Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
23 / 31

Sula 20 — Misango e Tich Mokwongo

John Norton Loughborough

GSAM 311.1“Chokna joma maler maga; joma osetimo singruok koda gi misango. Polo biro hulo tim makare mare, nimar Nyasaye e Jang’ado Bura owuon.”1

GSAM 311.2E Nono gi Jakwena mar June 3, 1902, waneno wechegi:

GSAM 311.2“Joma donjo e tich sani ong’eyo matin kuom kwer gi chiwruok mar joma Ruoth oketo kuomgi ting’ mar tije mare e chakruok. Gik ma ne otimore e kinde mokalo nyaka nyisgi kendo kendo; nimar gin nyaka giter tich nyime gi mwolruok kod chiwruok machal gi mar jotich adier mag kinde mokalo.”

GSAM 311.3Kendo, e Weche mag Neno ne Kanisa, Buk 7, waneno wechegi:

GSAM 311.3“Wan machiegni gi giko mar kinde mar piny kae, kendo yore mopogore opogore mag tich Nyasaye nyaka dhi nyime gi chiwruok mang’eny moloyo gima osefwenyore nyaka sani.”2

GSAM 311.4Wasewuoyo kuom kit ma Jatelo Bates ne ogolgo e 1846 mondo ondik kendo ogo bukne mokwongo kuom wach mar Sabato. Kendo osewuoyo kuom chandruok ma Jatelo James White ne onwang’o, kane e 1849 ochako goyo karatasi miluongo ni Adiera mar Sani.

GSAM 311Buk Matin e Polo Moyawore

GSAM 311.5Bang’ neno ma ne omi Mrs. White e Topsham, Maine, e ndalo mag keyo mar higa mar 1846, kane onyise sulwe moko, Jatelo Bates ne oiko ndiko mar buk matin kuom Polo Moyawore. To ne dwarore pesa maok chiegni mondo ogoye. Mondo ochopi dwaro ma, nyaminwa moro modak e Massachusetts, ma ne osebedo ogoyo kapet mar gimbe manyien kendo osetieke, ne ogolo kapetno ouso, kendo omiyo Jatelo Bates pesa ma onwang’o; mano nomiyo ogoye bukne mar ariyo.

GSAM 312Buk Matin mar Tich mar Mihuri

GSAM 312.1Bang’ neno mar tich mar mihuri, ma ne omi e Dorchester, Mass., Nov. 18, 1848, Jatelo Bates ne ondiko buk matin mar adek, miluongo ni Mihuri mar Nyasaye Mangima. Koro ne ochopo e chandruok mar onge pesa mar goyo buk. Chi liel moro ma pod rawera, kane owinjo kuom chandruokno, ne ouso od matin ma ne en-go e gweng’, kendo omiyo Jatelo Bates nus mar pesa ma onwang’o. Mano nomiyo obedo gi teko kendo mar chulo goyo buk.

GSAM 312Dwaro mag Tich mar Goyo Buge

GSAM 312.2E 1851-52 Nono mar Biro gi Jakwena mar Sabato ne goy e Saratoga Springs, N.Y. Kanyo Mr. Thompson nomiyo Jatelo White gi chiege ot mondo gidagie maonge chudo; kendo gi gik ma ne giholo, ne giyudo thuolo kendo mar loso odgi.

GSAM 312.3E kindeno joma oyie gi adiera mar sani ne medore, kendo medruokno nomiyo dwarore tich mar lwet Jatelo gi Mrs. White. Mano, kaachiel gi tich mar yiero weche, nomiyo dwarore joma bedo e ot mar tich. E saa ma mano, jomoko ne oketo chunygi mondo gichiw kony e tich mar goyo buge. Mondo wanyis kaka Ruoth timo dwoko yie mar joge kendo yudo jotich e kinde mar chandruok, wan gi ng’eyo mar nyaminwa ma ne ohero tich, Mrs. Rebecca Smith, mar West Wilton, N.H.:—

GSAM 312.4Bang’ kalo mar kinde mane orit, wuode Uriah gi nyare Annie R. ne ohero ahinya dhi skul, mondo gilosre mar puonjo. Min ne luoro ni nyithindo ne gitero piny, kendo adier luoro mare ne ok en miriambo duto. Hera mar min ne dwokore gi hera mar nyithindo.

