Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
21 / 31

Sula 18 — Telo mar Nyasaye e Tich mar Goyo Buge

John Norton Loughborough

GSAM 281.1“Kae wabiro ngʼeyo, ka wamedo dhi nyime mondo wangʼe Ruoth; wuokne oseikore mana kaka okinyi.”1

GSAM 281.2Nyaka dwe mar auchiel, 1849, tije Jatelo White gi chiege kod Jatelo Bates ne timore mana e pinje mag New England. E kindeno Nyar Clarissa Bonfoey, ma ja-Middletown, Conn., nodonjo e od Jatelo White. Matin kapok mano otimore, min ne otho, kendo noweyone gik moko duto mane dwarore mondo omi ochak ngima mar ot gi gik manok. Kuom mano Jatelo White nonyalo bedo gi ode kendo; kendo notimo mano e bath od Migosi Belden e Rocky Hill, Conn.

GSAM 281Chakruok mar Yie e Wuoyo gi Roho mag Joma Otho e Kinde Manieka

GSAM 281.3E tarik 24 mar dwe mar adek, 1849, notim chokruok mar ji duto e Topsham, Maine. E Sabato-no, Mrs. White nomi neno mar janabi; wach mane ni e nenono ne en wach maduongʼ moloyo. To nyalo bedo ni wangʼeyo nenono maber moloyo ka wakwongo paro kaka weche ne chalo e kindeno.

GSAM 281.4E tungʼ mogik mar dwe mar adek, 1848, e Hydesville, Wayne Co., N.Y., “koko maonge ngʼato mane ongʼeyo kama aa” nochakore, kata gima bangʼe nodoko “duonde mag roho ma dwongʼo.” Mano notimore mokwongo e od joot Fox. E tungʼ mogik mar kinde oro, jootgo nodhi dak e Rochester, N.Y., kama ne ginyiso ji gigo e od chokruok mar Corinthian, kendo komitende mag mon gi chwo moyier kuom jodak mabeyo mar piny mondo otim tichno nonono nyirigo matek ahinya. Kata obedo ni ji mangʼeny ahinya ne paro ni duonde mag dwongʼno ne bwondruok, kata wuond ma itimo gi lwedo malony, kata joma ne yie mayot ahinya ne onge gi paro ni gigo noriwre nyaka obed gima duongʼ.

GSAM 282Weche Mokor kuom Yie e Wuoyo gi Roho mag Joma Otho

GSAM 282.1E neno mar janabi mosewuoyoe malo, Mrs. White noneno ni dwongʼ maonge ngʼato mane ongʼeyo kama aa e Rochester gi kuonde mamoko ne teko Satan, kendo ni gik machal kamago nobed mangʼeny kendo mangʼeny; kendo ni norwaki gi law dini mondo joma osewuondgi obed gi geno maduongʼ moloyo ni gionge gi hinyruok, kendo, ka nyalore, mondo oywa paro mar jo-Nyasaye ochom gigo, omi gibed gi kiawa kuom puonj mag Roho Maler.

GSAM 282.2Ji manok ahinya, ka dipo ni ne nitie kata achiel, e kindeno ne nigi kata paro matin ni yie e wuoyo gi roho mag joma otho nolandre e piny duto kaka nokor e kindeno, kata ni nobiro nyisore kaka dini, man-gi kanise gi jorit kweth mochani maber.

GSAM 282Wach Mokor Ochopo

GSAM 282.3Kata kamano, chopo mar wach mokorno nenore ka wapar kwan joma ni e yiego, ma wach nyiso ni gin 10,000,000 e United States kende. Kuom kit ma girwako law dini sani, wachiw weche maluwogi moa e Nono gi Jakwena, Washington, D.C., tarik 12 mar dwe mar apar gachiel, 1903:—

GSAM 282.4“E chokruok machiegni mar Riwruok mar Piny Duto mar Joma Yie e Wuoyo gi Roho mag Joma Otho, mane otim e dalani, noyie kuom chenro manyien mar lemo. Noket chenro mar ‘keto jorit kweth kata jopuonj lemo e tich,’ kendo oganda mar joma yie e wuoyo gi roho mag joma otho nongʼere kaka ‘kanisa.’ Mano ninyalore neno ka isomo bath chenro manyien mar lemo maluwoni:—

GSAM 282.5“‘Onge jarit kweth kata japuonj lemo manyalo ket e wi kanisa kata riwruok kapok oket e tich e yo mochanore maler kokalo kuom gima osengʼere chakre e kinde machon ahinya mag sigana dini kaka tich mar keto ngʼato e tich mar lemo. Onge ngʼato manyalo bedo jakwayo mondo oketi e tich mar lemo nyaka chop ka osemi luong mondo obed jarit kweth mar kanisa kata riwruok moro, kata oseyiere obed jaote kuom Riwruok mar Joma Yie e Wuoyo gi Roho mag Joma Otho mar piny moro, moseketi e chik kaka riwruok mar dini e piny ma enie, kata kuom Riwruok mar Piny Duto mar Joma Yie e Wuoyo gi Roho mag Joma Otho mar United States of America. Ji duto makwayo mondo obed jorit kweth kata joote nyaka bed joma osebedo e winjruok maromo chuth gi kanisa kata riwruok moro mar joma yie e wuoyo gi roho mag joma otho kuom higni adek kata mokalo, kendo kuom higni ariyo kata mokalo nyaka obed joma osemi gi twero, ma Riwruok mar piny moro kata mar Piny Duto oseorogi kaka jowuoyo ma pod itemo. Jorit kweth moket kuom kinde matin moloyo higa achiel maromo chuth ok nyal yier mondo oketgi e tich mar lemo.’”

