Bung 6 — Thuchah leh Thuchah Puangtute
GSAM 108.1“Hrilhlâwktuin hmuhna chu ziak la, a chhiartu chu a tlân theih nân ziak phêkahte chiang takin ziak rawh. Hrilhlâwktuin hmuhna chu hun ruat atân a la ni si a; nimahsela, a tâwpah chuan a thu a sawi ang a, dâwt a sawi lo vang; lo tlai mah se, nghâk rawh; a lo thleng ngei dâwn si a, a tlai lo vang.”1
GSAM 108.2“Tin, vântirhkoh dang pakhat vân laizâwlah a thlâwk lai ka hmu a; leia awmte leh hnam tin, chi tin, tawng tin leh mi tinte hnêna chatuana chanchin ṭha hrilh tûr a nei a, aw ring takin, Pathian chu hlau ula, chawimawi rawh u; a rorêl hun a lo thlen tâk avângin; vân te, lei te, tuifinriat te leh tuihnâte siamtu chu chibai bûk rawh u, a ti a.”2
GSAM 108.3Lo kal lehna thu puangtute chuan zâwlnei Habakuka sawi, a hun “ruat” nei “hrilhlâwktuin hmuhna” hian Daniela leh Thupuan ziaktu hrilhlâwknate-a hrilhlâwktuin hmuhna te a huam tih an sawi a. An hrilhlâwkna chart-a an târlanna chu a chiang êm avângin, a hrilhfiahna chhiartu chuan a “tlân” thei ngei a, mi dangte hnênah a hriat chu a hrilh chhâwng thei a ni.
GSAM 108Thuchah Chiang Tak
GSAM 108.4Adventist mite thu puan chu Feliksa hmaa Paula sawi, “Felna te, insûm theihna te leh rorêlna lo thleng tûr te;” tih chauh kha a ni lo. Martin Luther-a'n Bible a lehlin zawh hnua, a thih hma rei lo têa a sawi nia an sawi, “Rorêlna chu a hnai tawh tih ka ring nghet a; a ni, Lalpa ngei pawh kum za thum aia rei chu a la bo zui tawh lo vang,” tih pawh kha a ni lo. John Wesley-a'n “kum za khat vêlah kum sâng hun chu a lo inṭan thei ang” tia a ngaih thu a sawi pawh kha a ni hek lo. Adventist-te chuan Thupuan 14:6, 7-a entîrna hmanga târlan thuchah, “A rorêl hun a lo thleng ta,” tih leh Thupuan 10:6-a auhna, “Hun a awm tawh lo vang.” tih chu an puang mêk a ni tih an sawi a. Hetiang hrilhlâwkna hi thil “lo la thleng tûr,” “kum za thum hnuah” emaw, “kum za khat hnuah” emaw lo thleng tûr puanna chuan a tihlawhtling thei lo va; hun chiang taka “a lo thleng ta” tih puanna chauhvin a tihlawhtling thei a ni. A chunga hrilhlâwknate'n an phût ang taka chiang thuchah chutiang chu Adventist mite'n khawvêl pum puiah an puang chhuak a ni.
GSAM 109Krista Lo Kal Huna Rorêlna
GSAM 109.1He thuchah an puan ṭan lai chuan Kristian pâwl tinte'n Krista lo kal leh hunah rorêlna a awm ang tih an pawm vek a. Chutiang dinhmuna awm mite chuan, chu ngaihdân chu pawm chungin rorêl hun a lo thleng ta tih thuchah an puan chuan, Krista lo kal lehna an puang ngei tûr a ni. A takah chuan thuchah tichaktu leh mite thinlung khawih nasa ber chu hun chiang tak puanna a ni. A tîrah chuan “Juda kum” 1843 chhûng eng hunah emaw khawvêl tâwpna a lo thleng ang tih an sawi a; chu hun chu 1843, thla 3 ni 21 leh 1844, thla 3 ni 21 inkâr a ni. Chu hun a liam hnu chuan, hrilhlâwknaa hunte tâwpna tûr ni chiang tak an ruat tih 1844 kuma Zanlai Au chanchinbu aṭangin kan hre a. Chu ni chu Juda-te thla pasarihna ni sawmna, 1844, thla 10 ni 22 nên inang a ni.
GSAM 109Ni 2300 Chhiar Dân
GSAM 109.2Chu hun—1843—innghahna chu Daniela 8-a ni 2300 kha a ni. Hrilhlâwknaahte hian ramsate chu lalramte entîr nâna thlan an nih avângin, chûng nên inzawm “ni” te pawh kumte entîrna atân hman tûr a ni tih an sawi a; hei hi Numbers 14:34 leh Ezekiela 4:5, 6-a Lalpan entîrna huna a hrilhfiah dân ang a ni. Daniela 9-a hapta sawmsarih—ni 490—chu ni 2300 zînga a hmasa ber tûr leh, chûng hun pahnih chu an inṭan rual tih an sawi bawk a. Daniela 9-a târlan, hapta sawmsarih inṭanna chhinchhiahtu thilthleng chu “Jerusalem siam ṭha leh din leh tûra thupek chhuahna” kha a ni. Ezra 7-a chhinchhiah angin, chu thupek chu Artaxerxes Longimanus-a rorêl kum pasarihna, Krista pian hma kum 457-ah a chhuak a ni.