GSAM 313Uriah Smith e Phillips’ Academy

GSAM 313.1E 1848 nyaka 1851 wuode ne odonjo e Phillips’ Academy e Exeter, N. H., kama japuonj ne losonegi higa mokwongo mar puonj mar koleji, mondo ka gidonjo koleji gibed higa achiel e nyime. Ne otieko puonjno. E 1851 notiyo mondo oyud pesa mar dhi koleji, to wuon tichne ne olal e biashara, omiyo pesa mare nolal, kendo chenro mane ohero mar dhi koleji nolal.

GSAM 313Nyaminwa Smith e Skul mar Nyiri

GSAM 313.2Kane Uriah ne e akademi, nyamin mare ne e seminary mar nyiri e Charlestown, Mass. Puonj mare ne chiegni giko, kendo nikech ne chiegni aa skul, ne gichiwone gi owadene tich mar puonjo e akademi e Mt. Vernon, N.H., kuom higni adek, gi $1,000 higa ka higa, ka gichiwone chiemo gi od nindo.

GSAM 313.3E kindeno min ne oyie gi “adiera mar sani.” Koro lemo mare ne bed gi twer moloyo, ka odilo ne nyithinde. Jatelo Bates ne olimo West Wilton, kendo Mrs. Smith ne onyise wach nyithinde, kendo lokruok margi ne obedo wach mar lemo. Jatelo Bates ne ogeno ni kuom ndalo matin obiro bedo gi chokruok e Somerville, Mass., e ot Paul Folsom, kendo Mrs. Smith ne nyaka ondiki nyare mondo owuog odhi chokruokno. E kindeno, Jatelo Bates gi min ne nyaka gilem mondo Nyasaye olok chuny nyare mondo odhi chokruokno.

GSAM 313Leke Ariyo Ochopo Kare

GSAM 313.4Jatelo Bates ne pok obedo e kama chokruok ne nyaka obedie, omiyo ne ok ong’eyo kit kama ne nitie. Otieno ma ne okwongo chokruok, ne oleko ni en e ot, kendo kom duto ne opong’ mak mana koma machiegni gi dhoot. Kendo ne oleko ni oloko wach mane oseketo ni owach, kendo owacho kuom wach mar kar dolo maler; negisomo wer mokwongo, gi lemo, kendo wer mar ariyo, kendo ne oyawo Muma kendo osomo, “Nyaka ndalo alufu ariyo gi mia adek, eka kar dolo maler biro pwodhore,” ka oloso lwetne e gima ogor mar kar dolo, kane dhoot oyawore, kendo nyako moro odonjo kendo obedo e koma mane ni nono. Kendo ne oleko ni ng’ano ne en Annie R. Smith, kendo ni wachno nomako chunye gisano, kendo noyie gi adiera.

GSAM 314.1Chokruok Jatelo Bates ne obed e Sabato (Ngeso), kendo nikech skul ne onge chieng’no, Annie nowacho, “Mondo amoro min, an dhi.” Otieno ma ne okwongo Sabatono ne oleko ni odhi, to odhi bang’ saa; kane ochopo e dhoot, wer mokwongo ne osesom, lemo ne oselam, kendo ne gichiegni giko wer mar ariyo; kane odonjo, ne oneno ni kom duto ne opong’ mak mana koma machiegni gi dhoot; kendo jawacho mabor, ma nigi duong’ kendo mamor, ne chako nyiso gima ogor ma ne pok oneno, kendo ne pod nyiso, “Nyaka ndalo alufu ariyo gi mia adek, eka kar dolo maler biro pwodhore.” Ne oleko ni gima owacho nomiyo chunye odhi, kendo ni en adiera.

GSAM 314.2Ne owok odhi chokruok e saa maber, to ne opogore gi yor, omiyo ne ochopo ka wer mar giko mar wer mar ariyo osedhi. Kane odonjo, gik moko duto ne chalo mana kaka ne oneno e leke, kendo ng’ato achiel ma ne en jawacho e leke ne pod nyiso, e kit machalre, wach mar Daniel 8:14. Mano nomiyo chunye oyie gi wachno saa ma sani.