GSAM 283Jatelo White e Oswego, N.Y.

GSAM 283.1Nikech tich mar goyo buge ne ni e Oswego, N.Y., Jatelo White nolok kare mar dak oa Connecticut odhi kanyo e kinde ma pote yien podhore e 1849, kendo kanyo e higano, e tarik 3 mar dwe mar apar gachiel, notim chokruok mar joma oyie. Kuom tijegi maluwe, Mrs. White wacho kama:—

GSAM 283.2“Kae ne wayiero ni ne en tijwa tiyo e piny New York. Chuora nowinjo tingʼ kuome mondo ondik kendo ogo gik mondik. Ne wapango ot e Oswego, waholo gik mag ot kuom owete wa, kendo wachako bedo ka joot. Kanyo chuora nondiko, nogoyo gik mondik, kendo nolando wach Nyasaye. Ne dwarore ni orwak law lweny kinde duto, nikech kinde mangʼeny ne nyaka oked gi joma ne nyisore kaka Adventists mane jiw puonj marach, lando ndalo moketie ni Kristo nobi, kendo mane temo miyo ji duto mane ginyalo chay yiewa.”2

GSAM 283Nono mar Biro mar Ariyo Ogoyogi

GSAM 283.3E kinde ma pote yien podhore e 1850, noneno ni ber mondo olok kar dak kendo; omiyo Jatelo White nodhi Paris, Maine, kama kitabu mokwongo mar Nono mar Biro mar Ariyo gi Jakwena mar Sabato nogoyoe, ka wuok nyadide ariyo dwe ka dwe, man-gi chenro apar gadek, ka moro ka moro nigi pote aboro, ma pot ka pot nigi migepe ariyo mag ndiko, kendo kar pot mane ogoyie ndiko ne oromo inci 7 1/8 gi 10 1/4. Chenro mokwongo ne nigi tarik mar dwe mar apar gachiel maluwe, kendo chenro mogik ne nigi tarik 9 mar dwe mar auchiel, 1851.

GSAM 284.1Medo duongʼ mar gazet moloyo Adiera mar Sani ne ranyisi maber ahinya mar kaka adiera ne landore, mar medo jotich e tichno, kod joma konyo tich. Nikech gazet ne chiw nono, nogen ni osiepe tichno nokony e goye, kendo ne gitimo kamano. Kata obedo ni joma oyie mangʼeny ne gin ji maonge gi mwandu mangʼeny, ne gikonyo kaka Ruoth noseguedhogi, kendo ne gitiyo kaka tekogi ne oromo mondo gimi gari mar adiera odhi nyime.

GSAM 284J. N. Andrews Chako Lando Wach Nyasaye

GSAM 284.2E kinde machiegni gi mano, J. N. Andrews, mane odak e Paris, Maine, nochako tije e nyim ji kaka japuonj lemo mar Injili kendo jandik kuom weche mag dini. E Nono mar dwe mar abich, 1851, ne en gi ndiko mane oyomo pote mokalo abich kuom Weche mag Malaika Adek. E ndikono notiyo gi wach mokor mar ondiek man-gi tunge ariyo mar Fweny 13 kuom United States, ka okawo paro, kuom teko mar wach mokorno kende, ni chuno ji mondo orit odiechieng’ mokwongo (Jumapil) kaka Sabato e mise ma riwruok mar kanisa gi sirkal ne biro ger kuome e giko e pinyni. Wachne nochungʼ chuth kuom wach mokorno, nikech e kindeno ne onge riwruok mane nyiso ahinya ni weche dhi e yo-no; wach matek moloyo mane nyalo yudi mojiyo mano ne wach Daktari Durbin, mane okaw e Jakony Jokristo gi Gazet, mane owacho kama:—

GSAM 284.3“Ka Dini mar Jokristo odoko ngima mar tim mabeyo gi mar chuny e piny, sirkal nyaka, kuom jongʼad bura mage, gengʼ ketho Sabato maler e nyim ji, kaka yo mar ritore owuon.”

GSAM 285Uso Puothe mondo Okony Tich

GSAM 285.1Ne en e kinde machiegni gi mano ma ji kaka Hiram Edson, ja-New York, kod Cyrenius Smith, ja-Jackson, Mich., ne otelnegi mondo gius puothegi, ka moro ka moro ne nigi nengo mar $3,500, kendo gipang puothe mondo giti kodgi, mondo gibed gi pesa mar konyo tije mopogore mane nyalo wuok ka tich mar wach dhi nyime.

GSAM 285Golo Tich mar Goyo Buge Odhi Saratoga

GSAM 285.2E 1851, Jatelo White nowuok Paris, Maine, odhi Saratoga Springs, N.Y., kendo kanyo, gi gik mag ot mohol kendo, nochako bedo ka joot, kendo nogoyo kitabu mar ariyo mar Nono mar Biro; chenro mokwongo ne nigi tarik 5 mar dwe mar aboro e higano. Kitabuni ne nigi chenro apar gangʼwen, kendo nowuok nyadide ariyo dwe ka dwe. Chenro mogik nogi e tarik 23 mar dwe mar adek, 1852. Nying gazet nolok matin oa e Nono mar Biro mar Ariyo, kaka ne en e Kitabu 1, odoko Nono mar Biro gi Jakwena mar Sabato, ma en nying ma pod en-go e kitabune mar 82. Duongʼ mar gazet nomed nyaka obedo gi migepe adek mag ndiko, gi pote aboro, ka kar pot mane ogoyie ndiko oromo inci 8 1/4 gi 11 3/4.

