Bung 7 — Thuchah Hmasawnna Chak
GSAM 126.1“Tin, vântirhkoh dang, thiltithei tak, vân aṭanga lo chhuk ka hmu a, chhûmin a inthuam a, a lu-ah chhimbâl a awm a, a hmai chu ni ang maiin a var a, a ke chu mei dingpui angin a ni; a kut-ah lehkhabu tê hawng a keng a. A ke dingin tuifinriat a dâwn a, a ke vei-in lei a dâwn a, sakeibaknei a rûm angin aw ring takin a au a; a au zawh chuan khawpui ri pasarih chuan an aw an chhuah ta a…. Tuifinriat leh lei chungah dingin ka hmuh vântirhkoh chuan vân lamah a kut a phar a, kumkhua atâna nungtu, vân leh a chhûnga thil awmte, lei leh a chhûnga thil awmte, tuifinriat leh a chhûnga thil awmte siamtu chu chhâlin, hun a awm tawh lo vang tiin chhia a chham a. Tin, vântirhkoh pasarihna aw chhuah hunah, a tawtawrâwt a ham tan hunah, Pathian thuthup chu a zawh tawh ang; a chhiahhlawh zâwlneite hnena a puan tawh ang khân a ni.”1
GSAM 126Vântirhkoh chu Mihring Thuchah Puangtu Te Entîrtu
GSAM 126.2A hma aṭanga kan sawi tawh angin, chanchin ṭha hrilhna hna chu mihringte hnenah pêk a ni a, Lalpan “khawvêl tâwpna” thlengin, hmanrua chu malsâwmna a tiam.2 Chuvângin he thuchah pu vântirhkoh hi lei chhûnga chêngte hnena hrilh tûr hun chungchâng thuchah entîrtu a ni ngei. He thuchah hi lehkhabu “hawng” atanga puang a ni a; a hma khân khâr a ni tawh tih a chiang. Hemi thuchah puangtu te hi Pathianin a ngaihhlut em em a; Pathian thuthlung chhinchhiahna “chhimbâl” chu an chungah a awm a, Pathian ropuina êngin thuam an ni a, thil zawng zawng Siamtu thuneihna chuan thuchah an puang. Hetah hrilh chu hun chungchâng thuchah a ni; a hma khân a “chhinchhiah khâr” a ni a, tunah erawh “lehkhabu hawng” atanga puan a ni.
GSAM 127.1Bung dangteah kan hmu tawh, hrilhlâwkna hun ropui tak — ni 2300 — tawpna lamah, rorelna endikna thleng tûra êng pêk hun chu Lalpan a ruat tawh a; hriatna pung tûra hrilhlâwkna chu, hetiang êng chu a puanpuitu tam tak a kaihhruai avângin, a dik taka a lo thlen a; “theipui kûng tehkhin thu” zir tûr hun pawh a ruat a, chu hunah chuan chu tehkhin thu khawvêl hnena puang tûrin a zirtîrtute a kaihhruai. Chutiang bawkin hun thuchah chu a au ring-a pung tûra a ruat hun chu a dik takin a lo thleng bawk.
GSAM 127Thuchah Hmasa Au Ring
GSAM 127.2He puanna au ring tûra hun ruat chu ngaihnawm tak a ni. Hetah hian tawtawrâwt parukna ham leh tawtawrâwt pasarihna ham inkârah a awm tih a sawi a; hei hi Bible thu ziaka a awmna hmun atang pawhin a hriat theih a; “Pathian thuthup chu vântirhkoh pasarihna aw chhuah hunah, a tawtawrâwt a ham tan hunah, a zawh tawh ang; a chhiahhlawh zâwlneite hnena a puan ang khân” tiin thuchah ngeiin a sawi. Hei hi he thuchah hun puan chu tawtawrâwt pasarihna ham thlengin a awm tih fiahna tawpna nei a ni.
