden Nyaka Giko

GSAM 31.2Ka waparowa yor jogo mag Jehova Nyasaye koa Eden nyaka giko, e ler mar Ndiko, nitie timbe adek manie kido maduongʼ ahinya. Mokwongo en Biro mar Kristo mokwongo, tiende ni noriwore gi dhano, Biro mar Emanuel, Nyasaye mane ofwenyore e ringruok; mar ariyo en Lokruok Maduongʼ bangʼ kinde mag mudho—higni 1260 mag sand, ma wach Jehova Nyasaye ne osegengʼ machiegni chuth ne ji ajia—ka kanisa wuok e chalne mar thim, kendo Ndiko oket e kama ngʼato angʼata nyalo somo kendo ngʼeyo dwaro mare; mar adek en Biro mar Ariyo mar Ruodhwa, mondo okel kinde mar dwoko gik moko duto kaka jonabi mage maler duto osewuoyo kuome koa chakruok piny; ma mondo ogik “lweny mar tienge,” lweny mar richo gi tim makare, kendo okel kinde mar duongʼ, ma tienge duto ne gigeno.

GSAM 32Koro Wach Miyo Ranyisi mag Yo Nyaka Giko

GSAM 32.1Ka wapar kuom wach mar koro ma en adier kaka ler ma biro telo tiendwa, mi wafwenyo yo makare e dier mudho, ok nyal bedo kamano ma ok wayud yo ma koro wach oguro maber koa e kinde nyaka kinde nyaka Biro mar Ariyo mar Kristo. Kuom mano, joma oluwo ler mar koro wach machiegni, ok biro ngʼeyo ranyisi kod gik matimo ni odiechiengʼ maduongʼ ochiegni kende, to bende biro ngʼeyo tich Jehova Nyasaye ka dhi nyime mosiko gi weche mag adiera ma biro iko oganda mondo orwak Ruoth e kwe ka obiro.

GSAM 32.2Kata obedo ni Ndiko wacho ni odiechiengʼ mar Ruoth biro obiro kuom ji mangʼeny kaka “jakuo gotieno,”34, bende wacho kuom jogo modak e rieko mar Jehova Nyasaye niya, “Un owetena, ok udak e mudho, mondo odiechiengʼno omakou kaka jakuo. Un duto un nyithindo mag ler kendo nyithindo mag odiechiengʼ.”35

GSAM 32Paro Telo mar Jehova Nyasaye

GSAM 32.3Ka waparowa telo mar Jehova Nyasaye e Riwruok mar Biro, ber mondo wangʼe ni Nyasaye osebedo dwaro ni joge mondo gopar weche ma gineno kuom ngʼwonone gi tekone e nyimgi. Ka jandiko Zaburi nyiso gima omiyo Israel noweyo Nyasaye, owacho niya, “Ne wigi owil gi Nyasaye Jawar-gi, mane osetimo gik madongo e piny Misri; timbe miwuoro e piny Ham, kod gik mangʼich e dho Nam Makwar.”36 Ka ne ber ne Israel mondo opare telo mar Jehova Nyasaye kuomgi, donge ber bende ne wan? Jandiko Zaburi bende owacho gi mor maduongʼ niya, “Pak Jehova Nyasaye, yaye chunya, kendo kik wiyi wil gi konyruok duto mochiwi.”37

GSAM 33.1E tienge duto, Jehova Nyasaye nigi weche mag adiera madongo, ma ngʼwonone nyalo telo oganda koa e twech mar richo, kendo yikogi mondo gidonji e Kanaan manie polo; omiyo ber mondo wapar timbe mar Jehova Nyasaye kuom joma oseyal wechegi.