GSAM 314.3Jatelo Bates ne pok oparo leke nyaka Annie odonjo e dhoot kendo obet e koma. Ne oseketo ni owach wach machielo, to chunye ne pod paro kuom wach mar kar dolo maler. Kane en e nyiso wachno, leke ne odonjo e pach; kendo nolamo ling’ mondo Nyasaye okonye owuo gi chuny joma winjo. Ne owacho gi thuolo mang’eny kuom kalo mar kinde mane orit, gima Annie ne osewinjo. Bang’e ne onyiso adiera mar Wach mar Malaika Mar Adek gi Sabato.

GSAM 315Annie Smith Oyie gi Adiera

GSAM 315.1Kane otieko chokruok, ne obiro ir Annie, kendo owacho, “Ayie ni in nyar Nyaminwa Smith mar West Wilton. Pok aneni, to wang’ maneni chalo gima asebedo ka aneno. Aleko kuomi otieno makalo.” Eka Annie ne onyise leke. Ne owuok e chokruok ka paro gi gombo mage olokore duto, ka oyie gi adiera mar Sabato kanyo kanyo.

GSAM 315.2Ne odok e skul mar nyiri, ochano gik mage e sanduku, kendo odok dala. Kane owinjo kuom lit ma Jatelo White ne nigi e goyo buk, kendo kuom tichne mar wach, ne owinjo ni Nyasaye luonge mondo odhi okonye e tich mar ot. E August, 1851, kane karatasi ne okadho e Paris odhi Saratoga Springs, N.Y., Nyaminwa Smith ne odhi kanyo kaka achiel kuom jotich.

GSAM 315Misango gi Oketo Chuny

GSAM 315.3E Nono gi Jakwena, Buk 2, No. 7, nitie weche matin ma ne ogol gi lwete, ka onyiso gima ne owinjo bang’ weyo chenro mage mokwongo mondo otim tichne matin mamwol. Owacho:

GSAM 315.3“Ageno ni aseweyo gik moko duto mondo aluw Nyarombo ma dhi nyime ka otelo. Piny oseweyo ber mare duto. Geno, mor, gi hera maga, koro duto oseketo e gik ma malo kod mag Nyasaye. Adwaro kama machielo ok, mak mana bedo e tiend Yesu, kendo apuonjra kuome; tich machielo ok, mak mana bedo e tich Baba mara ma ni e polo; mor machielo ok, mak mana kuwe mar Nyasaye moloyo ng’eyo duto.”

GSAM 315.4Kony mar nyaminwa Annie e ot mar tich kaka japar wach, kod gik mamoko, ne obiro e saa maber. Kuom higni adek notiyo gi adiera kendo gi twer, ka oyudo mana chiemo gi lepu. Bang’ kindeno, tuo mar TB ne ochako make. E kinde ma tuo ma rito kendo nek ne omake, ne ondiko wer moko mabeyo, kendo ma ne ber moloyo duto ne en “Dala Kae gi Dala e Polo”; ndiko mokwongo mar werno, ma ne ondiko odiechieng’ achiel kapok otho, July 26, 1855, onyiso maber ahinya kit ler kod mwolruok mane odongo kuome, omiyo ok wanyal weyo nyiso ka opong’:

GSAM 316.1“Ne agoyo ne Nyasaye erokamano, ni ka pod an e piny kae, ne omiya tich mamor ma; kendo ka weche maga ne oweyo mol, ne agoyo chonga piny mi angiyo polo.
GSAM 316.2“Kik ng’ato omonj tich matin ma, mondo onyis ketho mage oko; nimar ne ochak e bwo chandruok, kendo ne odongo e bwo pi mag kuyo.”

GSAM 316Loso Od e Bwo Chandruok

GSAM 316.3E April, 1852, Jatelo White ne okadho e Saratoga Springs odhi Rochester, N.Y. E boma ma, e 124 Mt. Hope Avenue, ne gilos odgi mokwongo gi gik ma ne ging’iewo, maok gi gik ma ne giholo. To ne gigeno ahinya mondo tich mar goyo buge odhi maber, mondo karatasi ogol ka ndalo dhi, kendo adiera opandre, omiyo negiweyo gik mang’eny mag mor mar ngima.