GSAM 285.3Kuom medo duongʼ mar gazet mane en mar kanisawa kendo ma pod en, ibiro neno ni lokruok duto ne miyo odoko maber moloyo, kanyiso dongruok moromo, kendo kanyiso maler ni tich mar malaika mar adek “nosebiro mondo osik.”

GSAM 285Goyo Buge e Rochester—Bedo gi Mashin mar Goyo Buge Matiyo gi Lwedo

GSAM 285.4E tarik 6 mar dwe mar abich, 1852, chenro mokwongo mar Kitabu 3 mar Nono mar Biro gi Jakwena mar Sabato nogi e Rochester, N.Y., kendo nogoye gi mashin kod kite mag herufe mane gin mag Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo. Hiram Edson nochiwo pesa mokwongo mondo ongʼiew mashin mar goyo buge mar Washington mane tiyo gi lwedo, gi kite mag herufe kod gik mag iko ot tich. Ne nyaka dwokne pesane kaka mich aa kuom osiepe adiera. Mashin mar lwedono nochungʼ e ot tich mar Nono gi Jakwena e Battle Creek, Mich., nyaka mach nowangʼe e tarik 30 mar dwe mar apar gariyo, 1902. E kindeno ne okwane kaka mashin maber moloyo e ot tich mar goyo ndiko ma pod ingʼiyo kapok igo man mogik. E Chenro 12, Kitabu 3, tarik 14 mar dwe mar apar, 1852, noland ni nengo mar iko ot tich gi mashinno kod gigo ne en $652.93, kendo pesa mane osechokne nyaka tarikno ne gin $655.84. Kuom chenro apar gariyogo mag gazet, ne ogoyo gik 2,000 mag chenro ka chenro kendo opogogi nono.

GSAM 286Japuonj mar Yawuoyi Ochaki

GSAM 286.1E dwe mar aboro, goyo Japuonj mar Yawuoyi, gazet mawuok dwe ka dwe, nochak e ot tich mar Nono. Sani en gazet mawuok juma ka juma, gi gik mosom e chenro ka chenro moromo nyadide angʼwen mag mane en-go e kindeno.

GSAM 286Uriah Smith Donjo e Tich mar Ot Tich

GSAM 286.2E 1853 Jatelo Uriah Smith nochako tije e ot tich mar Nono gi Jakwena, kama notiyo tich mar duongʼ kuom nus mar higni mia achiel. E higano (1853) ne en kinde mokwongo ma nowach e Nono gi Jakwena ni joma ne dwaro timo kamano nyalo ngʼiewo bugewa ka gichulo nengo mar goyogi. Ne ichiwo gik mondik nono ne ji mamoko duto, nikech mich moa kuom joma jachiwo kendo man-gi chuny moyie ne chulo gima odongʼ. E 1854 noland ni nengo mar Nono mawuok nyadide ariyo dwe ka dwe ne en $1.00 e higa. E higano, e chokruok e hema mane otim e Macomb County, Michigan, e dwe mar abiriyo, notem mondo ous bugewa. E chokruokni nous buge man-gi nengo mar $50. Jatelo White, ka owuoyo kuom timo mano, nowacho kuom Nono, “Man nyiso ni bugewa nyalo usi.”

GSAM 286Kwayo Pesa $500 mar Kalatas

GSAM 286.3E Nono mar tarik 12 mar dwe mar apar gi tarik 24 mar dwe mar apar gariyo, 1854, nokwayo pesa $500 mar kalatas mondo ot tich onyal miyo jopuonj lemo kalatas ma gipogo nono ka gidhi e tijegi, kendo nokwayo “pesa $500 mar konyo ot tich, mondo Nono onyal wuok kinde duto juma ka juma, kar bedo ni kinde moko juma achiel ok wuog nikech onge pesa.”

GSAM 287J. P. Kellogg gi Henry Lyon Uso Puothegi

GSAM 287.1Ne en e kindeni ma J. P. Kellogg, ja-Tyrone, gi Henry Lyon, mane odak machiegni gi Plymouth, Mich., nouso puothegi, ka moro ka moro ne nigi nengo machiegni gi $3,500, gi dwaro achiel kende mar bedo gi pesa ma ginyalo tiyo-go mondo gimi tich odhi nyime; kendo e yo machal kamano owete ariyo mamoko moa Michigan nobiro e kinde mowinjore, gi pesa moikore kod chuny moyie mondo okony kama kony ne dwarore ahinya. Ngʼat mokwongo nochako loso yueyo e Jackson, Mich., to ngʼat mar ariyo nodhi Battle Creek, kendo notiyo tich bao mondo opidh jootne.

GSAM 287Gazetewa gi Bugewa Duto kuom $3.00

GSAM 287.2E giko Kitabu 6, dwe mar auchiel, 1855, ngʼato ne nyalo yudo Nono gi Japuonj kuom higa achiel, kaachiel gi buge matindo gi kalatas duto kod buk wende kaka mane tiyo-go e kindeno,—buge matindo gi kalatas piero ariyo gauchiel duto kaachiel,—kuom pesa $3.00. Nengo mane oket ne Japuonj ne en sendi piero ariyo gabich kuom chenro apar gariyo.