GSAM 110.1Hei hi hapta sawmsarih inṭanna kum dik a nihzia chu Krista pian hma kum 457 aṭanga hapta sawmruk leh pakua—kum 483—chiah, a nih loh leh, Krista pian hnu kum 27-ah, Johana'n Krista baptisma a chantîr a, “A hun a lo thleng ta,”3 leh a dangte, tiin a rawngbâwl hna a ṭan tâk khân a finfiah a ni. Krista pian hnu kum 27-a a rawngbâwl hna a ṭan te, chu kum aṭanga kum thum leh a chanvêa, “hapta [sawmsarihna] laiah [a lai takah]” krawsa khenbeh a nih te, Krista pian hnu kum 34-a Juda-te zînga hna bîk thawh tâwp a nih te leh, chu hnu rei lo têa Jentailte tirhkohtua ṭang tûr Saula a lo pianthar tâk te khân, hapta sawmsarih chu chu kumah chiah a tâwp a ni tih a finfiah a; chuvângin, Krista pian hma kum 457-ah a inṭan tih a chiang ta a ni. Hetiang hian an chhût a: 2300 aṭangin 457 paih la, 1843 a la bâng a. Chu kum 457 chu Krista pian hma kum a nih avângin, ni 2300 tâwpna chu 1843 kum tâwpah a lo tla ta a ni.
GSAM 110Dotute Pawmpuina
GSAM 110.2“Thutak dotute zîng aṭanga thutak ṭanpuina thu an pawm chhuah chu finfiahna sâng ber a ni,” tih chu sawi dik tak a ni. Lo kal lehna thuchah dotute zîngah chuan, Lalpa mite chungchânga endikna rorêlna chu Krista lo kal hmaa thleng tûr a ni tiin tumahin an sawi ngai lo; he thu chungchângah hian Adventist-te ngaihdân nên inangin an ngaihtuah ṭhîn a ni. He thu hi finfiah nân, dotu langsâr tak pahnihte thusawi kan la chhuak ang.
GSAM 110.3Pu N. Colver-a chuan 1842-ah Boston khuaa Marlboro Street biak inah, Adventist-te do zâwngin thu a hril a, heti hian a sawi a:—
GSAM 111.1“Hêng nite hi kum an nih chuan, khawvêl chu 1843-ah a tâwp ang; sikul naupang tupawhin a hmu thei a; 490 chu Krista thih khân a tâwp a nih chuan, ni 2300 chu 1843-ah a tâwp tûr a ni si a; thil dang eng emaw thleng tûr a awm tih târlan a nih loh chuan, khawvêl a tâwp ngei tûr a ni; chu chu engtin nge târlan theih a nih ka hre lo.”
GSAM 111.2Chutih hun vêk chuan Zirtîrtu sang Stuart-a'n heti hian a sawi a:
GSAM 111.2“England leh America rama hrilhfiahtu tam zâwkte chuan kum tam tak chhûng Daniela leh Thupuan-a nite târlan chu kumte aiawh emaw, entîrna emaw angin an lo hrethiam ṭhîn tih hi thil mak tak a ni. He tih dân tlanglâwn, mi zawng zawng deuh thaw tih dân ka tih theih hial hi khawi aṭanga lo inṭan nge a nih tih chhui chhuah chu ka tân thil harsa tak a ni.”
GSAM 111Zirtîrtu Sang Bush-a Thuhretna
GSAM 111.3Zirtîrtu sang Bush-a chuan heti hian a sawi a: “Tu pawh Pu Miller-a hun sawi do chuan, a ṭanna nghet berah a do a ni. A hun chu a dik; nimahsela, thil lo thleng tûr chungchângah a tisual a ni.” Bush-a chu Krista lo kal hmain khawvêl pum pui a lo pianthar vek ang tih ringtu a ni. A ngaihdân chu 1844-ah kum sâng hun a inṭan ang tih a ni.
GSAM 111.4Lo kal lehna rinna rawngbâwltute chuan, an thuhrilna mipui hmaah, khawvêl chanchin kal tawh hian hnam hrang hrangte chu Daniela 2-a milim kea lungin a rawn vua a, vân Pathianin a lalram a din hun tûra entîr dinhmun ang takah an awm tih a târlan thu an zirtîr a. Bung 7-a, “lalram leh rorêlna leh vân hnuai zawng zawnga lalram ropuina chu Chungnungbera mi thianghlimte hnênah pêk a ni ang” tih pawh an târlang a. Tin, lei leh vâna thilthleng te, ram rorêlna te leh mihring nungchang lam chhinchhiahna te chu, Lalpa a lo lang dawn hnai huna hmuh tûr nia Pathian Lehkhathu-in a lo hrilhlâwk ang chiah a ni tih pawh mite ngaihtuah nân an târlang bawk a ni.
GSAM 111Vâna Thilmakte
GSAM 111.5Lalpan zâwlnei Joela hmangin heti hian a sawi a: “Vânah leh leiah thilmakte ka entîr ang, thisen te, mei te leh meikhu dingte. Lalpa ni ropui leh râpthlâk tak a lo thlen hmain, ni chu thimah tihdanglam a ni ang a, thla chu thisenah.”4 Adventist-te chuan kum zabi hnuhnung zawkte chhûnga hmâr lama vân êng lo lang ṭhîn chu (a tlangpuiin hmâr lam êng an tih), zâwlneiin a sawi ang “mei leh meikhu dingte” chu a ni tih an ring a, an zirtîr bawk a. Chanchin kal tawh aṭanga hriat theih ṭha ber angin (thuhretu atân Edinburg Hriatna Hrang Hrang Bu kan târlang), chu hun hma chuan hmuh a ni khât hle a ni.
GSAM 112.1Chutiangin, Lalpa a lo kal thuai tûr thuchah chu lei hmun kil ber berah a darh lâi chuan, thutak tichaktu leh mipuite ngaihvenna hnehtu chhinchhiahna te chu vânah târlan a ni a.