GSAM 33Gik Madongo Koa Kuom Gik Matin—Neno mar D’Aubigné

GSAM 33.2D’Aubigné, e kitabu mare mar Lokruok, wacho niya, “Nyasaye, ma yiko tichne kuom tienge, chopo tichne gi gige tich manyapie moloyo, ka saa mare ochopo. Timo gik madongo gi gik matin ahinya, en chik Nyasaye. Chikni, ma locho kamoro amora e chwech, bende en e historia.”38

GSAM 33.3Ka Nyasaye ne ochako yiero oganda makende chon mondo oketgi kaka oganda mare, noluongo ngʼato achiel—Abraham—mane odak e dier ogendini, e Ur mar jo-Kaldayo. Kuome noa nyithindo mangʼeny; to kuomgi, ka oseketo gi malo mondo gidok oganda, Nyasaye mar polo nowacho niya: “Jehova Nyasaye ne ok oketo herane kuomu, kata oyierou nikech un mangʼeny moloyo oganda moro amora; nimar ne un jomatin kuom oganda duto.”39

GSAM 33.4Bende, kane odwaro reso joge e twech Misri, noyiero jatendgi ma ne, ka pod nyathi, opandi dwe adek e ot min mare, bangʼe oketi e adita matin mochwe gi togo, kendo omwoni gi odok, mi oketi e lwet Aora Nile. Musa ma kamano, ka ochopo higni mar winjo, noyiero yo matin mar sand kaachiel gi joge mag Nyasaye, moloyo mor ma inyalo yudo e “mor mar richo kuom kinde matin.”40

GSAM 34Loch mar Gideon

GSAM 34.1Bangʼe, kane Jehova Nyasaye odwaro reso Israel e lwet jo-Midian gi jo-Amalek, mane obiro e pinygi “ka tunde mangʼeny,” mi gitiende cham duto, kendo “ok giweyo chiemo moro amora ne Israel, kata rombe, kata dhiangʼ, kata punda,” Jehova Nyasaye nooro malaika ne Gideon. Wuod Joash ne obedo e chandruok maduongʼ mar puko cham matin kendo pando mone e wasigu. Ka malaika onyise ni en ema biro reso Israel, Gideon nowacho gi wuoro niya, “Gi nara anawaro Israel? Neuru, anyuolna en joma ochandi e Manase, kendo an e matin kuom ot wuonwa.”41 Ngʼat matin, ma odhierno, nodhi gi joge mia adek, gi taya gi agulu mag od, (gima dine nenore kaka fuwo ne pach dhano matin), kendo ka giketo teko margi kuom Nyasaye, negiyudo loyo maduongʼ. Kapok oresogi, Gideon dine owacho ywak machal gi janabi Amose kane owacho niya, “Jakobo nyalo chungʼ kuom ngʼa? Nimar en matin.”42

GSAM 34Nyathi E Sanduk Mimiyoe Dhok Chiemo

GSAM 34.2E saa mane Jehova Nyasaye osetimo, Jawar mar dhano nywolore, kendo jochungʼ dhok noyude kopiel e sanduk mimiyoe dhok chiemo. Jowetene mag pinyni ne luwo tich matin kata obedo ni nigi luor. Kuom odhier mar pinyni Jawar nowacho niya, “Bwe nigi buchegi, kendo winy mag polo nigi bedo; to Wuod Dhano onge kama oket wiye.”43 Noyiero jootene “e dier ji manie gima matin, ma kata obedo ni ok gin joma ochayi chuth, ok gichopo e rangʼi mar joma manie dier ji. Gik moko duto ne yikore mondo onyis piny ni tichno ne ok oa kuom dhano, to kuom Nyasaye.”

GSAM 35Ok Joma Riek Mangʼeny Oluongi

GSAM 35.1Paulo nowacho kuom tich e kinde mar kanisa mokwongo niya: “Fuwo mar Nyasaye riek moloyo rieko mar dhano; kendo nyawo mar Nyasaye tek moloyo teko mar dhano. Jowetena, parieuru kaka nuchal kane Nyasaye oluongou: ji mathoth kuomu ne ok joma riek kaluwore gi ringruok, ji mathoth ne ok joma ratek, kata joma oa e koth ruodhi; to Nyasaye noyiero gik ma fuwo mag piny mondo okuodgo wi joma riek; kendo Nyasaye noyiero gik manyap mag piny mondo okuodgo wi gik ma ratek; bende noyiero gik ma piny ochayo gi gik ma nono mondo otiekgo gik ma nitie; notimo kamano mondo kik ngʼato osungre e nyime.”44