GSAM 287Ot Tich mar Nono Oluongi e Michigan

GSAM 287.3E dwe mar angʼwen, 1855, Jatelo White gi chiege nodhi limo Michigan kendo, kendo notimo chokruoge e kuonde mangʼeny. E tarik 28 gi 29 mag dwe-no notim chokruok e Battle Creek, kendo e kinde chokruokno owete mag Battle Creek nogoyo ombulu mondo oluong Jatelo White ogol ot tich mar Nono oa Rochester okel e Battle Creek. Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg, gi Henry Lyon noyie mondo ngʼato ka ngʼato ochiw $300, maonge gi riba, ma duto oromo $1200, mondo ongʼiew bath lowo kendo oger ot tich mar goyo buge. Omiyo negiyudo bath lowo e tungʼ milambo wuok chiengʼ mar ranga mar yore West Main gi Washington, kendo negiger kanyo ot mbao man-gi gorofa ariyo, mar duongʼ 20 x 30 fut, man-gi sirni mar borne fut piero ariyo.

GSAM 288Od Chokruok Mokwongo e Battle Creek

GSAM 288.1E kindeno bende noger od chokruok mokwongo mar Adventist mar Odiechieng’ mar Abiriyo e Battle Creek, mar duongʼ 18 x 24 fut. Odno mayot, mane oketne mbao mochungʼ malo gi mbao matindo modinogo wangʼ badhgi, nochungʼ machiegni gi tungʼ nyandwat podho chiengʼ mar ranga mar yore Van Buren gi Cass.

GSAM 288E Otwa Mokwongo mar Goyo Buge

GSAM 288.2Chenro mokwongo mar Nono mane ogo e Battle Creek e ot tich mane en mar Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo ne nigi tarik 4 mar dwe mar apar gariyo, 1855. Kae nengo gazet noket e $1.00 ne kitabu man-gi chenro piero ariyo gauchiel; to ne okwayo mich mondo oor gazet nono ne jochan mowinjore. Chakre kindeni odhi nyime, Jotelo Waggoner gi Cottrell ne chiwo ndiko chuth machiegni gi kinde duto ne migepe mag Nono mar Biro.

GSAM 288.3E Nono mar tarik 18 mar dwe mar apar gariyo, 1855, komiti mar goyo buge nochiwo wach ma nyalo winjore kaka wach mowuoro ne joma tiyo e ot tich sani. Ne osomo kama: “Ok waneno gima omiyo joma tiyo e ot tich ok onego oyud chudo mowinjore kuom tijegi. Ngʼat ma iko ndiko yudo mana nus mar gima ne onyal yudo kamoro machielo.” Ber mondo wapar ni chudo mane ngʼato yudo e kindeno ne ok oromo kata nus mar gima en sani, kendo ni nus mar chudo e kindeno ne ok okalo achiel kuom adek kata achiel kuom angʼwen mar gima ot tich chulo ne tich machal kamano sani. Jotich mag ot tich e kindeno nochiwo nus mar nengo tijegi kaka mich mondo Injili mar adiera mar sani ogi.

GSAM 288Kwayo Mashin mar Goyo Buge Matiyo gi Teko gi Mashin mar Miyo Teko

GSAM 288.4E Nono mar tarik 19 mar dwe mar adek, 1857, nochiw paro mokwongo ni mashin mar goyo buge matiyo gi teko kod mashin mar miyo teko ne dwarore kendo nyaka oyudgi mondo ogo gazet, kalatas gi buge. Kaka noland e tarik 2 mar dwe mar angʼwen, noyier mondo ongʼiew mashin mar goyo buge mar Adams matiyo gi teko, kendo chwo abiriyo nosingore chiwo $100 ngʼato ka ngʼato mondo okony ngʼiewo. E chenro maluwe, nochiw wach ni mashin mar goyo buge kod mashin mar miyo teko ne biro bedo gi nengo machiegni gi $2,500, kendo singruok mag pesa ne oseromo $1,700.

GSAM 289.1E wach jandik mar Jatelo White e Nono mar tarik 13 mar dwe mar aboro, 1857, nitie wach mojiwo chuny ma: “Otwa mar tich onge gope. Nitie pesa mar buge duto mar $1,426, ma sani oseketo e buge. Mashin manyien mar goyo buge matiyo gi teko tiyo kendo tiyo maber ahinya, kendo nitie geno maber ni machiegni enotii gi teko mar buya mar pi maliet, kendo nengone duto nochuli. Tije wa mag hema yudo kony maber moloyo chon ahinya.”

GSAM 289Wach Mokwongo kuom Uso Buge

GSAM 289.2Tarik 29 mar dwe mar 10, 1857, wach noseland e Nono gi Jakwena ni pesa moyud kuom uso buge e higni ariyo mokadho ne en $1,287.91. Mano e wach mokwongo machal kamano mane osechiw nyaka e kindeno. Ne en ranyisi mar dongruok e tich, kendo ne omiyo chuny ji otegno, nikech nonyiso ni adiera ne medo teko, kendo ne dhi nyime ‘ka aore mag ler ma landore e piny mangima.’

GSAM 289Kar Tich mar Nono gi Jakwena en Kar Kano Pesa Mogen

GSAM 289.3E Nono gi Jakwena mar tarik 13 mar dwe mar 8, 1858, ne ochiw ne jowa paro mokwongo mar miyo kar tich obed kama ikanogie pesa modong’. Joma ne nigi pesa ma ne gionge gima di gitigo mapiyo ne nyalo kano pesa e kar tich, kendo kawo pesa margi saa asaya ma gidwaro, ka gichiwo chik mar dwokonegi. E yo kamano kar tich ne nyalo tiyo gi pesano. Ka ne oluwo paroni, nomedo teko mar pesa ne tich moloyo.

GSAM 289.4Chakre kindeno nyaka sani (1905), onge ng’ato ma osebayo kata dola achiel mane oholo ne Udi mag Goyo Buge magwa e yo kamano, kata mane ok oyudo pesane kane odwaro. Joma jaadiera kendo maparo wach maber osechako kawo kuondewa mag goyo buge kaka kuonde mogen moloyo benki, ma podhoga pile, e kano pesa margi modong’. Benki nigi gen mar piny, to Udi mag Goyo Buge magwa nigi teko mar oganda kanisa duto kaka ‘sirogi.’