GSAM 112.21837, thla 1 ni 25-ah chuan, mei anga êng hmâr lam vân êng ropui êm êm a lo lang a; hei hian mi tam tak rilru chu Lalpa ni ropui hmaa thleng tûr zâwlnei Joela hrilhlâwknah a hruai nghâl niin a lang. A hnuaia a lan dân sawina hi 1839, thla 10 ni 22-a New York Sumdâwnna Thu Puangtu chanchinbu aṭanga lâk a ni. He lehkhabu ziaktuin N.Y., Ontario bial, Victor khuaa a hmuh nên chiah a inang a ni.
GSAM 1121837-a Mei Anga Êng Hmâr Lam Vân Êng
GSAM 112.3“1837, thla 1 ni 25 tlai chuan ram hmun hrang hrangah hê thilmak bawk [hmâr lam vân êng a tihna] hi mak takin a lo lang a, kan chhiartute'n an la hre reng ngei ang. Vûrin lei a tuamna hmunahte chuan a hmuhnawm a, hmuh ngai loh khawpa a ‘hlauhawm’ hle a ni. Tlâng bula hmun pakhat aṭanga hmute chuan, ‘tlâng aṭanga mei fâwn rawn luang thla’ ang a nih thu min hrilh a; hriat theih chinah chuan, lei tuamtu vûr chu thisen nên inchawhpawlh mei angin a lang a, chung lamah chuan (tirhkohin a sawi angin), ‘vânte chu mei alh chhuakin,’ ni hnuhnung chungchâng hrilhlâwkna sawina nên a inang êm avângin mi tam tak an makti hle a. A hmutu naupangte chu an hlau a, rorêlna chu a lo thleng a ni em tiin an zâwt a; ran meuhte pawh an khur a, an hlau êm êm tih a lang chiang hle a ni.”
GSAM 113.1Zâwlnei Joela chhinchhiahna hi America chauhah târlan a ni lo va; Great Britain-ah Lalpa lo kalna zirtîrna a darh zau zêl lai chuan, chu ram vânah pawh chhinchhiahna tho chu târlan a ni a. 1839, thla 10 ni 22-a New York Sumdâwnna Thu Puangtu chuan, thla 9 ni 3 zâna chu rama thilmak hmuh chungchâng London chanchinbute sawi aṭangin, a hnuaia thu hi a la chhuak a:—
GSAM 1131839-a Hmâr Lam Vân Êng
GSAM 113.2“LONDON, THLA 9 NI 5 [1839].—Ningani zân dâr sawm leh nimin zîng dâr thum inkârah chuan, kum tam tak chhûnga hmuh tawh zînga a ropui ber pâwl, hêng thilmak, arsi tlâte leh hmâr lam êngte hi vânah hmuh a ni a. He thilmak danglam tak lo lan ṭanna chu dâr sawm hma minit sawmah a ni a; hmâr lam vân aṭangin senduk pâl deuh êng, tuihu ang nia lang, a lo chhuak a, zawi zawia vân laizâwlah a darh zêl a; dâr sawm emaw, dâr sawm leh minit sawm leh panga vêlah emaw chuan, chhak aṭanga thlang thleng chu êng puanzâr lian tak pakhatin a khuh ta a. A lan dân chu a hlauhawm hle a, mei kâng râpthlâk takin a siam nên chiah a inang a ni. A ên dân chu a danglam nasa ṭhîn a; a châng chuan a tla hniam niin a lang a, a hnu lawkah êm êm maiin a êng chhuak leh a. A zîngah chuan meikhu chhah tak tak a inkhûp thâwk thâwk hmuh tûr a awm a; a hmu apiang chuan ‘mei kâng nasat êm êm’ a ni tih an ring nghet niin a lang a.
GSAM 113.3“Khawpui puma an hlauhthâwnna chu a nasa êm êm a; mi sâng tam tak chu chhiatna râpthlâk thlenna ni tûra an ngaih lamah an tlân a. Baker Street, Farringdon Street, Watling Street leh Waterloo Road-a meimittu pâwl hmunte ta meimihna lirtheite leh London thlang lama meimittu pâwl hmunte ta lirtheite—dik takin sawi chuan, London-a meimihna lirthei zawng zawng chu—sakawrte'n an hîp a, ‘chhiatna thlenna hmun’ nia an ngaih lam panin, an tih ṭhin aiin chak zâwkin an tlanpui a; an hnungah sakawr lirtheite, sakawr chungchuangte leh mipui tam tak an zui a. Lirthei ṭhenkhat chu High Gate leh Halloway [mel li vêl] thlengin an kal hman a, chumi hnuah chauh chuan an ngaih sual a ni tih an hre ta a. Hêng thil lan dân hi dârkâr hnih chuang a awh a, zîng lam pan chuan a hmuhnawm chu a ropui êm êm ta a.
GSAM 114.1“Zîng dâr hnihah chuan he thilmak hi a hmuhnawm ropui êm êm a, sawifiah pawh a harsa hle a ni. London pum pui chu chhunlai ang maia êngin a khat a, boruak chu a fiah bîk hle a. Chutih hun chuan chhim lam vân chu chhûm a awm lo chungin a thim êm êm a; nimahsela, chhiar sên loh arsite chu mâwi takin an êng a. Vân a lehlam chu a danglam hle chungin a ropui êm êm a; a fiah êm êm a, a êng pawh a fîm êm êm a; arsi tlâte chu a ropuina inang lo tak takin an indawt zêl a—vân laizâwlah an lo insiam niin an lang a, an darh zêl a, an puak chhuak ang maiin an lang ta a. A thil thlen chu kawlphê ang mai a ni. Arsi tê tê sâng tam tak chu lei leh vân inrina chung lamah an kah chhuak a, leia lam panin an chak êm avângin mitin an kawngzawh chu a zui hman mang lo; anni pawh chu an puak chhuak a, vân chanvê pum pui chungah senduk dum deuh tuihu an theh chhuak niin a lang a. A rawngte chu a mâwi ropui êm êm a ni.
