Adventist Pioneer
Library
aplib.orgBu In
07 / 31

Bung 4 — Tawpna Hun

John Norton Loughborough

GSAM 77.1“Tichuan kei chuan, Aw ka Lalpa, hêng thilte hi engtin nge a tâwp ang? ka ti a. Ani chuan, Daniela, i kalna kawngah kal rawh; a thute hi tawpna hun thlengin khâr leh chhinchhiah a ni si a. ... Mi suaksualte chuan sual an ti zêl ang a; mi suaksualte zîngah tu mahin an hre thiam lo vang; mi fingte erawh chuan an hre thiam ang, a ti a.”1

GSAM 77.1“Ani chuan ka hnênah, Mihring fapa, hre thiam rawh; he hmuhna hi tawpna hun atân a ni si a, a ti a.”2

GSAM 77.1“Nang erawh, aw Daniela, tawpna hun thlengin hêng thute hi khâr la, lehkhabu hi chhinchhiah rawh; mi tam tak an tlân kual ang a, hriatna a pung ang.”3

GSAM 77.1Heta “tawpna hun” tih hi eng nge a awmzia? Tawpna tak tak chu a ni thei lo; ni ta se, Daniela hrilhlâwkna ṭhen “khâr” ni kha mihringte tân a tangkai lo vang. “Thil puan chhuahte chu kan tâ a ni,”4 tih a nih avângin he thu hi eng hunah emaw chuan a tangkai tûr a ni. Chuvângin “tawpna hun” tih hian tawpna tak tak thlen hma lawka hun, Daniela hnêna hrilh thilte an hriat thiam hun chu a kâwk tûr a ni.

GSAM 77A Inbuatsaih Ni

GSAM 77.2Hrilhlâwktu Nahuma'n “a inbuatsaih ni” a tih hun chu a kâwk ngei a ni. Hetah hian hrilhlâwktu chuan Ninevi tihboral a nih tûr thu, “savaw sawh ri te, lirthei ke rum rum ri te, sakawr vir vir te leh indona lirthei zuang zuang te” nên a sawi a ni.5 Hrilhlâwktu chu a hmasain khawvêl zawng zawng chunga lo thleng tûr chhiatna nasa zâwk chu ngaihtuah tûra hruai a ni; chutih hunah chuan “a hmaah tlângte an nghîng a, tlâng bote an tuiral a, a awmnaah lei hi a kâng a, khawvêl leh a chhûnga chêng zawng zawngte pawh an kâng a ni. A thinurna hmaah tu nge ding thei? A thinur nasa tak chu tu nge tuar chhuak thei? A thinurna chu mei angin leih chhuah a ni a, a hmangin lungpuite paih thlâk an ni.... A ti boral vek ang; hrehawmna chu a tum hnihna atân a lo chhuak leh lo vang.”6

GSAM 78Meialh Eng Nêna Indona Lirtheite

GSAM 78.1He inbuatsaih ni chungchâng hi hrilhlâwktu chuan a la sawi zêl a: “A inbuatsaih ni chuan indona lirtheite chu meialh eng nên an awm ang a, thing farte chu nasa takin tihnghîn an ni ang. Indona lirtheite chu kawngah an tlân duai duai ang a, kawng zauah pakhat leh pakhat an insu ang; meiser angin an lang ang a, khawphê angin an tlân ang. A mi huaisen chhakte chu a chhiar ang; an kalnaah an tlûk ang a, a kulh lamah an hmanhmawh ang a, invênna chu buatsaih a ni ang.”7

GSAM 78.2Tûnlai khawphê ang maia tlân chak lêngrel, lêngrel dinhmun pakhat atanga pakhat daihah a chhûnga chuangte chhiar nawn fo tu enkawltu nên, leh lêngrel a tlân laia a chhûnga an kalin an tlûk thu hi a târlan dik tak a ni. Tin, lêngrel kawng hnuaia thing phahna te, leihlawn thing ban leh a chhawmtute siam nân te, vur laka hliahkhuhna in siam nân te leh a dangte atân thing far hman ral a nih tamzia chu a awm bawk. Sierra Nevada Tlângte kal tlangna kawng pakhatah chuan thing far hmanga siam vur laka hliahkhuhna in, mêl 47 a sei a awm a ni, an ti. Hei hi “a inbuatsaih ni” chhûngah a lo awm dâwn tih hrilhlâwktu chuan a sawi a ni.

GSAM 78.3He tawpna hun hi hrilhlâwktu Joela pawhin a sawi a, Lalpa chhiahhlawhte hnêna thupek a pêkah chuan, “Zion-ah tawtawrâwt tum ula, ka tlâng thianghlimah ral hlauhthâwnna ri chhuah rawh u; ram chhûnga chêng zawng zawngte chu khûr rawh se; Lalpa ni chu a lo thleng dâwn si a, a hnai tawh a ni,” a ti.8

GSAM 78.4Hrilhlâwktu Zefania hmangin hetiang hian sawi leh a ni: “Inkhâwm ula, a ni, inkhâwm rawh u, aw duh loh hnam mite u; thupek chuan rah a chhuah hma leh ni chu buhsi ang maia a ral hma, Lalpa thinurna nasa tak chu in chungah a lo thlen hma, Lalpa thinurna ni chu in chungah a lo thlen hmain. Nangni leia mi thuhnuairawlh zawng zawng, a rorelna zawm tawhtute u, Lalpa zawng ula; felna zawng ula, thuhnuairawlhna zawng rawh u; Lalpa thinurna niah chuan thup in ni maithei e.”9