GSAM 316.4Kit ma ne gichakgo loso odgi e saa ma, inyalo somo e barua ma Mrs. White ne ondik ne jo-S. Howland, April 16, 1852:—

GSAM 316.5“Sani wan losore e Rochester. Wanikoro ot machon kuom $175 higa ka higa. Gima goyo karatasi nitie e ot. Ka ok nitie mano, ne wan nyaka wachul $50 higa ka higa kuom kama tich. Ne ibiro nyiero, ka inyal neno gik ma wan-go e ot. Ne wang’iewo kama nindo ariyo machon kuom senti 25 ka moro. Chuora ne okelona kom machon auchiel, ma onge gi moro machalre, kuom mano ne ochulo dollar achiel, kendo bang’e omiya kom machon ang’wen, maonge kama ibetie, kuom mano ne ochulo senti 62 duto. Bao mag kombego ne tek, kendo asebedo ka aketo kama ibetie gi tado. Nengo mar mo dhiang’ malo ahinya, omiyo ok wang’iewe; kendo ok wanyal wang’iewo nduma. Watimo mos e kama mo dhiang’, kendo watimo miro e kama nduma. Chiemo mokwongo ne wachamo e tabo mar mach, ma ne oket e wi ogand moi ariyo ma nono. Wayie timo chandruok, ka tich Nyasaye nyalo dhi nyime. Wayie ni lwet Ruoth ne nitie e biro marwa e kama. Nitiegni boma maduong’ mar tich, to jotich ne nok. Sabato mokalo chokruok ne ber ahinya. Ruoth ne omiyo wan gweche gi bedo mare.”

GSAM 317Chiwo mar Joma Oyie

GSAM 317.1E namba mokwongo mar Nono gi Jakwena, ma ne goy e Rochester, May 6, 1852, ka Jatelo White wuoyo kuom kadho koa Saratoga odhi Rochester, owacho:

GSAM 317.2“Owetewa osechiw pesa mar konyo karatasi moloyo gima ne wang’ado. Kendo kata obedo ni pesa mar kadho koa Saratoga Springs, kod chak goyo karatasi e boma ma, ne romo; to onge gowi ma wan-go.”

GSAM 317Misango mar Jotich

GSAM 317.3E barua mar biashara e Namba 12, October 14, waneno:

GSAM 317.3“Ot mar tich onge gi gowi, nikech mano: Owetewa Belden gi Stowell, ma ne otiyo e ot mar tich kuom dwe auchiel mokalo, ne oyudo mana matin ewi chiemo margi. Jomoko ma ne otiyo e tich machalno ne oyudo bende mana gima negiyudo. Nyaka obed mor ne joma duto ohero adiera mar sani mondo gichiw kony mar chopo gima ochando e pesa ma odonjo, mondo joma otiyo gi tich matek, moloyo ka wan ne wanonge, e kinde mar tuo, ka gigoyo Nono gi Jakwena, giyud kony ma romo.”

GSAM 317Joma Odonjo e Rochester, N.Y.

GSAM 317.4E bwo higa mar 1852, kane tich mar goyo buge osenyisore maber e Rochester, Jatelo White gi chiege ne odhi wuoth mar dwe adek, gi farasi kod gari, nyaka yo wuok chieng’ kochopo Bangor, Maine, ka gitimo chokruok kendo gilimo jorit Sabato mokere e yo. Kapok gidwogo, chakre September 26, Jatelo J. N. Andrews ne otimo weche e 124 Mt. Hope Avenue. E saa ma, jo-Adventist aboro mag odiechieng’ mokwongo ne oyie gi adiera mar sani; an bende ne an achiel kuomgi.