GSAM 114.2“Dâr hnih leh a chanvêah chuan, thil hmuh chu thimah a chang ta a; chu thim a darh bo chuan, lu chung chiah vân sâng berah leh ram chhim lam chung khuh thim riak dungah, chhimbâl êng tak a lo lang ta a. Chu hnu rei lo têah chuan chuta ṭangin tangkarua anga êng zâwnte an chhuak a. Mak takin an pung a, chutih hun vêka lo insiam senduk tuihu nên an inchawhpawlh a, an sâng theihtâwp an thlen chuan a hmuhnawm chu suangtuah phâk bâk a ni. Arsite chu lam tinah an tlan kual a, dâr li thlengin a awm a; chutah chuan zawng zawng a reh ta a ni.”
GSAM 114Nia Thil Danglam Tak Lo Langte
GSAM 114.3Thuhriltu nungte'n Lalpa lo kalna thutak an târlan lai chuan, khawvêl hmun hrang hrangah vâna thilmak chi hrang tam tak hmuh a ni a. Chûng zîngah chuan, 1843, thla 12-a England, Norwich khuaa ni lan dân chauh kan târlanna tûr hmun a awm a ni. Chutiang bawk chu 1844, thla 9 ni 9-ah Conn., New Haven khuaah a lo lang a, chhunlai hma leh hnu dârkâr hnih ve ve chhûng a awm a, mi sâng tam takin an hmu a ni.
GSAM 115Ni Lan Dân Danglam Tak
GSAM 115.1A chhûng lama bial tê ber chu ni entîrna a ni. A rawng chu serthlum rawng pâl deuh a ni. Ni aṭanga hlat zâwng inang lo va awm, ni hualtu bial pahnihte pâwn lam pawh chu chutiang rawng tho chuan a lang a; nimahsela, hêng bialte chhûng lam rawng chu eng duk a, chûng bialte chhûnga vân chu a uk dum deuh rawngin a lang a; tin, ni tlat tlangtu leh a hnuaia awm bial lian pathumte chu êng fîm tak chiang takin an lang a ni.
GSAM 115.2England-a thilthleng chungchâng chu 1844, thla 1 ni 3-a London aṭanga E. Lloyd-a lehkhathawnah heti hian kan chhiar a:—
GSAM 115.3“Norwich khua leh a chhehvêl rama mi pawimawhte'n ‘nia chhinchhiahna’ mak tak, England-a hmuh ngai loh ang an hmu a. Thla 12 kal taah khân chhun dâr 12 vêlah hmuh a ni a, dârkâr hnih chhûng a awm a. Chuta chêngte chu a tihlauthâwng hle a ni. Unaupa Winter-a, Burgess-a leh Routon-a te'n chu khuaa an rawngbâwl hna an ṭan hma chiah khân a lo thleng a ni. Thutak atân kawng a buatsaih niin a lang a; chuvângin, chutah chuan an hlawhtling ṭha hle a ni.”
GSAM 116.1Conn., New Haven khuaa he thilmak lo thleng chanchin chu 1844, thla 10 ni 10-a Zanlai Au chanchinbuah pêk a ni a; chu chu 1844, thla 9 ni 10-a New Haven Vêngtu chanchinbu aṭanga lâk a ni. Au chanchinbua chanchin a ziahah chuan, a bu chhuah enkawltuin heti hian a sawi a: “He thilmak thlen chhan chu amah ngei pawhin a lungawi pui theih khawpin, thil awm dân chhuina mithiam tumahin a la hrilhfiah thei lo.”
GSAM 116.21844, thla 9 ni 9-a Conn., New Haven khuaa ni nên inzawma lo lang he thil hmuh chanchin hi, 1844, thla 9 ni 12-a Hartford Thuthang Puangtu chanchinbuah pawh chhuah a ni a; heti hian a ziak a:—
GSAM 116.3“Thawhṭanni, 1844, thla 9 ni 9-a, chhunlai hma leh hnu dârkâr hnih ve ve chhûnga ni hualtu bialte chu, kan khaw mipuite'n ngaihven takin an en tlangpui niin a lang a; chutiang thil lang dangte leh a thlen chhan hriat belh duhna, ngaihtuahna nei tak chu a chawk tho a ni.
GSAM 116.4“Tûna ni hualtu êng bial hi a awm rei dânah a danglam bîk a, en fiahna hun remchâng ṭha tak a siam a ni. Chhunlai vêl chuan bial kim pahnih a ni ber a; pakhat chu a zâu zâwng digri sawmli leh panga vêl a ni a, a lai taka awm ni chu a hual a; a dang chu a zâu zâwng digri sawmsarih leh pahnih vêl a ni a, a lai chu lu chung chiah vân sâng berah a awm a, a hual ri chu ni-ah a tlang thla a ni. Bial tê zâwk chu a sei lam lai rin dung zui, bial mum aṭanga danglam deuh lek bialsei nên a awm a. Ni lehlang chiahah leh lu chung chiah hmun aṭanga hmâr lam digri sawmthum leh rukah chuan, bial lian chu a kân zâwng inchen deuh emaw, inchen chiah emaw bial dang pahnihin an rawn tan a; an intan chiahnaah êng fîm tak a awm a, êng nei bial pathum êngte an inkawm khâwm avânga awm tûr ang chu a ni. Ni hualtu bial chuan chhimbâl rawngte a nei a, a châng chuan a fîm a, a mâwi êm êm a. Bial dangte chu a vâr a, ni aṭanga an hlat zêl angin an êng a dal zêl a ni. Nimahsela, hun hrang hrangah bial bung tê tê, êng ṭhen darh rawng [chhimbâl rawng] neite chu chhak lamah leh thlang lamah a lo lang ṭhîn a.... Hetiang taka an inrem dân inang chu ni hualtu êng bialte lo insiam dân hruaitu dân eng emaw avâng a ni ngei tûr a ni; nimahsela, chu dân awm dân chu famkimin hriat chhuah a la ni lo.... Ni hualtu bial lo insiam dân sawi fiah chu a harsa lutuk lo va, a thlen chhan chu chhimbâl siamtu nên a inang deuh si a; nimahsela, a hual ri ni laiah awm bial lo awm ṭan dân hrilhfiah chu a harsa zâwk tih hmuh a ni.”