GSAM 290Riwruok mar Goyo Buge mar Adventist mar Odiechieng’ mar Abiriyo Ochok

GSAM 290.1Riwruok mar Goyo Buge mar Adventist mar Odiechieng’ mar Abiriyo nochok tarik 3 mar dwe mar 5, 1861. Kalatese ne oor ma kwayo ji mondo gichiw pesa mar ng’iewo migepe mag pok e pesa mar chakruok, ka migawo achiel en $10. Bang juma ariyo, noland ni ji ne osechikore mar ng’iewo migepe ma nengo margi duto en $4,080.

GSAM 290.2Chakre tarik 11 mar dwe mar 6 mar higano, Nono gi Jakwena ne ogo gi Riwruok mar Goyo Buge mar Adventist mar Odiechieng’ mar Abiriyo. Ot mokwongo mar tich mane riwruok nogero ne ni e tung’ wuok chieng’ ma milambo e ng’ech yore mag Main gi Washington, kama ot machon mar yiende ne ogol iye ka iter e yo mar Kalamazoo. Ne en ot mar gorofa ariyo, motegno gi kor ot mag matafare. Kitne ne chalo gi msalaba mar jo-Giriki, kendo dhoge ne ng’iyo nyandwat e yo mar Main. Bor mar ot duto moa wuok chieng’ nyaka podho chieng’ ne en fut 44, to moa nyandwat nyaka milambo ne en fut 72.

GSAM 290Buge Mokwongo Mogoy e Dhok Mamoko

GSAM 290.3Wach ne dhi nyime mos mos, kendo kit chal moro amora mar dhi nyime gi chir ne medo teko kendo riwo tich. E kindeni Ot mar Goyo Buge marwa nogolo buge matindo abich e dhok mag pinje mamoko: adek e dho Denmark gi Norway, to ariyo e dho Ufaransa. Kamano e kaka goyo buge ne pinje mamoko nochakore.

GSAM 290.4Ka kwan joma ni e kanisa ne medore kinde duto, pesa bende ne medore machalo kamano. Mano onenore e wach moseland e Nono gi Jakwena mar tarik 16 mar dwe mar 5, 1863, kama jagoro mar riwruok nochiwo kwan mar pesa duto moyudi kama:—

GSAM 290
Pesa moyud kuom migepe mag pok gi mich ne Riwruok nyaka sani$10,374.13
Pesa moyud koa e kar tich mar Rochester700.00
Pesa moyud mar gik moko mag tich300.00
Pesa moyud e kano mar pesa mag buge1,355.00
Pesa moyud mar mashin goyo buge gi injin2,500.00
Duto$15,229.13

GSAM 291.1Jagoro omedo wacho ni:

GSAM 291.1‘Ka opimo mwandu mar riwruok gi paro ma ogeno, oyudi ni nengone ok nyal bedo matin ne $20,000, ma en maromo $5,000 moloyo pesa ma osedonjo kuom osiepe mag tich. Mano nyiso adiera gi geno mar owadwa White kod joma osetiyo kode e kar tich mar Nono gi Jakwena. E. S. Walker, Jagoro.’

GSAM 291Chiwo Nono gi Jakwena ne Riwruok

GSAM 291.2Nikech tich mar goyo buge ne osechopo e chalni kuom tije matek gi chiwruok mar Jatelo White, ohala moyud kuome ne en mare adier. Nikech dongruokno ne oa adier kuom kwerewuok, rieko mar ohala, gi ritruok maber mar tich. To kar kwayo ohala duto kata bath moro kuome, nochiwe duto ne kanisa gi mor. Kendo moloyo mano, kane riwruok osechokore kendo ong’ado ni onego oyud $6 e juma achiel kuom tijene, noyie mana kawo $4 e juma achiel.

GSAM 291Gazeti e Dho Nam Pacific

GSAM 291.3E Nono gi Jakwena mar tarik 21 mar dwe mar 4, 1874, ne nigi ndiko moa kuom Jatelo White. Kane wuoyo kuom tich e Dho Nam Pacific, nowacho ni mapiyo nobed dwarore chak gazeti mogol juma ka juma, ma rito dwarore mag tich e dho namno. Bang kinde matin, yo noyawore mar ng’iewo nyukta mag goyo buge gi gik moko matin mag tich e Oakland. Gi ginigo, e dwe mar 6, nochaki golo gazeti nyadide ariyo e dwe, mane iluongo ni Ranyisi mag Kinde.

GSAM 291Choko Pesa

GSAM 291.4Bang goyo migepe auchiel mag Ranyisi mag Kinde, Jatelo White nodok Wuok Chieng’, ka okwayo Chokruok mar Kanise e piny California mondo orit golo gazetino. E Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto, tarik 15 mar dwe mar 8, 1874, ne ochiw paro ne owetewa mag Wuok Chieng’ mondo gichok $6,000 mar ng’iewo mashin goyo buge, injin, kod nyukta mag goyo buge ne kar tich mar Ranyisi mag Kinde, ka owetewa mag Dho Nam Pacific nyalo choko $4,000 mondo ging’iew lowo kendo giger ot mowinjore mar tich.

GSAM 292.1Jatelo George I. Butler, mane en ng’ato e Komiti mar Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto e kindeno, nobiro e chokruok e kar kambi e Yountville, California, kendo nochiwo parono ne owetewa. Tarik 11 mar dwe mar 10, 1874, gidwoko luongno ka gisingore chiwo pesa mag nyinyo ma duto ne en $19,414.