GSAM 79.1“Tawpna hun” tih awmzia leh a intan hun hriat chianna tûrin, he tawngkam vek hman a nihna dang kan en ang. Daniela bung 11-naah chuan tawpna hun thlenga rorêl tûr tihduhdahna thuneihna pakhat târlan a ni. Chu tihduhdahna thuneihna chungchângah Lalpa chuan, “Hriat thiamna neitute zînga thenkhat chu, anmahni fiah tûr leh tihthianghlim tûr leh tihvâr tûrin, tawpna hun thlengin an tlûk ang; chu chu [tawpna hun chu] a hun ruat thleng a la nghah tûr a nih avângin,” a ti a ni.10

GSAM 79Ki Tê Tak Hna

GSAM 79.2Protestant thu hrilhfiahtute chu he thuneihna leh Daniela bung 7-a “ki tê tak” hi hun “ruat” chhûnga ram rorêlna thuneihna chelh tu Rome kohhran a nih thuah an lungrual tlângpui a ni. Chu hun ruat chu “hun khat, hun hnih leh hun chanve” kha a ni.11 Hei hi ki tê takin ram a rorêl chhûng hrilhlâwkna ni 1260—kum 1260—Krista pian hnu 538 atanga 1798 thleng kha a ni. Chu kum hnuhnung zâwkah chuan ki tê tak ram rorêlna thuneihna chu “hun ruat” takah lâksak a ni. Chuvângin chutih hunah chuan mipuite chu, an lo tlûk thin ang khân, chu thuneihna kutah chuan an “tlûk” ta lo a ni. Chutiangin he kum—1798—hian he hrilhlâwknaa “tawpna hun” tih hun chhûng intanna chu a chhinchhiah a ni.

GSAM 79.3Kum 1798 chuan Lalpa “Thuhretu Pahnihte” (Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar) in “saiip puan sin chunga ... thu an hrilhlâwk” tûr “ni sang khat za hnih sawmruk”—kum 1260—chu a titâwp a ni.12 Tihduhdahna hun, Hun Thim chhûng chuan Pathian Lehkha Thute chu Grik leh Latin tawngin dah a ni a, hêng tawngte hi mipui nâwlpuiin an hre thiam lo. Pathian Lehkha Thu hetiang taka hnar tlat hi “saiip puan” sin tir nên tehkhin a ni.

GSAM 80Thuhretu Pahnihte Thah An Ni

GSAM 80.1“An thuhretna an tihzawh hunah chuan [saiip puan sin dinhmuna an awm laia], leilung khur thûk tâwp nei lo atanga lo chhuak ramsa chuan anmahni a do ang a [Setana'n khawvêl mite a chawk tho va, anmahni hmangin hna a thawk a], a hneh ang a, a that ang. An ruangte chu khawpui ropui kawtthlêrah a awm ang; chu khawpui chu thlarau lam thua Sodom leh Aigupta tih a ni a, chutah chuan kan Lalpa pawh khenbeh a ni [“khenbeh a ni mêk,” Denmark tawng Bible leh Lehlin Enthat]. Mipui te, hnam te, tawng te leh ram hrang hrangte chuan ni thum leh chanve chhûng an ruangte chu an hmu ang a, an ruangte thlâna dah an phal lo vang.”13

GSAM 80Hlauhawmna Rorêl Hun

GSAM 80.2Hêng Thuhretute thah hi France rama “hlauhawmna rorêl hun,” 1792 atanga 1795 thleng—kum thum leh chanve—chhûng khân tihhlawhtlin a ni. France Inlehthlakna chu kum ruk emaw pasarih emaw a kal zêl nâin, a kum thum leh chanve hmasa chhûngah chuan Bible te, sakhua te leh a pahnih zînga eng emaw ṭan ngam zawng zawngte tihboral an tum nasat ber a ni. France Inlehthlakna chuan lal rorêlna te, puithiamte thuneihna hmang sualna te do a inchhâl laiin, a takah chuan Pathian leh Bible tihboral vekna indonaah a chang ta a ni. Inlehthlakna thlen hma lawka hun chungchâng chu hetiang hian kan chhiar a:

GSAM 80.2“Kum 1792 Inlehthlakna thlen hmain, France rama Pathian rin lohna tihdarhtute chuan anmahni zîngah pawisa an khâwm a, mipuite rilru tibawlhhlawh tûr leh thiltih ngam râpthlâk tak tak atân anmahni buatsaih tûrin, lehkhabute lei nân te, chhut nân te leh sem darh nân te kum khat chhûngin £900,000 [$4,500,000] an hmang a, a ni, vawi tam tak hetiang hian an ti nawn bawk tih sawi a nih hi theihnghilh a ni ngâi lo tûr a ni.”14

GSAM 80Pathian Ring Lo Lehkha Ziaktute

GSAM 80.3“Chutiang Inlehthlakna atâna kawng chu Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau leh anmahni anga mi dangte thuziakte hmanga buatsaih a ni a; chûngah chuan thil siam atanga hriat sakhua leh Pathian inpuanna atanga hriat sakhua, a pahnih hnehthlâk tûr ngaihdante theh darh an tum a ni. Pathian inpuanna chu an hnial mai a ni lo va, an hnâwl hmak a; lei leh vân atangin Pathian chu hnawh chhuah a ni a, a âiah chuan ngaihtuahna mai hmanga siam lem, Ngaihtuahna Pathian Numei tih hming pu chu dah a ni.”15

GSAM 81.1Kum 1793-ah chuan mipuite ngaihdan chu, lemchanga chêtute'n Pathian leh Bible an sawichhiat leh an nuihzatna avângin, mipuiin nasa takin an lâwmpui hial a ni. Entîrna pakhat chu kan târlang ang:

GSAM 81.1“Nuihzat lemchangtu Monert chuan St. Roche Biak In [Paris]-ah Pathian zah lohna chu a sâng berah a thlenpui a. Ani chuan, ‘Pathian, i awm tak tak chuan, an tihchhiat i hming hi phuba la rawh! Ka cho che a ni. I la ngawi reng a. I khawriat ri chu i chhuah ngam lo. Hei hi a nih hnuah tu nge i awm tih ring tawh ang?’ a ti a.”16