GSAM 117Thilmakte Lehkhathianghlim Hrilhlâwkna Tihlawhtlingtu
GSAM 117.1England leh America-ah vânah hmuh thilmakte hi engtin nge hman an nih tih chu, Sylvester Bliss-in Boston khuaah 1843-a a chhuah, Matthew 24-na Hrilhfiahna tih lehkhabu kan chhiar chuan kan hria ang. A chunga thu sawi te zînga thenkhat a sawi hnuah chuan heti hian a ti:—
GSAM 117.2“Chuvângin Thutak Lehkhathûah hrilh lâwk ‘chhinchhiahna ropui’ leh ‘thil hlauhawm hmuhte’ chu, Chhandamtuin a lo kal hma-a thil thleng tûr a sawi te ang bawkin, an zawng zawng tihlawhtling tawh niin a lang.”
GSAM 117.3“Thingkungte hnah a lo chhuah chuan nipui a hnâi tih kan hriat ang bawkin, hêng chhinchhiahna te hi a lo thleng tawh chuan Krista lo kalna chu a hnâi, kawngkaa a ding tih Kristiante chuan an hria tûr a ni. Hriat phalna chauh ni lovin, kan Chhandamtu chuan an hria tûrin thu a pe.”5
GSAM 117THUCHAH PUANGTUTE
GSAM 117.4Hmasa berah puan chhuah Krista lo kal lehna thuchah thupui berte kan sawi tawh avângin, hêng puan chhuaktu lianpui zînga mi thenkhat te chu hriat ve a ngaihthlak theih ang. Chuta hunlaia ram danga he thuchah puangtu, thuhriltu thiltithei ber zînga mi tam tak hming kan sawi tawh. America-a hmalak tute, hna mawhphurhna LALPAin a nghah tute kan sawi chhuah chuan, hmalaknaah LALPA kut ngei a awm tih chu a chiang leh zual ang.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1Hmasa berah William Miller chungchâng hi kan en ang. United States-a lo kal lehna hmalaknaah a thiltih thang tak avângin mi tam tak chuan hmalakna chu “Miller thurin” tiin an hre mai.
GSAM 118.2William Miller chu February thla, 1782 khan Pittsfield, Mass.-ah a piang. A naupan lai atangin mi dangte âia finna leh thahnemngaihna bîk a nei tih a lang. Kum tê tê kal zel chuan, a bul vêla mite zawng zawngin hêng thil chhuanawmte hi an hre zual. Taksa chakna ṭha, finna thawk chak leh pianpuiin siam ṭha, nun dan thianghlim tak a nei. Khawtlang sikul zirtîrna chu kum tê tê chauh a hmang a; mahse, a zirna chu an hnathawh ṭhin zirtîrtute zirna âia sang zâwk a ni tih mi zawng zawngin an pawm tawh.
GSAM 118.3Miller Pu chu 1802 khan innei a, Poultney, Vt.-ah a pem. Poultney-ah a pem atanga a kawm tualpui te leh lei thil neihah a ṭanpui tam tute chu ringhlelhna thupui leh deist ngaihdan (Pathian awm tih pawm si, a inpuanna hnawlna) te chuan an rilru a khawih nasa hle. Mi sual an ni lo; mahse, an zâwng tlângpuiin ram dân zawm mi, nunphung nghet, mihringte hmangaihna leh ṭanpuihna nei an ni. Mahse, sakhaw thutak tehna atan Bible chu an hnawl a, Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen leh mi dangte ziakna hmanga hnawl chu dik tak anga lantîr an tum. Miller Pu chuan hêng lehkhabute hi ngun takin a zir a, hun rei tak hnuah deist a nih thu a puang. Amah ngeiin a sawi dânin, a deist nun chu kum 12 a dawh a, 1804 velah a intan.
GSAM 118.4Sipai captain hna a dawn hnuah, 1810 khan sipai hnaah a lut. Sipai hna atanga a kir leh khan, 1812-ah a chhûngkua chu Low Hampton, N.Y.-ah a pemtir a, chutah chuan lo neih hna a thawk tan. Lo neitu a nih avângin chhiar tûrin hun a ngah zâwk. A deist ngaihdan te chuan tûna nun bâkah hlimna beisei tûr a pe thei lo tih a hria. Thlan piah lam chu a thim leh a lungngai. Amah ngeiin a sawi angin:—
GSAM 118.4“Tihboralna chu ngaihdan vawt leh khûrthlâk tak a ni a, mawhphurhna chu mi zawng zawng tân tihboralna ngei a ni. Ka lu chungah vân chu dâr angin a awm a, ka ke hnuaiah lei chu thir angin a awm. Kumkhaw!—eng nge ni? Thihna!—eng vângin nge a awm? Ka ngaihtuah zêl chuan finfiahna atanga ka inhlat zêl. Ka ngaihtuah tam poh leh ka chhutna te chu an darh zêl. Ngaihtuahna tihtawp ka tum a, mahse ka ngaihtuahna te chu ka thupek theih lo. Ka rilru a nat hle, mahse eng vâng nge tih ka hre lo.... Chutah rei lo teah, vawi khat chu Chhandamtu nungchang chu ka rilruah chiang takin a lût. Kan sualnate phuhru tûra mahni hlanin, sual man chu kan tuar lohna tûra min chhandam thei khawpa ṭha leh khawngaihna nei mi a awm thei angin ka hria. Chutiang mi chu a hmangaihawmzia ka hre nghâl a; chumi mi angchhûngah chuan ka inhlan thei ang a, a khawngaihnaah chuan ka innghat thei ang tih ka ngaihtuah.”