GSAM 292Kar Goyo Buge mar Pacific Ochaki

GSAM 292.2Tarik 2 mar dwe mar 2, 1875, Jatelo James White gi chiege, ma Jatelo J. H. Waggoner kod jotich mamoko mariek ne luwo, nochopo Oakland. Tarik 12 mar dwe nogo, noluongi chokruok ma opogore mar Chokruok mar Kanise e piny California mondo gipar kuom kama onego ogerie udi mag kar tich mar Ranyisi mag Kinde. Bang paro maber, ne oyie ng’iewo lowo e tung’ podho chieng’ mar yo mar Castro, e kind yore mar 11 gi mar 12. E odiechieng’ nogo Jatelo White gi John Morrison nong’iewo lowego, ka gikawo waraga mag lowo e nying-gi giwegi, ka giwinjore ni ka Riwruok nochokre, to ginichiwne kuom lowono moromo kaka riwruogno nopar ni dwarore ne tichne.

GSAM 292.3Tarik 1 mar dwe mar 4, 1875, Riwruok mar Goyo Buge mar Adventist mar Odiechieng’ mar Abiriyo mar Pacific nochok e Oakland, ka pesa mare mar chakruok nochani bedo $28,000. Bath lowo manie diere e yo mar Castro, kaka ne owinjore, ne ochiw ne riwruok gi waraga mar lowo. Gikanyono O. B. Jones moa Battle Creek, Michigan, nochako gero ot, ma kitne gi duong’ne ne chalo gi ot mar tich mane oger e Battle Creek, mak mana ni mar Oakland ne oger gi yiende kar matafare. Kane otni oserumo kendo nyalo mak ji, tich mar Ranyisi mag Kinde nodhi e kar tichne manyien e Tich Abich, tarik 27 mar dwe mar 8, 1875.

GSAM 293Wuok Dhi Mountain View

GSAM 293.1E otni tich mar goyo gazetini gi buge nodhi nyime maber nyaka 1904, kane chenro olos mar gol kar goyo buge e dala maduong’ ka iter e gweng’. Jatend Kar Goyo Buge mar Pacific ochiwo tiend lokruokni gi wechegi:

GSAM 293.1‘Kuom higni mang’eny jotelo mag Riwruok mar Goyo Buge mar Pacific oseneno ni lowo ma Ot margi mar Goyo Buge ni e iye sani nigi nengo maduong’ ahinya, kendo kama oriere tin ahinya, ka en e chuny dala maduong’ e gweng’ ma ji dakie, mondo obed kar tich mar mashine. Gin bende oseneno ni en rieko e yore mang’eny mar manyo kama ni e gweng’, ma nengo lowo tin, kama jotich nyalo yudie udi e kuonde mabeyo ne ngima, ka gi lowo moromo ne puothe, yiend olembe, kod thuolo mar yweyo; kendo kama yore mag tero gik mabeyo. Kamano oseyudi kendo osekawi e gweng’ mar Mountain View, e piny Santa Clara, mail 39 e milambo mar San Francisco. En kama riwo ber mang’eny mag dala maduong’ gi ber mar ngima maber ne ringruok e gweng’.’

GSAM 293Goyo Buge Ochaki e Pinje Mamoko

GSAM 293.2Ka wanyiso landruok mar adiera, waneno ni chakre 1875 nyaka 1878 tich mar goyo buge nochaki e Basel, Switzerland, kendo e Christiana, Norway.

GSAM 293.3E kinde ma oboke podho e 1875, wach nochiw e Nono gi Jakwena kuom uso buge e kar tich mar Nono gi Jakwena kende kuom higni abiriyo, chakre 1868 nyaka 1875. Pesa moyud ne en $85,644.54, ma ne chiegni romo nyadide auchiel mag pesa moyud e higni abiriyo mane otelo. Uso buge e kuonde tich ang’wen duto (Michigan, California, Switzerland, gi Norway), kuom higni adek, chakre 1875 nyaka 1878, nokelo $98,163.73.

GSAM 293.4E Nono gi Jakwena mar tarik 17 mar dwe mar 10, 1878, ne owachi ni buge, buge matindo, gi kalatese duto mane ogo e kar tich mar Nono gi Jakwena kapok 1864 ne romo pot buge 50,058,000. Chakre 1864 nyaka 1878, kwan pot buge ne en 158,130,951, ma miyo duto ne en pot buge 208,188,951.

GSAM 294Japuonj mar Yawuoyi Oketi Mogol Juma ka Juma

GSAM 294.1Nyaka tarik 1 mar dwe mar 1, 1879, Japuonj mar Yawuoyi ne ogol dwe ka dwe. To chakre tarikno, kane odonjo e higa mare mar 27, nochaki gole juma ka juma; e yo kamano kony mare nomedore nyadide ang’wen.

GSAM 294Gima Jatelo White Nochiwo ne Riwruok

GSAM 294.2E Nono gi Jakwena mar tarik 23 mar dwe mar 1, 1879, nitie weche moko ma Jatelo White nowacho kuom watne gi tich. Owinjore wakelgi ka, nikech ginyiso moler moloyo chiwruok mane otim e tich mar goyo buge. Weche mokawi wacho kama:—

GSAM 294.3‘Kane Riwruok mar Goyo Buge ochaki e Battle Creek, Michigan, e 1861, ne wachiwo ne riwruok nying joma ne kawo gazetiwa kinde duto kod ratiro mar goyo kendo tichwa duto (ma bang’e ne ong’ado ni ne nigi nengo mar $10,000). Mano noweyo mana mwandu mar $1,000 e lwetwa; kendo ne wamedo tiyo kaka jachuech ndiko, jatend tich, kendo jaland wach, ka wayudo $6 e juma achiel.