GSAM 81France Rama Lyons-a Pathian Sawichhiatna Thiltih

GSAM 81.2Thuhretute thattute'n “Pathian Fapa chu an khenbeh leh a, mi hmuhah an tihzahawm loh” (Hebrai 6:6) dân chu, Lyons-a rorêltu Chalier, tihhlum tawh zahna atâna Fouché-in Lyons-a ruai a buatsaih thiltihte atangin a lang ang. Lyons a thlen hmain Fouché chuan hetiang hian thu a pe a:

GSAM 81.2“Sakhaw chhinchhiahna zawng zawng tihchhiat tûr a ni a; thlânmual kawngkharte chungah, Thihna chu chatuan mut a ni, tih ziah tûr a ni.... Chalier-a lu leh a âwm lem chu kawngah zawn kual a ni a, tualthattu leh nawhchizu mipui tam takin an zui a. An hnungah chuan chanchin ṭha lehkhabu te, kraws te leh Lalpa zanriah no leh bêlte phur sabengtung pakhat a lo kal a, rei lo teah chûng thilte chu meiah hal a ni a, sabengtung chu Lalpa zanriah no atanga uain serh in tûrin an nawr lui a ni.”17

GSAM 81.3Paris-a Ngaihtuahna Kût an hman chu hetiang hian sawi a ni:

GSAM 81.3“Inzui thla zêlin inkhâwmnaah chuan an kal a, mipui buaiho chuan ... sakhaw serh leh sângte chu nuihzat zâwng nasa thei ang berin an entawn nuihzat a.... Mipa, puithiam kawr vâr leh puan chung sinte chu haleluia tiin hla an sa a, Carmagnole lam an lam chungin inkhâwmna hmaa dingna hmunah an lo kal a. Chutah chuan Lalpa zanriah chhang serh te, a dahna bawmte leh rangkachak leh tangkarua milimte chu an dah a. Nuihzatna thu an sawi a.... St. Denis atanga lo kal palaiho chuan, ‘Aw nangni, sakhaw âtthlâkna hmanruate u, mi thianghlim malsâwmna dawng chi hrang hrangte u, tûnah tal ram hmangaihtute ni teh u; zawng zawngin tho va, pawisa siamnaa kalin an ti tuiral ang che u a, chutiangin ram rawng bâwl rawh u,’ an ti a.”18

GSAM 82Pathian Thu Thim Atanga A Lo Lan Chhuahna

GSAM 82.1“Ni thum leh chanve hnuah Pathian hnên atanga nunna Thlarau chu an chhûngah a lût a” (Thuhretute chhûngah), anni chu “chhûm zîngah vânah an chho va.”19 Pathian thu chu thim atanga a lo chhuah tûr leh khawvêl hmaa dah leh a nih tûr Pathian hun chu a lo thleng ta a ni. Khawvêl pum puiah rawngbâwl hna thawhna hun (1798) a lo thleng ta. Kum 1804-ah Britain Bible Pawl din a ni. A hnuah Bible pawl dang tam tak an lo ding zui a, tûnah chuan Bible hi khawvêl tawng pawimawh zawng zawngah lehlin a ni tawh a ni. Chutiangin Pathian Lehkha Thute, Thuhretu Pahnihte chu, mi zawng zawngin an hmuh leh an chhiar theihnaah a lo langsâr ta a; chu chu chhûm zînga vâna an chhohna nên tehkhin a ni.

GSAM 82.2France Inlehthlakna hun lai khân, Voltaire chuan kum 100 hnuah Bible chu hman lohvin a awm tawh ang a ti a. Chu a sawi hun atanga kum 100-naah chuan, Voltaire-in chu a inchhâlna eng mah lo a sawi laia Bible awm zawng zawng an hriat âia tam chu France ram chauhah pawh theh darh a ni. Chu thu a sawi chhûng in ngei pawh chu tûnah Bible in atân hman a ni, an ti.

GSAM 82Rosetta Lung Hmuh Chhuah A Ni

GSAM 82.3Kum 1798 leh France mite nêna inzawm thil pahnih, kan hriat tûr a awm: A hmasa berah, chu kumah chuan sipai hotu Berthier hnuaia France sipaiten Rome-a pope sawrkâr an paih thlâk a, anmahni do thin lehkhabu ngeia chu thil thleng tûr chungchânga hrilhlâwkna chu (anmahni hriat lohin) an tihhlawhtlin a ni; a pahnihnaah, chu kum vekah Nile lui ṭhen, Rosetta lui kama Fort St. Julien-ah chuan, France sipaiten lei an laih laiin Rosetta lung hmingthang, tûna Britain Thilhlui Vawnna Ina dah chu an hmu chhuak a ni. He lungah hian thuziak chi thum a awm: lem hmanga ziak, puithiamte lehkha ziah dân; mipui nâwlpui lehkha ziah dân, demotic; leh Grik tawng. Hei hi chuti thlenga hriat thiam theih loh demotic leh lem hmanga thuziakte hriat thiamna hawngtu a ni. Tûnah chuan, mi dangin a sawi angin, “lungral leh thir belchetten lei hnuaia hêng mipui lehkha ziah dâna thuziakte an laih chhuah hian, Pathian Lehkha Thu ngei tih lohah chuan hmun dang rêng atanga hmuh âia tam, hmânlai Bible chanchin ziakte a dikzia finfiahna a pe a ni.” Chuvângin Bible tiboral vek tuma ngaihtuah mite ngei chu, anmahni hriat hauh lohin, kum 1260 tâwpah pope thuneihna lâk bosakna hmanga hrilhlâwkna tihhlawhtlin nân hman an ni a; tin, Pathian Lehkha Thu an tihboral tuma an beihrim tak mai kha a dikzia nemnghetu thuziakte hriat thiamna hawngtu pawh an hmu chhuak a ni.