GSAM 119William Miller Piantharna
GSAM 119.1A sawi belh leh a ni:
GSAM 119.1“Bible chuan ka mamawh Chhandamtu ang chu a lantîr tih ka hria; lehkhabu thlarauvin thu a pêk loh chuan khawtlang sual tak mamawhna te nena inhmeh tak thupui te chu engtin nge a siam theih tih ka rilru a buai hle. Lehkhathû chu Pathian inpuanna ngei a ni tih pawm loh theih ka ni lo. Ka lawmna ber chu an ni a; Isuaah chuan ṭhian ka hmu.... Tûnah Bible chu ka zirna ber a ni a, hlim takin ka zawng tih dik takin ka sawi thei. A chanve pawh min hrilh loh a ni tih ka hre ta. A mawi leh a ropui hi eng vângin nge hmaah ka hmu loh tih ka mak a, engtin nge ka hnawl thei hial tih pawh ka mak.”
GSAM 119.2William Miller-in Bible a zir dân chu amah ngeiin heti hian a sawi:
GSAM 119.2“Ka ngaihdan hmasa zawng zawngte chu kalsan tûrin ka ruat a, thuziak chu thuziak dang nen ngun takin ka khaikhin a, dân leh kalphung neiin ka zir tûr a ni. ... Thu hriatthiam loh ka hmuh apiang chu thu inzawmte zawng zawng nen ka khaikhin ṭhin a; Cruden ṭanpuina hmangin, thu hriatthiam loh lai apianga thu pawimawh zînga mi te chu an awmna Lehkhathû thu zawng zawng ka en. ... Chutiangin, Bible ka chhiar hmasa berah kum hnih vêl ka zir a, amah ngei a inhrilhfiahtu a ni tih ka pawm famkim.”
GSAM 120.1“Chutiangin ka zir lai chuan, hmalam hrilhlâwkna te thleng tawh dân chu hmalam hunah thleng tûrte thlen dân tehna a nih chuan, Krista thlarau lalna—khawvêl tawp hma lama kum sang lalna leh Judaite an kir lehna—chungchâng ngaihdan lâr tak chu Pathian thuin a pawm loh tih ka hria. ... Isua Krista chu he lei hi vân chhûmte zîvin, a Pâ ropuina zawng zawngin, a lo kal leh dâwn tih Lehkhathûah chiang takin zirtîr a ni tih ka hria.”
GSAM 120.2“Lehkhathû zirnaah hlimna ka hmu a, a zirtîrna atanga hlimna chutiang chu ka hmu thei ang tih ka ring lo. Chhandamtu lo kal hun ka hmu tûr ka beisei loh chungin ka zir tan a; hmasaah chuan ka thlen chhuahna chu pawm ka harsa. Mahse finfiahna chuan chak takin min hneh a, ka pawmna chu hnawl ka thei lo. Ka chhutnaah chuan ka nghet zâwk a, Chhandamtu lo kalna chu ka nghah, ka thlîr, ka dîl tan.”
GSAM 120.3A sawi leh a ni:
GSAM 120.3“Ka ring a; chutah chuan he zirtîrna hi khawvêlin a ring a, Rorêltu leh Mo pu chu a lo kal hunah an hmuak tûra an inbuatsaih theih nân puang chhuah tûr ka mawhphurhna tih ka rilruah a lût nghâl. Ka harsatna rei tak leh tuarna nasa te hi hetah chiang takin ka sawi vek lo vang. Kum tam tak hnuah Pathian Thlarau, thutak thiltihtheihna leh mihringte tân hmangaihna avângin, ka kraws puin, thih leh tihboral dâwn khawvêl hnênah hêng thilte hi puang chhuah tûrin min nawr tih chauh ka sawi ang.”
GSAM 120.4Ram dangah he thuchah avângin hmalak tute ang bawkin Miller Pu pawhin a mawhphurhna chu thuziak leh chanchinbu tlang leh lehkhathawp-te ziaka chhuah hmangin a thlen hmasa tum. A ngaihdan te chu Vermont Telegraph, Brandon, Vt.-a chhuah Baptist chanchinbuah a chhuah hmasa ber. Hei hi 1831-ah a ni. He thupui hi 1832-ah mipui hmâa a sawi hmasa ber. He inkhâwm chungchângah chuan, “Kohhran chunga Pathian khawngaihna chu LALPAin a lehtîr a, mi tam tak chu an thlarau chhandamna tûrin an ring,” a ti.
GSAM 121.11836-ah a thuhrilhte chu chuta hun chanchinbu tlang thenkhatah chhuah an ni. 1837–38 vûr lai khan a thuhrilhte chu lehkhathawp-ah chhuah an ni. 1838-ah phêk 204 nei lehkhathawp dang pakhat chhuah leh a ni a, chutah chuan Ottoman thuneihna chu 1839 emaw 1840-ah emaw a tla thei ang tih Miller Pu chuan a sawi. Khawpui lian zînga a thuhril hmasa ber chu 1836-ah a ni. Chutah chuan Randolph, Lowell, Groton leh Lynn, Mass. khawpuiteah a sawi.