GSAM 35Ji Matin E Lokruok

GSAM 35.2Wayudo wachno mana ka wane ngima joma ne telo Lokruok madongo mar higni mia mar apar gi auchiel. Jan-historia owacho niya: “Zwingle, ja-Lokruok, noke e ot matin mar jatich rombe e got; Melanchthon, japuonj weche mar Lokruok, noke e ot mar jalos gi chuma; kendo Luther noke e ot mar odhier ma jatich kaodha.” Kuome owuon, Luther nowacho niya: “Jokwaro ne odhier ahinya. Wuonwa ne en jatong yien modhier, (bangʼe nobedo ja-kaodha), kendo minwa ne otingʼo yien e ngʼeye kinde mangʼeny mondo oyud gik mar pito nyithinde. Negisando sand maduongʼ nikech wan.”

GSAM 35.3Jaote Jakobo, ka wuoyo kuom luong mar ji mondo otine Jehova Nyasaye, owacho niya, “Winjuru, un owetena ma aherou, donge Nyasaye noyiero joma odhier mag piny mondo obed joma mwandugi e yie, kendo jocham pinyruoth ma nosingo ne joma oheroe?”45

GSAM 35Jometodist Mokwongo

GSAM 35.4Ka wapenjo yor joma ne telo lokruok nyaka kinde mokwongo mar Jometodist, ka puonj mar ngʼwono ma nono ne yalo gi kinda, wayudo ni teko mar Nyasaye ne dhi kode. Ka ne inyisoga oganda gi adiera, gi hera mamuol mar Kristo, kendo oyie gi yie mangima, jo-yie ne ok yudo weyo richogi makato kende, to bende teko mar pwodhruok ma nyalo konyogi mondo gidhi gi ngima maler. Yie mar Jometodist ne chakore gi gik matin, kendo Nyasaye nomiyogi ogwedho kaluwore gi yie kod geno mayot mar jopuonj lemo kod oganda.

GSAM 36.1Ka wanyiso timbe gi gik mane ji okadho ma oriwore gi Riwruok mar Biro, wayudo ni, kaka e tich moro amora mar Jehova Nyasaye ma dhano en jatichne, chakruokne ne ni e dier joma odhier kod joma ok ngʼere; to kik ngʼato ogad wachno nikech chakruokne ne matin kapok onono matut ranyisi ma tich maduongʼni ogure kuome, mondo kik wayudore e kama joma Jehova Nyasaye openjogi ne: “Ngʼa mosendayo odiechiengʼ mag gik matin?”46

GSAM 36Dwoko Wach mar Eck Ne Luther

GSAM 36.2Nikech joma nyalo yiero ni puonj moro en adier kata miriambo kaluwore gi joma matin kata mangʼeny moyie kode, wanyisogi achiel kuom wach mar lweny ma ne ni e kind Luther gi Eck. Ka Luther noketo chunge kuom Ndiko, kendo odhi nyime gi kedo gi teko mar ji mar ketone pachgi e wi wach Nyasaye, Eck nodwoke gi weche mar nyiero niya: “Awuoro gi mwolo kod chir ma Dokta mar luor timo ka otemo kedo kende gi kwere mangʼeny mag luor, kendo oparo ni ongʼeyo moloyo jopapa, chokruok, jopuonj, kod skul duto! ... Dine en gima miwuoro ahinya ka Nyasaye ne osepando adiera ne jomaler mangʼeny kod joma osetho nikech yiegi nyaka saa mar Baba ma luor.”