GSAM 294.4‘E 1866, kane wadok e kar tich mar Nono gi Jakwena bang tuwo matek, ne wayudo jotelo ka gichulo nyongeza mar achiel kuom apar kuom alufu mang’eny mag pesa ma ne giholo, kendo pesa mar migepe mag pok ne osedok nyaka $32,000;3 To e higni ang’wen, gi gweth Nyasaye, gope duto ne ochuli, pesa mar migepe mag pok nomedo nyaka $75,000, kendo wan [riwruok] ne wan gi $5,000 e benki.’

GSAM 294Chal mar Ot mar Goyo Buge e 1880

GSAM 294.5E Nono gi Jakwena mar tarik 15 mar dwe mar 1, 1880, Jatelo Butler owacho kama:—

GSAM 294.6‘Ot mar Goyo Buge marwa (Battle Creek) machiegni osemed duong’ne kuom gero bath ma ni e diere e kind udi ariyo manie wuok chieng’. Mano omedo nyalo mar tich kendo yot mar tiyo e ot duto. Nitie gik mar loso plete mag goyo buge gi stima, loso plete gi olo nyinyo molenyo, kendo tweyo buge e yo maber moloyo. Adier, joma onego ong’e wacho ni en Ot mar Goyo Buge mochiek kendo moromo gi gik moko duto moloyo e Piny Michigan.’

GSAM 295.1Kata obedo ni ot ne osemed duong’ne, ne pod dwarore, kapok kinde mar oro orumo, mondo oger ot manyien e milambo mar ot maduong’, mondo obed kar ketoe mashine mag goyo buge. Mashine abich mag riwruok mane tiyore gi injin ne oter e otno. Achiel kuom mashinegi ne duong’ moloyo moro amora mane osetigo e kar tichno. Mashin machalo kode e duong’ gi kit ne bende machiegni oket e kar tich mar Ranyisi mag Kinde e Oakland, California.

GSAM 295.2E Nono gi Jakwena mar tarik 17 mar dwe mar 5, 1881, Jatelo White, ka wuoyo kuom loch mar tich goyo buge e Ot maduong’ mar Goyo Buge e Battle Creek, nowacho kama:—

GSAM 295.3‘Gol kwan gope mag Riwruok mar Goyo Buge mar Adventist mar Odiechieng’ mar Abiriyo kuom kwan mwandu mopim maber, to gima dong’ e lowo, udi, kod mwandu mamoko ok nyal bedo matin ne $105,000. Kuom mano, jowa duto osechiwo $34,432.17 e migepe mag pok, mich, kod gik ma owegi oweyo bang thogi. Jochuo gi mon manok mogen, ma osechiwo ngimagi ne tich, osemedo $70,567.83 [kuom chiwruok gi rito tich maber, ok kuom mich].’

GSAM 295Tich mar Jotich mag uso buge Ochaki

GSAM 295.4Chakre higa mar 1881, jowa nochako tich manyien, ka gidonjo e tich mar Jotich mag uso buge mondo gius bugewa. Nikech Jotich mag uso buge ne ok ochiw kwan ma adier kuom uso margi nyaka higa mar 1884, wachwa kuom kindeno olos kuom kwan uso buge mane Udi ang’wen mag Goyo Buge ochiwo. Kaluwore gi kwan margi, uso mar higni abich nokelo $221,248.69. Ka teko mar tich ne landore koa kuondewa mag tich mar land wach e Diere mar Ulaya gi pinje mag Skandinavia, dwaro buge e dhok mag pinje mamoko nomedore.

GSAM 296Uso Buge kuom Higni Apar

GSAM 296.1Chakre 1884 nyaka 1894, ma en higni apar, uso bugewa madongo motwe maber notim ahinya gi Jotich mag uso buge. Uso margi e kindeni nokelo $4,031,391.26. E kindeno tichwa nomedo landore kuom chako Udi mag Goyo Buge e Australia; Tahiti, e Chula mag Pacific; Helsingfors, Finland; Hamburg, Germany; kod kuonde mamoko. Uso mar Jotich mag uso buge e higa mar 1895, kata obedo ni higa nogo ne rach ahinya, nokelo $357,467.23 kaka ne owachi. Ka oriwo gi uso ma wasewacho, kwan duto ne en $4,816,773.73.

GSAM 296Uso mar Higni Piero Abich $11,000,000

GSAM 296.2Mondo wang’e kwan pesa duto moyud kuom uso chakre 1854 nyaka tarik 1 mar dwe mar 1, 1896, pod onego wamed kwan mar uso buge mag ohala, buge matindo, kalatese, kod pichni mag puonj, kaka Udi mag Goyo Buge duto ne onyiso kuom higni apar mosewachi malo. Pesa nogo en $3,458,278.23, ma miyo kwan duto mar uso buge mag oganda kanisa kuom higni piero ariyo gariyo bedo $8,275,051.96. Mondo owach e yo moro: Uso mar higni piero adek (1854 nyaka 1884) nokelo $424,915.24, to mar higni apar gariyo mane oluwo, nyaka tarik 1 mar dwe mar 1, 1896, nokelo $7,850,136.72. Kata obedo ni kwan jotich mag uso buge e gweng’ osedwogo piny e higni aboro mokadho, wanyalo wacho gi geno ni chakre 1854 nyaka sani (1905), buge mag Adventist mar Odiechieng’ mar Abiriyo ma nengo margi moloyo $11,000,000 oseus.