GSAM 83“I Chanvoah I Ding Ang”

GSAM 83.1Tawpna hunah eng thil nge thleng tûr vântirhkoh khân Daniela hnênah a sawi? Mi thianghlimin, “Ni 2300 thlengin; chutah chuan hmun thianghlim chu tihfai a ni ang,”20 a tih a hriat hun atang khân, “hêng thilte tâwpna” chu eng nge ni ang tih leh “engtia rei” nge a nih ang tih ngaihtuahna chuan a rilru a luah khat a ni.21 A tâwpah chuan chu hun hriatna chu a dam lai hun atân a ni lo tih hriattir a ni. A hnênah chuan, “Tawpna a lo thlen hma chu i kalna kawngah kal rawh; i chawl ang a, nite tâwpah chuan i chanvoah i ding ang,” tih a ni.22

GSAM 83.2Ṭhenkhat chuan he thu hian khawvêl tâwpna ber a kâwk a, chutih hunah Daniela chuan Lalpa mite dangte nên a lâwmman a dawng ang a, a ro chanvoah a ding ang tih an ring a ni. Ro chanvo te, ram bial te leh a dangte sawina Hebrai thumal chu gheh-vel a ni tih min hrilh a ni. Chu chu he Pathian Lehkha Thua chanvo tih lehlinna thumal a ni lo; heta thumal chu goh rahl a ni. Hebrai tawng thiamte chuan he thumal goh rahl hi Thuthlung Hluiah vawi 76 a lang a, entîrna atâna hmun thianghlim faihna chungchâng sawinaah, kel pahnih zînga eng ber nge thah tûr tih thliar nâna thum an vawrhnaah pawh he thumal vek hi hman a ni tih min hrilh a ni. Puithiam lalberin Lalpa tâ kel thisen a la a, tihfai hna thawk tûra hmun thianghlim chhûngah a luh laiin, Israel zawng zawngte chu pâwnah an ding a, thianghlim taka an din theihna tûr leh puithiam lalber hmun thianghlim atanga a lo chhuah huna a malsâwmna an dawn theihna tûrin, an rilru an intihhrehawmin an sualte an puang a ni. Chutiangin, chu niah chuan Israel chu an chanvoah an ding a ni.

GSAM 84.1Ni 2300 tâwpah hmun thianghlim faihna hnuhnung ber a lo thlen hunah chuan, Daniela chungchâng chu mi fel thi tawh zawng zawngte chungchâng nên Pathian hmaa endik atân a lo thleng tûr a ni. Chutiangin Daniela chu a chanvoah a ding a ni.

GSAM 84Kum 1798 Thlenga Thute Chhinchhiah A Ni

GSAM 84.2Daniela zawhna, “Aw ka Lalpa, hêng thilte hi engtin nge a tâwp ang?”23 tih chhân nân, “A thute hi tawpna hun thlengin khâr leh chhinchhiah a ni,”24 tih a ni. Daniela rilru luah nasa tak chu “eng hunah?” tih te, “engtia rei?” tih te leh “engtin nge a tâwp ang?” tih te chu a ni. Chûng thilte chuan hrilhlâwktu chu an tibuaiin an tirilru hah a, chûng thilte chauh chu “tawpna hun” thlenga khâr leh chhinchhiah tûr a ni a, mi ṭhenkhatin an lo ngaih angin Daniela lehkhabu pum pui chu a ni lo. He kum 1798 hun hma pawhin hrilhlâwkna zirtûte chuan kâr 70 chungchângah êng an nei a, chûng chu Krista pian hma 457-ah an intan tih leh, chu hun atanga kâr 69 leh kâr 70 chhiarna nên a inmil chiah chiahah Krista mipui hmaa a rawngbâwlna te, a thihna te leh a dangte a lo thleng tih an hre thiam a ni. He chhiarna nêna inmil taka Chhandamtu hna a lo thlen dik chiah hian, ani chu Messia dik tak a ni ngei tih finfiahna nasa tak a pe a, kâr 70 intanna hun chu tihdanglam theih lohva ruat ngheh a ni. Kâr 70 chu ni 2300 ṭhen hmasa a ni tih an hmuh chhuah loh avângin, hrilhlâwk a nih angin, chu thu chu kum 1798 a ral hnu thlengin chhinchhiah a ni reng a ni.

GSAM 84Ni 2300 Hriatthiamna Chabi

GSAM 84.3Tûnah chuan he thu chungchânga thil awm takte chu en ta ila. Kum 1798 thlengin hrilhlâwkna hrilhfiah tûte chuan ni 2300 chu eng hunah nge a tâwp ang tih an la hre lo. Daniela lehkhabua entîrna te, milim leh ramsate chu an hre thiam thei a; mahse ni 2300 chu eng hunah nge a tâwp ang tih an sawi thei lo, a chhan chu chûng nite chu eng hunah nge an inṭan tih an la hriatthiam loh vâng a ni. He thu nemnghehna atân, khatih laia New York khawpuia chhuah Adventist chanchinbu, Zanlai Au, kum 1842, thla 6-na ni 15-a chhuakah chuan heti hian kan chhiar: “Kum 1798 aṭanga ziaktu hrang hrang, mahnia thil zirte chuan a hmaa an la hmuh ngai miah loh—kâr sawmsarih chu ni 2300 hriatthiamna chabi a ni tih—an lo hmuh tâk hi a ngaihnawm tak zet a ni.”