GSAM 127Au Ring Hun
GSAM 127.3Vântirhkoh pasarihna a tawtawrâwt a ham hunah, “Vânah Pathian biak in chu hawng a ni a, a biak inah a thuthlung bâwm chu an hmuh.” tih kan chhiar.3 Lei biak in rawngbâwlnaah chuan bâwm awmna — hmun thianghlim ber — chu kum tin vawi khat chauh hawng a ni; chu chu Inremna Ni a ni a, sualte paih bo leh hmun thianghlim faihna tûra ni a ni. Zâwlneite’n an sawi hun, Kristan hna a zawh tûra hmun thianghlim faihna a thlen tûr chu ni 2300 tâwpnaah a ni.4 Vântirhkoh pasarihna a tawtawrâwt a ham hunah vâna awte’n mithi rorel tûr hun a lo thleng ta tih an sawi tih pawh sawi a ni.5
GSAM 128.1Thupuan 10-a thil entîr hi he thuchah chu “aw ring takin,” leh tâwpah “sakeibaknei a rûm angin” kal tûr hun a lantîr. He hrilhlâwkna angin thuchah chu a au ring-a pung tûr hun chu tawtawrâwt parukna tâwpna atanga hrilhlâwkna hun, hmun thianghlim faihna thleng tûr hun, a awmzia ni 2300 tâwpna thleng a ni. Tawtawrâwt hmasa pali te chu Goth-te, Vandal-te, Hun-te leh dangte indo tawnnaah an lo thleng a; chûngte chuan Rome ram thlang lam chu ram lalna sawm-ah an then.
GSAM 128Tawtawrâwt Pangana
GSAM 128.2Tawtawrâwt pangana chuan Mohammedan sakhua lo pian leh a thil dik loh chhuahpui a lantîr; a bik takin “thla panga,” emaw kum za leh sawmnga dik tak, an chunga “lal an neih” atanga hun chu a lantîr. July 27, 1299-ah Ottoman lalram dinṭu Othman chuan Nicomedia ram a rawn luhpui. Chu hun atanga Ottoman-te chuan Rome ram chhak an tihduhdah a, an “tihnual” reng a, July 27, 1449 thleng, tawtawrâwt pangana ham hun kum za leh sawmnga chuan. Chu hunah Turk-te chuan an sipaiin Constantinople khawpui an do a, an indoah meivana an hmang; hmanlai chanchin ziaktu Gibbon sawi danin bawng sawmruk chet tûr silaipui rit tak atangin lungpui lian takte Constantinople kulh murah an kap.
GSAM 128Tawtawrâwt Parukna Tâwpna
GSAM 128.3Hemi hun vêlah hian John Palleologus, chanchin ziaktute’n Grik lal hnuhnung ber an tih, a thi. Constantine Decozes chu lalṭhutthlênga ro luah tûr dik tak a ni; nimahsela Amurath, Turk sultan, a laka indotu chu a hlau avângin lalṭhutthlêngah ṭhu tûrin Amurath phalna a dîl a ni tih sawi a ni. Chutiang thil chu Turk-te hnena lalṭhutthlênga inhlan ang deuh a ni. A takin, rei lo teah Ottoman-te chuan Constantinople khawpui leh Rome ram chhak chu an luah ta. Chutiangin (ram rorêlna lamah) an hma a “tihnual” ram chu an “thiat” ta a. “Darkar khat leh ni khat leh thla khat leh kum khat” chhûng chu an “tihhlum” tûr a ni.
GSAM 129.1He hun hi hrilhlâwkna hunah kan chhiar a, ni khat chu kum khat tiin, eng chen nge a nih ang? A awlsam: kum khat chu ni 360, emaw kum; thla khat chu ni 30, emaw kum; ni khat chu kum khat — zawng zawngin ni 391, emaw kum dik takin kum 391. Darkar chu ni khat hmun sawmhnih leh palia ṭhena hmun khat a nih avângin, entîrna angin thla chanve, emaw ni sawm leh panga a ni. Chuvângin Rome ram chhak rama Mohammedan-te zalên taka lal hun chu kum 391 leh ni 15 a ni. He chu July 27, 1449-ah kan belh chuan August 11, 1840-ah Turk-te zalênna hun a tâwpna kan thleng; hei hi tawtawrâwt parukna hnuaia sawi a ni.
GSAM 129Dr. Josiah Litch-in Ottoman Lalram Tâwpna A Hrilh Lâwk
GSAM 129.21838-ah Philadelphia, Pa. mi Dr. Josiah Litch chuan William Miller-in a hrilhchhuah thutak chu pawm tawhin, thuchah chu mipuiin an hriat zual theih nân hnaah a inpe. Thupuan tawtawrâwt pasarihte chungchângah mipui chhiar tûr thuziak a buatsaih. Tawtawrâwt parukna chu August 11, 1840-ah a ham tawp ang a, Ottoman thuneihna chu a tlu ang tih thu thuah a ding a; hei chuan hrilhlâwkna entîrnaa ni khat chu kum khat a ni tih khawvêla chiang takin a lantîr ang a ti.