GSAM 296Goyo Buge e Dhok Maromo Piero Ang’wen

GSAM 296.3Dongruok mar wach e buge mogoy nonenore ka waparo ni tich osechakore e dhok madongo maromo piero ang’wen, kaka dho Arabia, Armenia, Basuto, Bohemia, Bulgaria, Bengali mar India, China, Denmark, Uingereza, Estonia, Finland, Ufaransa, Fiji, Giriki, Ujerumani, Uholanzi, Hungary, Hawaii, Italia, Iceland, Japan, Kaffir, Latvia, Lavonia, Maori, Poland, Portugal, Romania, Urusi, Serbia, Uhispania, Sweden, Tahiti, Tonga, Wales, kod mamoko. E pinjegi gi ogendinigi mopogore nitie jotich matiyo matek ka gilando adiera mag Wach mar Malaika Mar Adek.

GSAM 297.1Kwan buge, buge matindo, gi kalatese mogoy e dhok mopogore oloyo alufu achiel gi mia achiel gi piero aboro gabiriyo. Mondo iyud achiel kuom moro ka moro, kod gazetini piero aboro gabiriyo mag oganda kanisa4 e dhok mopogore kuom higa achiel, ne onego ibed gi pesa maromo $340.

GSAM 297Kuonde ma Udi Piero Ariyo mag Goyo Buge Nitie

GSAM 297.2Udi piero ariyo mag Goyo Buge mag Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo nitie e kuondegi: Avondale, Australia; Battle Creek, Michigan (2); Basel, Switzerland; Christiana, Norway; Copenhagen, Denmark; Cape Town, Afrika Milambo; Calcutta, India; College View, Nebraska; Hamburg, Germany; Helsingfors, Finland; London, England; Melbourne, Australia; Montreal, Canada; Nashville, Tennessee; Oakland, California; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Sweden; Tocubaya, Mexico; Washington, D.C. Ma ok oriwo gi Udi mag Goyo Bugegi, jowa bende goyo gazetini gi kalatese e Hong Kong, China; Tokio, Japan; Cairo, Misri; Amerika Milambo; kod e Chula mag Fiji.

GSAM 297Golo Buk Matin Mokwongo

GSAM 297.3Kuom kinde matin wanang’i chien kuonde tich gi gik mane joma otelo nyime nyaka tigo. E kinde ma oboke podho e 1853, kane olos buk mokwongo mane ogo gi mashin mar Washington—‘Kar Dolo Maler’—bang ka nyiminewa osechokore kendo ofuwo kendo ochoko pot buge mondo otwe gi usi, jandiko mar bukni notuchogi gi gima bith ma itiyogo e loso wuoche. Bang ka pot wum buge oseketi, Uriah Smith nong’ado tuegi gi gima riere mochung’ tir kod pala matin mabith. Mano notim nikech mashine mowinjore mar tiyo bath tijno ne onge.

GSAM 298.1E 1861 ma ok oting’o kinde mabor, buge gi ndiko duto mag oganda kanisa ne ogoy mana gi mashin achiel mar Adams, ma injin man-gi teko mar farese ariyo ne riembo. Sani, e kuonde goyo buge mopogore, nitie mashine mag goyo buge moloyo piero ang’wen, matiyore gi yamo moa e pi moliet, ma tiyo kinde duto ka gigoyo adiera mar sani. Kuonde tichgi nigi jotich moloyo mia abich duto mondo giti tich, ka Jotich mag uso buge mia mang’eny tiyo e gweng’ ka giuso buge e dier ji.

GSAM 298.2E higa mar 1862, ne inyalo ng’iewo buge duto mane Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo osego gi $7.50. E 1904, kaka osenyis, ne dwarore $340 mondo iyud buge duto. Adier, nitie teko moloyo chenro mar dhano mane otiyo mondo gigi ochopre.

GSAM 298.3Chakruok gi dongruok mar tich goyo buge e dier Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo, kaka ne okor e 1848, osebedo adier ka wuoth chieng’: ‘Medo bedo maliet—oro aoche mare’—‘Dhi nyime e yorene ka chieng’, to ok opodh ngang’.’

GSAM 298Dhi Nyime gi Yie—Neno mar Jatelo Stone

GSAM 298.4Kinda gi keto chuny duto mar joma osedhi nyime e tich mar Wach mar Malaika Mar Adek onyis maber e Nono gi Jakwena mar tarik 5 mar dwe mar 2, 1884, gi Jatelo Albert Stone, achiel kuom joma otelo nyime e tich, mane odak nyaka higni piero ochiko:—

GSAM 298.5‘E chakruok mar tich, ne en kinde mar gik matindo, kendo pesa gi gik mane itiyogo ne chalo ma ok oromo ne tich. To jochuo gi mon man-gi yie oseng’eyo chakre chakruok ni lwed Ruoth maratego ne rito tichni. Gisebedo ka ging’eyo ni kinde mochani mar konyo Sayun ne osechopo, kendo ni Ruoth ne osechako choko joge. Gineno ni Ruoth e jatelo mar yie, kendo ni Yie mar Injili, moting’o kanisa mar joma odong’ kod misigene mag adiera modwok, yie motem, gi hera moromo chuth, nochop maber e kar chungo yie.’

Notes

  1. Hosea 6:3. ↩
  2. Weche Moko mag Ngima Ellen G. White, pot buk 128. ↩
  3. mano ne en $3,000 matin ne pesa mane osechul e migepe mag pok kod mich. ↩
  4. Ne nying 87-go e Buk mar Higa mar Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto mar 1904. ↩

Note

Back