GSAM 85Mi Tam Takin Êng An Hmu

GSAM 85.1He hriatna hi Lalpain a mite hriatthiamna atâna a hawng tûra hun a ruat a thlen hma chuan “chhinchhiah khâr” a nih ang bawkin, “tâwpna hun” a lo thlen chuan mi tam takin hêng thilte hi zawngin Pathian Lehkha Thu an “tlan chhuak tlan lût” ang. He thu hi ṭawng lehlin ṭhenkhatte khaikhin chuan a awmzia a chiang ṭha hle ang.

GSAM 85.2Dr. Adam Clarke chuan heti hian a ti: “Mi tam takin a awmzia an zawng chhuak tum ang a; chutiang chuan hriatna a pung ang.”

GSAM 85.3Luther-a German ṭawng Bible ennawn siamṭhatah chuan heti hian kan chhiar: “Chutiang chuan mi tam takin an chhiar chhuak ang a, hriatthiamna ropui an hmu ang.”

GSAM 85.4German Parallel Bible chuan heti hian a ti: “Mi tam takin a pumpui an chhiar chhuak ang a, chutiang chuan hriatna a pung ang.”

GSAM 85.5Catholic kohhran lalberin Catholic chhiartute tân a remtih ve bawk, L. Van Ess-a German ṭawng Bible chuan heti hian a letling: “Mi tam takin a pumpui an zir chhuak ang a, hriatna a ropui ang.”

GSAM 85.6Swedish ṭawng Bible chuan heti hian a ti: “Mi tam takin a chhûngah an zawng ang a, hriatna a ropui ang.”

GSAM 85.7Danish-Norwegian ṭawng Bible ennawn siamṭhatah chuan heti hian a ti: “Mi tam takin ṭhahnemngai takin an zawng ang a, hriatna a tam ang.”

GSAM 85.8Kum 1798 hmaa chhinchhiah khâr ni ṭhîn hi an zawng a, an hriatna an neih tâk chungchângah, kum 1842, thla 6-na ni 15-a Zanlai Au-ah chuan heti hian kan chhiar: “Ziaktu tam takin, an inhre tawn si lova, hun inang deuhvah thutlûkna thuhmun an lo neih tâk hi thil inrem khâwm mak tak a ni lâwm ni?”

GSAM 86.1Ni 2300 tâwpna chungchânga thutak hmu chhuaktu, mi leh pâwl hrang sawmhnihte hming chu hetah kan târ lang a. An inbiak tawn avâng a ni lova, Pathian Thlarau kaihhruaina hnuaia Pathian Lehkha Thu taima taka an zawngna rah a ni. He hming ziahna hmasa berah New York biala William Miller kan dah a; a dawtah A. J. Krupp, Philadelphia, Pa. khuaa mi; David McGregor, Falmouth, Maine khuaa mi; Edward Irving, England rama mi; Archibald Mason, Scotland rama mi; W. E. Davis, South Carolina rama mi; Asia hmun hrang hranga thawktu Joseph Wolff; kum 1829-a Robert Owen nêna thu inchhêktu Alexander Campbell; Liverpool, England khuaa Kaptain A. Landers; Stuttgart, Germany khuaa Leonard Heinrich Kelber; Spain rama Lacunza; The Hague, Holland khuaa Hentzepeter; Amsterdam, Holland khuaa Dr. Capadose; Bavaria rama Rau; kum 1821-a Tartary puithiamte; “Seera” an tih lehkhabua ziaktu Yemen rama Bible zirlaitute; Germany hmun danga Hengstenberg; Caspian tuipui kama Russia mite; Baltic tuipui kama Molokanerte, leh a dangte an ni.

GSAM 86.2Hrilhlâwkna zir tûte hnênah he thu hi engtin nge hun hrang hrangah a lo chiang ṭhîn a, an inhre tawn bawk si lo tih chu a hnuaia thu hian a târ lang ang:—

GSAM 86.3Kum 1842, thla 6-na ni 15-a Zanlai Au-ah hêng thute hi a awm: “He hming pu lehkhabu hi kan dawng thar chauh a: ‘Daniela Hrilhlâwkna Ni 2300 Chhiarkawpte Chungchâng Thuziak Pahnih, leh Kohhran Chhanchhuahna Chhui Chu Kristian Mawhphurhna A Ni; Archibald Mason, chanchin ṭha rawngbâwltu, Wishawtown, Scotland, ziah. Newberg. Glasgow chhuahna aṭangin Ward M. Gazeley-in a chhu leh, 1820.’ He lehkhabuah hian Mason-a chuan heti hian a ti: ‘South Carolina rama Rev. Wm. E. Davis-in America rama a chhuah hmasak a, kum 1818-a England chhim lama Warkington khuaa chhuah leh lehkhabu tê pakhat chu ka hmu ta mai a. He ziaktu hian ni 2300 chu kâr sawmsarih rualin a inṭan tih a sawi chiang hle (bung 9:24). He ngaihdân hi ka pawm ve lo thei lo a ni.’”

GSAM 87South Carolina Rama Davis

GSAM 87.1Zanlai Au chhuah thuhmunah chuan a chanchinbu buatsaihtu chuan, “Davis-a lehkhabu hi kum 1810 vêla ziah a ni ngei ang,” a ti. Lehkhabua a ngaihdân târ lanna chungchâng sawiin heti hian a ti: “Chhiartu chuan Miller-a, Litch-a, Stores-a emaw Hale-a thuziak a chhiar angin a inngai hial thei a ni; mahse tûna Krista lo kal lehna chungchâng ziaktute zînga tumah hian kâr liam ta thleng khân he lehkhabu hi a awm tih an hria kan ring lo. He chanchinbu [Zanlai Au] buatsaihtu pawhin a hma chuan a la hre ngai lo. Hun chungchânga Davis-a ngaihdân, Mason-an a pawm chu, ni 2300 chu Juda kum 1843—keimahni kum 1844-ah a tâwp ang tih hi a ni.”