GSAM 121.21840 thlengin Miller Pu chu Krista lo kal lehna hnâi chungchâng mipui hmâa sawi tûrin amah chauh anga awm a ni. Chuta kumah chuan vawi khat chu mi za tam takin a hnênah an inzawm a, thuchah an puang. He thilthleng lianpui chhan chu bung leh mai tûrah kan sawi ang. 1839–40 vûr lai khan Miller Pu chuan Exeter, New Hampshire-ah thuhril tawn a pe. Chutah chuan Elder J. V. Himes a hmu hmasa ber; chumi hunah chuan rinna hi a pawm a, chu hun atang chuan Elder Miller te nen puangtu leh Krista lo kal lehna thuchah thuhriltu ṭhahnemngai takin an thawk dûn.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3He hmalakna ropui taka hna thawktu ṭhahnemngai chungchângah hian a chanchin ziaktu thu kan sawi hi a ṭha ber ang. Amah chuan heti hian a ti:—
GSAM 121.4“Joshua V. Himes chu May 19, 1805-ah Wickford, R.I.-ah a piang. A pa chu West India ramte nen sumdawngtu anga hriat thang tak a ni a, Wickford-a St. Paul Episcopal Kohhran member pawimawh tak a ni. A nu chu nungchang duhawm leh Chhandamtu hmangaihna nei mi a ni a, chumi chu a fapa ngaithla peih tak hnênah a hrilh ṭhin.
GSAM 121.5“A pa chuan a kohhran rawngbawlna tûra Joshua zir tir hi a tum a; mahse thil thlengte chuan a thlen thei lo. Pathian chuan a fapa tân hna dang a duang a, a tum chu a thlen theih nân thil zawng zawng a ruat. 1817-ah a pa chuan Captain Carter kaihhruaina hnuaiah thil phurh man tam tak a thawn chhuak a, Alexander Stewart chu sumdawngtu pu a ni. Hêng mi pahnihte hi rinawm lo niin, West India ram lawng chawlhna pakhatah an thlen hnu chuan lawng leh thil phurh zawng zawng an hralh a, an tlan. He thilthleng chuan Joshua naupang tân hmalam atana ruat zawng zawng chu a thlak danglam. Providence, R.I.-a Brown University-ah thawn tûr ni mahse, 1821 April thla khan New Bedford, Mass.-ah an hruai a, inchhûng bungrua siam hna zir tûrin William Knights hnênah thawk tûrin an pe.
GSAM 122.1“A hmun thar a thlen chuan, a hnathawh tûr pek chu phûr takin a thawk tan a, a hnathawhah thiam tak a nih tûrin a ruat. Mahse rei lo teah a sakhaw chhehvel chu a duh dân ang vek a ni lo tih a hria. Amah chuan, ‘Ka pu chu Unitarian a ni a, a kohhranah a hruai. Rev. Orville Dewey chu pastor a ni. Kristian thurin pawm tlânte chu a kalsan hnu rei lo a ni. Bishop Griswold leh Rev. William Burge, Wickford-a St. Paul Kohhran rector kaihhruaina hnuaia ka zirna leh Providence, R.I.-a St. John Kohhran Dr. Crocker thu sawi ṭha tak ka hriat ṭhinte chuan, Krista leh a tirhkohte zirtîrna hnawlna thu sawi duhawm tak Mr. Dewey-in a sawi chu pawm tûrin min ti tling lo.’”
GSAM 122.2“Chuta hunah New Bedford-ah Episcopal kohhran a awm loh avângin, Kohhran Kristian Hmasa [Disciple kohhran ni lovin] kal a thlang a, a hnuah chuan chuta mihoah chuan a inzawm. ‘Hetah hian Bible hawng leh ngaihtuahna zalên ka hmu a, pahnihte chu ka hmang ṭangkai hle,’ a ti. He kohhran hi Rev. Moses Howe kaihhruaina hnuaiah a awm. Rev. Mr. Clough chuan Joshua V. Himes chu February 2, 1823-ah baptisma a chantîr. A Pu tân ṭhahnemngaihna mei a alh nên, kum 18 mi a nih laiin kraws chanchin chu sawiin, mihringte sual sim tûrin a fui tan nghâl. Amah ngeiin heti hian a sawi:—
GSAM 122.3“‘Fuihtu ka lo ni nghâl a, ka thilpêk hman tûrin phalna min pe. ... Ka hna zir hun chu lungawi takin ka zo a, fakna ka dawng. Mahse kum 5 emaw 6 emaw chhûng chuan hnathawh belh ka thawk ṭhin a, chutiangin kar khatah ni khat emaw ni hnih emaw ka hmang thei a, zirna leh chanchin ṭha hrilh hna tûrin mamawh khawtlangah ka kal a, a rahte chu ka pastor hnênah ka pe ṭhin.’”
GSAM 123.1“1825-ah chuan Southern Massachusetts-a Kohhran Kristian-te Conference missionary atan thuneihna pek a ni. ‘Missionary-te chawm nân ruahmanna emaw sum emaw a awm lo,’ tiin Elder Himes chuan a sawi, ‘chuvângin ka inchawm nân sumdawng hnaah ka lût ang a, ka theih ang angin thu ka sawi ang.’
GSAM 123.2“1828-ah New Bedford a chhuahsan; rilru buai emaw thahnemngaihna tlâk emaw nei lovin, hneh ngei tûra ruatna nên Plymouth-ah a kal a, sikul inahte, inruat hmunahte leh thu hriat tûra hmun apiangah Pathian thu a sawi. 1829-ah Fall River-ah hna chu anga thawk zêl a, 1830-ah Boston-ah Kohhran Kristian Hmasa leh Pahnihna pastor a ni; chutah chuan kum 33 a awm. 1839-ah Elder William Miller hrilh dân Advent thil chu a pawm. Thil tharah chuan a thahnemngaihna zawng zawng nên a lût a, a rawngbawlna chu mei leh thiltihtheihna a khat. 1840-ah Hunte Chhinchhiahna chu a chhuah tan a, a thinlung zawng zawng a hlan thil chu a ṭan. A sum zawng zawng, a hnathawh zawng zawng leh a thahnemngaihna zawng zawng chu he thilah hian a hlan a, mi ring thar sang tam tak an ni.”