GSAM 36.3Dwoko wachni dine nyalo dwok gi wach mar Zwingle ne John Faber e Zurich, ka John Faber nowacho ni owuro “kuom kama weche ochopo, ka timbe machon mane osebedo kuom higni 1200 oweyo, kendo wach ochopo ni Kristian duto ne obedo e miriambo kuom higni 1400.” Zwingle nodwoke piyo ni “miriambo ok lokre obed adier nikech ji oyie kode kuom higni 1400, kendo e lamo Nyasaye, chon mar tim moro onge tiende ka ok nyal yud mise kata ranyisi mare e Ndiko Maler.”47

GSAM 37Wach mar Jehova Nyasaye ka Opim gi Rieko mar Dhano

GSAM 37.1Kwach mar janabi Hosea nyiso maber chandruok mar geno pach ji, kar yiero penjo ni, “Adiera en angʼo?” gi wach mar Jehova Nyasaye. Owacho niya, “Usepuro tim marach, usekayo richo; usechamo olemb miriambo, nikech ne ugeno yorwu iwuon, kendo ne ugeno jiwu ratek.”48 Chuny dhano osebedo gombo geno kuom dhano; to ka wachiegni saa ma Jehova Nyasaye biro “wuok malo mi otet piny gi luoro,” janabi Isaya nyiso niya, “Weuru geno kuom dhano, ma yweyo ne nitie e umbe; ere gima omiyo onego kwane?”49

GSAM 37.2Kaka Ndiko osekwerowa kuom chandruokni, kik ngʼato okad piyo ngʼado bura mar Riwruok mar Biro, kaka gima ok owinjore paro nikech chakruokne ne matin, kata nikech joma piny kwano ni madongo ne ok oriwore kode. To mondo ngʼato angʼata opim maber weche ma Riwruok mar Biro wacho. Adiera nigi nengo ma ok inyalo pim kode; ka ipimo kode, pach dhano kende chalo gi yugi maonge nengo.

Notes

  1. 2 Timotheo 1:9 ↩
  2. David H. Montgomery, Weche Madongo mag Wach Makato mar Amerika, goyo mar 1902, pote 8, 9. ↩
  3. Jo-Hibrania 6:19. ↩
  4. 1 Jo-Thesalonika 2:19. ↩
  5. Timo Joote 24:14, 15. ↩
  6. Timo Joote 26:6-8. ↩
  7. Timo Joote 28:20. ↩
  8. Tito 2:11-13. ↩
  9. 1 Petro 1:3-7. ↩
  10. Isaya 45:18. ↩
  11. Zaburi 115:16. ↩
  12. Jaland Wach 7:29. ↩
  13. Rapar mar Chik 32:8. ↩
  14. Timo Joote 17:26-28. ↩
  15. Isaya 60:21. ↩
  16. Isaya 33:24. ↩
  17. Zaburi 37:11. ↩
  18. 2 Petro 1:16-19. ↩
  19. Mathayo 16:28. ↩
  20. Luka 9:27. ↩
  21. 1 Jo-Korintho 15:51, 52 ↩
  22. Yohana 13:19 ↩
  23. Isaya 46:9, 10 ↩
  24. Isaya 48:3-7 ↩
  25. Fweny 22:10 ↩
  26. Fweny 1:3 ↩
  27. Rapar Mar Chik 29:29 ↩
  28. Mathayo 24:15 ↩
  29. Isaya 29:11-14 ↩
  30. 2 Petro 1:20-21 ↩
  31. Johana 16:13 ↩
  32. Zaburi 119:105 ↩
  33. Ngeche 4:18 ↩
  34. 1 Jo-Thesalonika 5:2; 2 Petro 3:10 ↩
  35. 1 Jo-Thesalonika 5:4-5 ↩
  36. Zaburi 106:21-22 ↩
  37. Zaburi 103:2 ↩
  38. Historia mar Lokruok, buk 2, sula 1, paragraf 1 ↩
  39. Rapar Mar Chik 7:7 ↩
  40. Jo-Hibrania 11:25 ↩
  41. Jongʼad Bura 6:4,5,15 ↩
  42. Amose 7:2 ↩
  43. Mathayo 8:20 ↩
  44. 1 Jo-Korintho 1:25-29 ↩
  45. Jakobo 2:5 ↩
  46. Zekaria 4:10 ↩
  47. Historia mar Wylie kuom Yie mar Joprotestant, sula 12, paragraf 16,17; Gocho mar Cassel, p. 458 ↩
  48. Hosea 10:13 ↩
  49. Isaya 2:22 ↩

Note

Back