GSAM 87Joseph Wolff leh Mi Dang Sawmhnih

GSAM 87.2Kum 1843, thla 8-na ni 31-a Zanlai Au-ah chuan, “Kum 1822-ah Joseph Wolff (England rama mi) chuan ‘A Lo Kal Leh Ang, Mihring Fapa Chu Vân Chhûmte Zîngah’ tih lehkhabu a chhuah,” tih kan chhiar. Tin, “Kum 1826-ah Kristian zirtîrna pawm tlân vawng pâwl hrang hrang aṭanga mi sawmhnih chu Mr. Wolff nên Bible zir tûrin London-ah an inhmukhâwm a. Lungrual takin thutlûkna thuhmun an nei a. Kum 1260 chungah kum 45 an belh,” tih pawh kan chhiar. Kum 1798-a tâwp kum 1260 chungah kum 45 belh chuan Juda kum 1843 tâwpna, a takah chuan keimahni kum 1844-ah min hruai thleng ang.

GSAM 87Alexander Campbell Ngaihdân

GSAM 87.3Chanchinbu chhuah thuhmunah chuan Alexander Campbell chungchâng hi heti hian a ziak: “Kum 1829-ah Pathian ring lo Robert Owen nêna a thu inchhêk hmingthang tak chu a nei a. Chutah chuan Daniela hmuhnate chu hun tâwp thlenga daih a ni a, ni 2300 chu kum a ni a, Krista pian aṭanga kum 1847 vêlah a tâwp ang, tiin a sawi. Amah ngeiin a sawi angin, Krista chu mi tam zâwkin an chhiar ṭhan kum hmaa kum li-ah a lo piang tawh a ni.” Chuvângin, a hun chhiar dân chuan ni 2300 chu A.D. hun inṭanna aṭanga Juda kum 1843 kim tâwpah, a takah chuan 1844-ah a tâwp ang.

GSAM 88.1Kum 1843, thla 9-na ni 21-a Zanlai Au-ah chuan, he hming pu lehkhabu an dawn chungchâng thu hi a awm: “Britain leh America Hnêna Aw, kan Lal leh Chhandamtu lo kal lehna chungchâng Pathian Lehkha Thu Aṭanga Sawi, a tân chuan ni tin, ‘I ram lo thleng rawh se, i duhzâwng chu vâna an tih angin leiah pawh ti rawh se,’25 tiin kan ṭawngṭai ṭhîn; Liverpool khuaa Kaptain A. Landers ziah, S. Kent leh a thawhpuite chhuah, 1839.”

GSAM 88.2“Ani pawhin mi dangte angin hun a chhût a, ni 2300 tâwpna chu Krista pian hun tak aṭanga kum 1847-ah a dah a ni.” Chu chu keimahni kum 1844 a ni ang, mi tam zâwkin an chhiar ṭhan kum hmaa kum li-ah a lo pian tawh avângin.26

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3Kum 1892, thla 5-na ni 17-a Enfiahna leh Thuthang Puangtu-ah chuan Hamburg, Germany khuaa rawngbâwltu L. R. Conradi thuziak a awm a, chutah chuan heti hian a ti:—

GSAM 88.4“Kan chhiartu tam zâwkte chuan Lutheran kohhran hotu hmingthang Bengel-a chanchin chu an hre tawh maithei e. Ani chuan kum zabi kal taah khân [Schaff sawi dânin Bengel-a chu kum 1751-ah a thi], kan Lal inlâr hun tûr chu kum 1836-ah a ruat a, a hun chhût dân chu Thupuana chhiarkawp 666 behchhana siam a ni. Mahse chu hun chu a thlen hma rei takah mi dang pakhatin thu ziah a lo ṭan a; ani chu sikul hotu Leonard Heinrich Kelber a ni. A lehkhabu tê hmasa ber chu kum 1824-ah a lo chhuak a, a hming chu ‘Tâwpna A Nai Ta’ tih a ni a, Matha 24 leh 25 hrilhfiahna a keng a ni. Bavaria-ah chhut a ni. Mahse kum 1835-ah chuan hming thuhmun pu, phêk 126 nei lehkhabu tê lian zâwk chu Stuttgart-ah a lo chhuak a. Hei hi a ngaihnawm bîk ang a, kan chhiartuten an hriatthiam zâwk nân, a hming phêk lehlin hi ka belh a ni: ‘Tâwpna A Lo Thleng, Pathian thu leh thil thleng thar berte aṭanga ngun taka finfiah, mi a hmin thei taka târ lan; kan Lal lo kalna nghah emaw hun chhût emaw dodâlna ngaihdân lo neih sa zawng zawng engmah loah chantîr a ni; thil tihthlûkna kum ropui chungchângah kohhran hotu Bengel-a chu kum pasarih zetin a lo tihsual dân chiang taka târ lan; kum 1836 ni lovin kum 1843 chu ênga leh thim inkâra inbeihna ropui a tâwp hun, kan Lal Isua remna rorêlna, rei tak nghah tawh chu leiah a inṭan hun tûr a ni.’

GSAM 89.1“A chhuah hnihna chu kum 1841-ah Stuttgart-ah tho a lo chhuak a; ka hriat dân chuan Saxony-ah pawh a dang a chhuak bawk. A hming phêkin a târ lan angin, he lehkhabu tê hian miin an ngaih dân tlânglâwnte chu chhângin, Daniela 8-a ni 2300 leh Daniela 9-a kâr sawmsarih inkâra inzawmna awm chu chiang leh fiah takin a târ lang a, chungte chu kum 1843 thlengin a chhiar a ni (Juda kum 1843—keimahni kum 1844). Chumi hnuah chuan lehkhabu la bângah hun chhinchhiahna hrang hrang hmangin he thil thleng tûr hi a hnai ngei tûr a ni tih a târ lang a.