GSAM 318Oswald Stowell Osekieth

GSAM 318.1Tich Abich moro gotieno e October, Jatelo White gi chiege ne odok dala koa wuothgi yo wuok chieng’. Odiechieng’ machielo (Sabato) ne wanegi mokwongo e chokruok mar Sabato. E saa chokruok ma, Oswald Stowell, jatich kar goyo, ne tuo gi tuo mapek mar kor (pleurisy), kendo dhaktar ne oweyo ni otho. Dhaktar ne owacho ni “ok anyal konyo.” E kinde mar tich, Oswald ne e ot machiegni, ka en gi lit mang’eny e ringre. Ka chokruok ogik, ne ogoro wach mondo gilemne. Kaachiel gi jomoko ne ogoya mondo akony e lemo. Ne wakulora e tiend nindo mare, kendo ka gilem, Jatelo White ne owire gi mo “e nying Ruoth.” Ne nitie nenruok mar Roho mar Nyasaye, kendo ne okieth saa ma sani. Kane waluore e lemo, ne obet e nindo, ka ogoyo bath mage, ma ne nigi lit ahinya, kendo owacho, “Asekieth chuth. Abiro timo tich gi mesin mar lwet golo karatasi kiny.” Bang’ ndalo ariyo notiyo kode.

GSAM 318Neno mar Mrs. White E Nyim Joma Rochester

GSAM 318.2Ber ma ne okietho Owadwa Stowell ne obiro kuom Mrs. White gi teko moloyo, kendo kane Jatelo White oloko mondo one, owacho, “Ellen e neno mar janabi; ok oyweyo ka en e kit ma. Ka ng’ato kuomu dwaro ng’eyo adier mar wach ma, inyalo nono.” Ne obedo e neno mar janabi kuom saa achiel gi dakika 20. E kinde ma ne owacho weche, kendo kare ne owacho weche mopogore; to kata ka ginono gi chuny duto, ne onge yamo ma ne nyal nenore ka wuok e ringre.

GSAM 319Neno Kuom Yor Jaduogo Moko Ma Ne Oonge

GSAM 319.1Bang’ Mrs. White owok e neno mar janabi ma, ne onyiso wach mar siem kuom gima oneno. Moko kuomwa ne osewuok e boma kapok Jatelo White gi chiege odok koa wuothgi yo wuok chieng’, kendo ne odhi timo biashara e piny Michigan. Omiyo ne ok obedo e chokruok ma, kendo ne pok oneno Jatelo White kata chiege. Ka onyiso nenone, Mrs. White ne owacho, kuom weche mamoko, gima oneno kuom ng’ato moro ma, kane en e wuoth kendo ka odak oko dala, ne nigi weche mang’eny kuom chik Nyasaye gi Sabato, to e saa ma ne pod turo chik achiel. Ne owacho ni ng’ato ma ne pok onene, to ne oyie ni biro nene kinde moro, nimar kit mare ne osefwenyore ne en. Kata kamano, onge ng’ato kuomwa ne paro ni ne en ng’ato ma wang’eyo.

GSAM 319.2Bang’ sapta auchiel koa e neno ma, owadwa mane osewuoyone odok koa Michigan. Kane Mrs. White one wang’e, ne owacho ne nyaminwa moro, “En ng’ato ma ne aneno e neno mar janabi, ma ne anyisou.” Kane onyise neno ma, e nyim chiege gi jomoko, Mrs. White ne owachone, “Kaka Nathan ne owachone David, ‘In e ng’ato ma.’” Eka ne otimo gima Paulo ne owacho ni jomoko biro timo ka gichikore nikech richogi gi mich mar koro wach: “To ka ji duto koro wach, kendo ng’ato maok oyie kata maonge puonj odonjo, en oyud siem kuom ji duto, kendo ji duto ng’adone bura; kendo gik mopondo e chunye ofwenyore, omiyo ogulore wang’e piny, biro lemo Nyasaye, kendo biro nyiso ni Nyasaye nitie adier e kindu.”3 Bang’ winjo gima Mrs. White ne oterone kuom timbene maricho, owadwa ma ne ogulore e chwech e nyim chiege, kendo gi pi wang’e, nowachone gi jomoko matin mane nitie, “Nyasaye nitie adier e kindu,” eka noket piny wach duto kuom kit ma notimogo e Michigan, ka otoro chik mar abiriyo, kaka ne onyisore saa mane timore, ma ne nitie mailo moloyo mia abich oko.