GSAM 123Miller leh Himes-te Hna Tangrual
GSAM 123.31840 atanga 1844 favâng thlengin Elder Miller leh Elder Himes-te hna chu an tangrual hle a; khawpui atanga khawpui an kal, nipui lai chuan puanthawl lianpui hmangin, vûr lai chuan kohhranahte leh mipui inkhâwmnaahte. Elder Himes taksa chakna ropui chuan kum 91 a tlin thlengin a vawng. A rilru thiltihtheihna chu a nun tawp thlengin a chak. 1894, September 28-ah Lansing, Michigan camp hmunah Seventh-day Adventist-te 3,000 aia tam hnênah thuhril a sawi a, hun hmasa lama a thahnemngaihna leh chakna tam tak nên a sawi ang. He thil hi kum 90 a tlin hnu thla thum mi tân mak tak a ni; natna damdawi theih loh tuar chungin a kum lehah a thi.
GSAM 124.1Elder Miller leh Elder Himes-te chu America-a Krista lo kal lehna hmalakna indona hma lamah an ding angin an ding a, Krista lo kalna thurin puangin an hnênah hna thawktu mi sawm tam tak zînga mi pahnih chauh an ni. An nungchang langsar ber chu tum nghet leh rinawmna ṭha tak a ni. Khawvêlin “mahni thawkin intodelh mi” an tih angte zînga mi tam tak an ni; nunna harsatna tak takte nena inhmuhna hmangin an lo insiam a, thil ṭhat leh ṭhat loh chu remchanna behchhan lovin, thupui dik behchhanin an rêl thiam. Elder Miller sawi dânin kohhrante atanga he thuchah pawm ṭhintu miho chu “sakhaw mi ṭha ber, inhlan ber leh nung ber” an ni. He thil hi kohhran hrang hrang thuhriltute pawhin an finfiah a, Adventist-te an thenhranna tawp hnuah, “A [thurin] chuan kan berâmhoh zînga ṭha ber chu a hruai bo” an ti.
GSAM 124Adventist Thuhriltu Thiltih Thang Dangte
GSAM 124.2Hun hmasa taka hmalaknaah Elder Miller leh Himes-te nena hna pawimawh tak thawktu mi thenkhat hminga sawi hi a ngaihnawm thei ang. Hming ziah hmasa ber tur chu Cleveland, Ohio-a Charles Fitch a ni; 1842-ah Daniel leh Thupuan hmuhna te lantîr tûrin chart-te siam tûr ngaihdan a rawn thlen. Habakkuk 2:2, 3 thuah chuan he ngaihdan bul chu a ding. Charles Fitch chu October 10, 1844-ah a thi.
GSAM 124.3Philadelphia-a Dr. Josiah Litch chu, bung leh mai tûr anga kan hmuh dâwn angin, LALPAin thutak pakhat puang tûra a tirh mi a ni a, a thlen hunah Krista lo kal lehna thuchah chungchâng ngaihvenna chu vawi khat leh rang takin a pung ta.
GSAM 124.4Lockport, N.Y.-a Elon Galusha, Baptist thuhriltu hmingthang tak, LALPA lo kalna hnâi chungchâng a ziakna leh a rawngbawlna te chuan Baptist kohhranah buaina nasa tak a siam.
GSAM 125.1Seneca Falls, N.Y.-a E. R. Pinney chu Baptist kohhran thuhriltu inhlan tak dang a ni a, a rawngbawlna leh a ziakna chu hnaah thiltihtheihna a ni. “Lei chi” tih tûr ngei a ni thei.
GSAM 125.2New York City-a Geo. Storrs chu Advent thurin a pawm hmaah harhna thu puangtu hmingthang a ni. A ziakna te chuan mihringte mahni leh an thil neihte hnaah inhlan zual tûrin thiltihtheihna nasa tak an nei; ni 2300 tawp lam kar têah chuan a bîk takin. Beiseina hlohna hnuah Adventist miho leh khawvêl hnenah mihring nihphung, mithi dinhmun leh hma hun hremna chungchâng thuhril paruk a rawn thlen chu amah ngei a ni.
GSAM 125.3Portland, Maine-a Elder Stockman chu khawpui chhûnga William Miller harhnaah hna thawktu ṭhahnemngai dang a ni. Judai kum 1843 tawp hma lawkah a thi a; chuta hunah chuan Adventist miho chuan LALPA chu a lo kal dâwn tih an beisei a, an nghah.6
GSAM 125.4Hmun tlêm avângin mi pawimawh dangte hi hming chauhin kan sawi ang; N. N. Whiting, Sap ṭawngah Thuthlung Thar lehlinna siamtu, Whiting Lehlin tih hminga hriat; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley leh Edwin Burnham-te (unau pathum), an zawng zawng hna thawk thiam tak tak thuchah hnuaia hna thawktu an ni.
Notes
- Habakuka 2:2, 3. ↩
- Thupuan 14:6, 7. ↩
- Marka 1:14, 15, ↩
- Joela 2:30, 31. ↩
- Matthew 24-na Hrilhfiahna, phêk 49–60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
- Ziakna Hmasa, phêk 17-a kan hmuh angin, Elder Fitch leh Stockman-te chuan an muhil atanga thil thleng tawh chu eng nge ni tih an hriat duh êm êm chhan chu a chiang thei. ↩