GSAM 89.2“A chhuah ṭum a tam tih hian amahin mite a ngaihvenna a siam chu a nemnghet a ni. Tûna Australia-a chêng Unaupa Schäche chuan, Silesia bial hla takah pawh a chanchin puanna a hmu a; a chhuah tûte hnêna a thawn tûra a chah hnu chuan kawngkhar khârin ngaihven takin a chhiar a ni. Khawvêla hmalakna chutiang dang a awm tih he ziaktu hian a hria tih chhinchhiahna engmah he lehkhabuah hian hmuh tûr a awm lo; mahse Pathian Thlarau kaihhruaiin thutlûkna thuhmun a nei a ni.

GSAM 89.3“Kum 1842-ah chuan Stuttgart-ah tho phêk 286 nei lehkhabu tê lian lehzual chu a ziak a, a hming chu ‘Khawvêl Siamna leh A Awm Chhûng Hun Chungchânga Thu Pawimawh leh Pathian Lehkha Thu Aṭanga Ngaihtuahna; emaw, He Zawhna hi Kimchang Taka Chhânna: Engvângin Nge Pathianin Khawvêl Hi Ni Ruk Inzâwnah A Siam—Krista Dodâltu Chungah Rorêl Tûra Kan Lal Lo Kalna A Nai Ta—Kum 1843-a Thil Ropui leh Lâwmna Thlen Tûrte’ tih a ni.”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Kum 1812 vêlah Spain rama Lacunza chuan, Lalna Ropui leh Chawimawina Nêna Messia Lo Kalna tih lehkhabu a chhuah a. He ziaktu hian ama hming a thup nân “Ben Ezra” tih hming a hmang a, Kristian lo ni ta Juda a ni ngei ang tih ngaih a ni. England rama Edward Irving chuan Krista lo kal lehna chungchânga a hna a ṭan hnuah, a chunga lehkhabu hi Sâpṭawngin a letling a. Chutiang chuan a thuchah chu ṭawng pahnih talin a puang ta a ni.

GSAM 89.5Kum tam tak a liam hnuah, kum zabi kal ta inṭanna aṭanga kum 1840 thlenga ni 2300 hun chhûng chhût chhuaktu, kâr sawmsarih chu chu hun chhûng ṭan tirh berah a awm tih hmu chhuaktu zirlai hrang hrangte thutlûkna chu khâwm a, chu hun chu kum 1844-ah a tâwp tihah an zain an inrem vek tih hmuh hi a ngaihnawm tak zet a ni.

GSAM 901844 Chu Ni 2300 Tâwpna Dik A Ni

GSAM 90.1He zawhna hi a lo chhuak thei: Ni 2300 tâwpna hun dik chu 1844 a ni tih kan chiang tak tak thei em? Thei e! Hrilhlâwkna thlenna dik lo chu a thlenna dik hun takah a lo thleng thei lo tih a chiang ang bawkin, kum 1844 chu ni 2300 tâwpna dik a ni tih thutlûkna kan nei ngei tûr a ni. Chu hriatna chu kum 1798 thlenga chhinchhiah khâra dah a, chumi hnuah êng a lo êng chhuak ang tia tiamtu Pathian chuan, hun hriatthiamna dik nei tûra amah ṭhahnemngai taka zawngtute chu a Thlarau tisual ngai lo chuan a kaihruai a ni. He thu chungchânga “hriatna” a “pun” nân a hun ruat a lo thleng a, êng dik chu a pe ta a ni.

GSAM 90.2“Tâwpna hun”-a mipuite hriatthiamtîr hun chhûng tâwpna kan hmuh chhuah tâk avângin, chu thil hmuhchhuah chu eng nge a pawimawhna tih zâwt ila a ṭha ang. Chu hunah chuan chanchin ṭha hna a tâwp dâwn lai hian, rorêlna inkhâwm hun ruat nghet chu puan a ni tûr tih kan hmu a. Johana chuan, “Tin, ka hmu a,” tiin, “vântirhkoh dang vân laiah a thlawk a, leia awmte hnênah leh hnam tin, chi tin, ṭawng tin, mi tin hnêna hril tûr chatuana chanchin ṭha a nei a. Aw ring takin, Pathian chu hlau ula, amah chawimawi rawh u; a rorêl hun a lo thlen tâk avângin; vân te, lei te, tuifinriat te, tuihnate siamtu chu chibai bûk rawh u, a ti a,” tiin a sawi a ni.27 Vântirhkoh tak takte chuan mihringte hnênah chanchin ṭha an hril lo. Khawvêl tâwp thlenga a chanchin ṭha hril tûra Lalpa amah ngeiin a thlan chu mihring a ni.28 Chuvângin, he vântirhkoh hi, rorêlna chu “Pathian inah inṭan” hun a lo thleng ta tih puangtu chanchin ṭha thuchah entîrna a ni.29 Rorêlna thleng hun hruaitu chu Pathian Lehkha Thu-a hmuhchhuah a nih hma chuan, chutiang thuchah chu Pathian Lehkha Thu aṭangin pêk a theih loh vang. Kan sawi tawh angin, ni 2300 hun chhûng chu Pathian mite chungchânga rorelna endikna thlengin a daih a ni.