GSAM 129.3Unaupa ṭhenkhat, amah pawm chung pawhin, a thu sawi anga “a lo thleng loh chuan” eng nge thil lo thlen ang tih hlauvin an khûr. Nimahsela hei chuan a ṭhâwtîr lo; Turk chungchângah a ngaihdan mipui hriat theih nân a theihtâwpin a kal zêl. Mipui chanchinbu-te chuan a thu sawi chu an thehdarh. Bible ring loh pawl-te chuan an inkhâwmnaah thu chu an sawi a, “He mi hian thil pakhat a tum ngam; he thil hi a sawi angin a lo thleng chuan, hrilhlâwknaah ni khat chuan kum khat a entîr tih leh ni 2300 chu kum 2300 a ni tih, 1844-ah an tâwp ang tih, a thu sawi chu thuah rinhlelh rual lohvin a din ang,” an ti.
GSAM 130.1Dr. Litch thuhrilh chhuahna chhuah chu mipuiin an ngaihven em em a, Mehemet Ali, Egypt pasha, leh Turk sultan inkâra harsatna lo chhuah tâwpna nghâk tûrin mi sang tam tak an ko. Mi za tam tak chuan, “He thil hi doktora-in a sawi angin a tâwp chuan, hrilhlâwkna entîr hun ruatnaa kum-ni zirtîrna chu a dinnghet ang a, kan Adventist-te kan ni ang,” an ti.
GSAM 130Turk Sultan leh Egypt Pasha Inkar Indona
GSAM 130.21840 hma kum tam takah sultan chu Egypt pasha, Mehemet Ali, nena indoin a awm. 1838-ah sultan leh a Egypt sal ram lal inkâra harsatna chu ram dang ram dang aiawhte thuneihna avângin rei tê chhûng tihreh a ni. Nimahsela 1839-ah indo chu an bei leh a; sultan sipai leh Mehemet sipai inbeihnaah sultan sipai zawng zawng an hnehin an tihhlum a, a lawngpui pawh Mehemet-in a manin Egypt-ah a hruai. Sultan chu a tlu hle a, August-ah indo a lo thleng leh hunah a Turk lawngpui chak tak zînga lawngpui lian hnih leh lawng indona thum chauh a nei. He lawngpui hi Mehemet chuan sultan hnenah pêk leh tûr a duh lo va, thuneitute’n a lak tum chuan a kâng ang tih a puang. Hetiang dinhmunah hian thil chu a awm a, 1840-ah England, Russia, Austria leh Prussia te an lo inrawlh a, harsatna chu tihfel tûrin an ruat; an inrawlh loh chuan Mehemet chu sultan lalṭhutthlênga lalber a lo ni thuai dâwn tih a chiang.
GSAM 131Ram Thiltithei Inzawmte Inrawlhna
GSAM 131.1“Sultan chuan ram thiltithei inzawmte inrawlhna chu a pawm a, chutiangin thil chu an kutah a inhlan ta. London-ah ram thiltithei inzawmte inkhâwmna a awm a, sheikh Effendi Bey Likgis chu Ottoman aiawh thu neituin a tel. Egypt pasha hnena pêk tûr thu tawp an buatsaih a; sultan chuan Egypt ram luahdungna ro luah theihna leh Syria ram, Suez tuifinriat atanga Tiberias Dil thleng, Acre ram telin, a dam chhûng atan a pêk tûr a ni. Amah erawh chuan sultan ram dang zawng, a lo luahte chu a chhuahsan ang a, Ottoman lawngpui pawh a hlan leh ang. Sultan-in a pêk chu a pawm loh chuan, ram thiltithei pali-te chuan thil chu an kutah an la ang a, a thu pawm theih nân an duh ang zâwngin hmanrua dang an hmang ang.”
GSAM 131.2“He thu tawp hi Mehemet Ali kutah an pêk veleh, thil chu sultan kutah a awm tawh ngai lo vang tih a chiang; chumi hun atang chuan a thil thlengte siamremna chu ram dang thuneitute kutah a awm tawh ang.”
GSAM 131Hrilhlâwkna Lo Thlen — Turk-te Zalênna Tâwpna
GSAM 131.3“Sultan chuan Rifat Bey chu sorkar lawngin Alexandria-ah a tir a, pasha hnenah thu tawp chu hrilh tûrin. August ni 11, 1840-ah a kutah an pe a, amah ngeiin a lo dawng! Chu ni ngeiah sultan chuan ram thiltithei pali aiawhte hnenah thu a thawn a, pasha chuan thu tawp thu a pawm loh chuan eng ruahmanna nge neih tûr tih a zawt. An chhânna chu ruahmanna an siam tawh a, thil lo thleng tûr pakhat mah hlauh tûr a awm lo tih a ni. He ni-ah hian Ottoman thuneihna awm zêl tûra ruat kum 391 leh ni 15 chu a tâwp ta; sultan zalênna chu khawiah nge?—A bo ta!”6
GSAM 132.1Chu ni atanga tun thlengin sultan chu thuneitute thu zawm chungin a kal a, a lalram chu anmahni tâna an sem zêl angin, a lalram inthen chhiatna chu a thlir reng.