GSAM 320.1Mano nomiyo kuom ndalo matin wan yudo weche mag siem moko matek ma nyiso adier mar wechego. Ok mana ni wechego nomiyo wawacho ni ne gia kuom teko moro moloyo mar dhano, to bende ni ne gia kuom kama ne siemo ji kuom richo gi weche maler maonge kiawa.

GSAM 320Uriah Smith Odonjo e Ot mar Nono gi Jakwena

GSAM 320.2E kinde mar goyo Buk 3 mar Nono gi Jakwena, Uriah Smith ne ochako rito Sabato, kendo ne obedo ka oket e tich mar Nono gi Jakwena, kama ne en japach gi jayer weche kuom higni mang’eny. Gima ne ogol mokwongo e karatasi ne en wer miluongo ni “Dwol mar Siem mar Kinde gi Weche Koro,” ma ne ogol March 17, 1853.

GSAM 320.3Jatelo Smith ne owinjo Wach mar Malaika Mar Adek mokwongo e chokruok ma ne otim e Washington, N.H., Sept. 10 nyaka 12, 1852. Kane odok West Wilton, ne nono gi paro duto gima owinjo, kendo ne ochako rito odiechieng’ mar abiriyo e Sabato mokwongo e December, 1852. Ne obedo achiel kuom jotich e ot mar Nono gi Jakwena e Rochester, N.Y., May 3, 1853, kama en gi nyamin mare Annie ne otiyo kuom chiemo gi lepu margi, maok puonjo e akademi kuom $1,000 higa ka higa gi chiemo margi. Mano e kit misango moko mane gitimo mondo gichak tich mar Wach mar Malaika Mar Adek e kinde mokwongo.

GSAM 320Ne Owal Kaka Jalendo

GSAM 320.4E machiegni gi higa mar 1863 Jatelo Smith ne ochako timo mich mare e wuoyo e nyim ji. E 1866 ne owal kaka jalendo mar Injili, bang’ mano notiyo ahinya e chokruok e kar kambi gi chokruok mar kanise e piny mopogore opogore koa Atlantic nyaka Pacific, kendo notiyo kaka japastor e kanisa Battle Creek, ma ne en kanisa mare. Bang’ yaw mar Koleji mar Battle Creek, ne opuonjo matin kata mang’eny e od puonj mar Muma e skulno. E tich mar Nono gi Jakwena, ne okadho Nam Atalantiki e 1894, ka olimo piny mopogore opogore e Europa. Kane en e Syria, ne omako tuo mar gero ma ne ok odok chuth kuome.

GSAM 321Higni Piero Abich Mar Tich Maok Yom

GSAM 321.1Koa 1853 nyaka 1903, kuom nus mar higni mia, Jatelo Smith ne nigi rwak mar tich mar yiero weche e Nono mar Biro gi Jakwena mar Sabato; kendo kuom higni mang’eny e kindeno, ne en ng’ato ma ne otelo e tich duto mar yiero karatasi. Kata e odiechieng’ tho mare, kane tuo mar ng’ol ogoye apoya, ne pod odhi kar tich gi weche mane oseketo mondo goy. Bende ne omiyo buge mang’eny ma nigi teko e kitabu mag Adventist. Kuom bugego nitie Paro Kuom Daniel gi Fweny, Kit gi Giko mar Dhano, buk maduong’ kuom Kar Dolo Maler gi Ndalo 2300, Honni mag Piny, Timbe Juok mag Kinde Masani. Buk mokwongo kuomgi ne ondik mang’eny e kinde mar saa adek otieno nyaka dier otieno, bang’ tich mar odiechieng’ mar yiero weche gi tich mar ot nosetieki.

GSAM 321Tho mar Jatelo Smith

GSAM 321.2Ngima mare ne en ngima mar kony kendo notiyo maber. Oseyweyo e tichne, ka onindo e Yesu March 6, 1903. To kuome inyalo wach adier ni, “Tichne luwore kode,” kendo kata otho, pod wuoyo.

Notes

  1. Zaburi 50:5, 6. ↩
  2. Karatasa 240. ↩
  3. 1 Korintho 14:24, 25. ↩

Note

Back