GSAM 91Tlanna Ni Chu Rorêlna Hun A Ni

GSAM 91.1Tlanna ni, leia hmun thianghlim faihna chu Judaten rorêlna ni a ni tih an hre ṭhîn a, tûnah pawh chutiang chuan an la hre reng a ni. Tûnah hian an darh zâu a, chu ni zahawm taka an tih ṭhin, hmân laia rawngbâwl dân zawng zawng chu an nei thei tawh lo chung pawhin, rorêlna ni angin an hmang a ni. Hei hi nemnghet tûrin San Francisco, California khawpuia chhuah Juda chanchinbu, Juda Thu Hrilhfiahtu, Rocky Tlângte thlang lama Juda sakhaw dân hlui vawngtute chanchinbu chu kan la chhâwng hmasa ang. Kum 1892, thla 9-na chhuakah chuan, a chhuah leh hma hian thla pasarihna leh tlanna ni a lo thleng ang tih puanna a awm a. Thla pasarihna an koh dân chu Tishree a ni a, thla rukna chu Ellul a ni; chuvângin, chanchinbu chuan heti hian a ti: “Ellul thla a lo thleng ta a, sakhaw dân hlui vawngtute inkhâwmna inah zing tin Shofar [thla pasarihna ni khatna aṭanga ni sawmna thlenga tum tûr tawtawrâwt, Sam 81:3, 4] vaukhânna ri hriat tûr a awm a, hriatrengna ni leh Yom Kippur rorêlna hnuhnung ber atâna inbuatsaih tûrin a fuih a ni.” Thla rukna Ellul tâwp lamah an awm a, thla pasarihna Tishree a lo inṭan dâwn tâk avângin, ni sawm chhûng zing tin chuan, chûng entîrna rawngbâwl dân ang zêla chu kum rorêlna hnuhnung ber puangtu tawtawrâwt ri chu an hre ang.

GSAM 91Juda Rabbi Pakhat Thuhretna

GSAM 91.2Tin, kum 1902-ah San Francisco, Cal. khawpuia Juda inkhâwm pâwl lian taka Rabbi Isidore Myers chuan tlanna ni puangin heti hian a sawi: “Kum khat aṭanga kum dangah hun kawngkhar a kân lai hian, Israel mi chu thil siam leh Siamtuin zawng zawng chungah thu a neihna hriattîr na tak a ni a; tawtawrâwt rî nêna hun lo pianna leh Lal ropui tak lallukhum khum ni champha, chutiangin sawi ila, lâwm tûra koh a ni. Chu tawtawrâwt, Shofar, ri vêk chuan kum kal taa a thiltihte lam hâwi lêt a, ngun taka endik tûrin a ko bawk a, rorêlna lalṭhutphaha ṭhu Chatuan Rêldikna thil engkim hmutu mit hmaah khur chungin a ding a ni.”

GSAM 92.1Judate biak ina rawngbâwlnaah chuan hmun thianghlim chu kum tin ṭum khat tihfai ṭhin a nih avângin, ni 2300 tâwpnaa hmun thianghlim faihna hi kum tina entîrna rawngbâwlna bâkah thil dang chungchâng a ni ngei tûr tih chu Daniela tân a chiang ngei ang. Hrilhlâwknaa entîrna a hmanin, hun pêk chu “ni khat zêl hi kum khat atân” chhiar tûr a ni tih Lalpan a mite a lo zirtîr tawh a.30 Chuvângin, kan hmuh tawh angin, he ni 2300 hun chhûng hi vâna hmun thianghlima puithiam lalbera Krista hna thawh tâwpna thlengin a daih a—an sualte an puan avânga an chungchâng chu vâna hmun thianghlima thlenpui tawhte chungchânga rorelna endikna thlengin a daih a ni.

GSAM 921844-a Pêk Tûr Rorêlna Thuchah

GSAM 92.2Mi thianghlimte chungchânga rorêlna inṭan hun tûr chu hmuhchhuah a nih tâkah chuan, hrilhlâwknaa târ lan Lalpa thil thleng indawt dân angin, “A rorêl hun a lo thleng ta,” tih thuchah pêk theih nân kawng a inhawng ta a ni. Chhinchhiah rawh u: Chu hun chhûng an hmuhchhuah ve leh thuchah chu puan nghâl a ni ang a ti lo; a hmaa “chhinchhiah khâr” êng chu a chiang tûr a ni tih a sawi zâwk a ni. Hei hi a lo thleng famkim tih chiang takin kan hmu. Bung lo awm leh tûrahte chuan Lalpan lo kal lehna thuchah puan a nih hun tûr chu chutiang bawka chiangin a lo chhinchhiah a, chu puanna chu a thu ang taka khawvêla pêk a lo nih dân a lo lang ang.

Notes

  1. Daniela 12:8-10. ↩
  2. Daniela 8:17. ↩
  3. Daniela 12:4. ↩
  4. Deuteronomi 29:29, ↩
  5. Nahuma 3:2. ↩
  6. Nahuma 1:5-9. ↩
  7. Nahuma 2:3-5. ↩
  8. Joela 2:1. ↩
  9. Zefania 2:1-3. ↩
  10. Daniela 11:35. ↩
  11. Daniela 12:7. ↩
  12. Thupuan 11:3. ↩
  13. Thupuan 11:7-9. ↩
  14. Anderson-a lehkhabu, Sâp Tawng Bible Chanchin Kum Zêla Chhinchhiah, phêk 494. ↩
  15. Thomas Dick-a lehkhabu, Khawtlâng Siamthatna Chungchâng, phêk 154. ↩
  16. Thier-a lehkhabu, France Inlehthlakna, bu 2, phêk 371. ↩
  17. A lehkhabu vek, phêk 338. ↩
  18. A lehkhabu vek, phêk 365. ↩
  19. Thupuan 11:11, 12. ↩
  20. Daniela 8:14, ↩
  21. Daniela 12:6-8. ↩
  22. Daniela 12:13. ↩
  23. Daniela 12:8, ↩
  24. Daniela 12:9, ↩
  25. Matha 6:10, ↩
  26. Matha 2:1 kamteha hun chhinchhiah. ↩
  27. Thupuan 14:6, 7. ↩
  28. Matha 28:19, 20. ↩
  29. 1 Petera 4:17. ↩
  30. Numberi 14:34; Ezekiela 4:6. ↩

Note

Back