GSAM 132Mipuiin Hrilhlâwkna Ngaihvenna An Neih Tîr
GSAM 132.2Hrilhlâwkna lo thlen mak tak hian mipui ngaihdanah thil lian tak a thlen. Hrilhlâwkna lo thleng tawh leh lo thleng mêk chungchâng hriat tûrin mipui rilru chu a ti hmin. Dr. Litch chuan August 11, 1840 hnu thla tê chhûngah Bible ring loh mi hmingthang tak sang aia tamte hnen atanga lehkhathawn a dawng a; chûng zînga ṭhenkhat chu Bible ring loh pawl hruaitute an ni a, Bible dodal tûra an beihna chu an bansan a, mihring hnena Pathian puan chhuah a ni tih an pawm tawh tih an sawi. Hemi zînga ṭhenkhat chu Pathian hnenah an inpe tak zet a, an zînga tam tak chu Krista lo kal lehna hmalakna ropui takah thu sawi thiam an ni. Ṭhenkhat chuan Dr. Litch hnenah, “Hrilhlâwkna hrilhfiah tute chuan an thu sawi tihnghehna tûrin chanchin hlui leh bal tawh lehkhabu atangin an la thin kan ti; nimahsela he thilah hian kan mit hmuhah thil tak tak nungte kan nei,” tiin an sawi.
GSAM 132.3Tawtawrâwt parukna tâwp vêlah lo kal lehna thuchah chu engtin nge “aw ring takin” a kal tîr tih entîrna tûrin, he thuchah hna thawktu pakhatin ka hnena a sawi thil chu ka sawi ang.
GSAM 132.41840-ah Rochester, N.Y. mi E. C. Williams, puanthlam leh lawng puanthlam siamtu lian tak, chuan thuchah a pawm a, Elder Miller leh Elder Himes chu Rochester-ah lo kalin khawpui mi sang tam takte hnenah thu sawi tûrin a sâwm. An chhânna chu mipui tam takte tlinna in lian tûr lei nân pawisa an nei lo tih a ni. A chhânna chu, “Puanthlam bial, diamita fit 120 ka nei. Ka phun ang, ṭhutna ka siam ang a, ka enkawl ang, engmah pêk tûr awm lovin. Lo kal ula thuchah puang rawh,” a ti. “An lo kal,” tiin ka hnenah a sawi, “puanthlam chu thu ngaithlatu lo kalte chanve pawh tlin lo va, chuvângin fit 40-a sei puanthlam ka belh a, puanthlam chu fit 160 x 120 a ni ta. Ni tin he puanthlam hi mipuiin an khat a, pâwnah mi za tam takte an rawn pung a, thuchah aw chu hriat an duh em em.”
GSAM 133Mi Za Takte’n Thuchah An Puang
GSAM 133.1Ngaihvenna a pung zêl avângin puanthlam lian takte an hmang a, nipuiah thingkung hnuaiah inkhâwmna an nei ṭhin. Khawtlang kohhran in lian takte leh mipui in lian-te chu thlasikah an hmang a, ngaihvenna nei ngaithlatuin an tlin khat. Elder Miller chauh, 1840 hmaah thuchah a puangin “a mal deuh thaw” a ding thin kha, tunah erawh mi za thum vêl chuan ni 2300 hun tâwp puan leh, “Hun a awm tawh lo vang,” tih leh, “A rorel hun chu a lo thleng ta,” tih au chu puangin an rawn zawm ta. Chutiangin Lalpa hunin thuchah chu khawvêl zawng zawngah a hmasawn tûra a lo thlen hunah, a thu chu a thleng a, mi maktaduai tam takte chu kohna aw hriat duhin an rilru a thawk.
GSAM 133.2America ramah hmalakna a lo thleng ang bawkin ram dangah pawh a thleng. 1840 atangin, mi têten an chhuahpui theh darh thin âia, mi tam tak chu thuchah au tûrin hmaah an lo chhuak ta. England-ah chuan England Kohhran rawngbawltu 700 chuan thuchah an puang a; hna vêk thawktu mi tam takte chu sawi loh. Khawvêl ram hruaitu hrang hrang zînga ram sawmhnih aia tamah, thil ngaihsak takin thuchah chu a kal a; a thlirtu chuan, “Hemi mite hi an tum takzet a ni,” tiin a sawi thei.