Bung 23 — Hrisêlna Hmunte
GSAM 358.1Hmangaihte, thil zawng zawng aia ka duh ber chu i thil zawng zawngah i hmasawnin, i thlarau a hmasawn ang bawkin i hrisêlna pawh a ṭha se tih hi a ni.1
GSAM 358.2Sabbath ni, June 6, 1863-ah Elder White leh a nupui chuan Otsego, Mich.-ah Elder Cornell leh Elder Lawrence-te an buatsaih tent-meeting an kalpui. Mrs. White chu hmunah chuan hmuhna a hmu a, chu hmuhna chuan hrisêlna siamthatna thupui a hawng. Chumi hun atang chuan hrisêlna leh hrisêl taka nun chungchâng thuziak chu Enfiahna leh Thuthang Puangtu-ah chhuah a ni a, a hmuhte chu hrisêlna chungchângah ziak a ṭan. Chûng ziakte zînga thenkhat chu Thuhretna No. 11-ah leh Engtin nge Nung? tih hminga lehkhabuah an lang.
GSAM 358.3Hrisêl taka nunna leh taksa, rilru leh thlarau hmasawnna nêna a inzawm dan dik tak chu mipuite hmaah chiang takin sawi chhuah a ni. October 25, 1864-a Enfiahna leh Thuthang Puangtu-ah Elder J. N. Andrews chuan he thupui chungchângah hian thurâwn pawimawh tak hi a pe:
GSAM 358J. N. Andrews-a Hrisêl Taka Nunna Chungchânga Thuchah
GSAM 358.4“Ei tûr thil tichhe thei zawng zawng hi kalsan a, zirtîrna ṭha leh Pathian hmaah rilru hriatna ṭha hnuaiah insûm taka nun kaihruai hi hrisêlna ṭha tûra thil pawimawh ber zînga mi an ni. Kan taksate chu Thlarau Thianghlim tempul an ni. Kan thlarauah ang bawkin kan taksaa Amah kan ropui theihna tûrin kan taksa thiltihtheihna zawng zawng hi chak takin kan neih a ngai tak zet! Pathian lawm rawh, he thupui hi tûnah kan mipuite hmaah bik takin dah chhuah a ni. Hrisêlna leh chakna hi kan tân thil hlu ber zînga mi an ni a, harsatna hun thilmak lian tak takte hmu tûrte tân pawh an pawimawh ber zînga mi an ni.”
GSAM 359.1Bible-a hrisêlna dan leh Kristiante insûmna chu Enfiahna leh Thuthang Puangtu-a thuziak hmang chauhin ni lovin, kan rawngbawltute hmang pawhin an sawipui.
GSAM 359.2May 20, 1866-a General Conference-ah Mrs. White kaltlangin thurâwn hi pêk a ni (chu thu chu Thuhretna No. 11-ah pawh a awm):
GSAM 359Hrisêlna Hmun Pêk Tûr
GSAM 359.3“Mi natate tân chenna in kan buatsaih tûr a ni tih leh an taksa enkawl dân zir duh, natna an lo kal theih lohna tûrte chu ka hriattîr a ni....
GSAM 359.4“Sabbath vawngtu damdawi thiamte enkawlna hnuaia natna tihdamna tûra hmunah ringlo mite an lo kal hunah, thutak thuneihna hnuaiah an awm nghâl ang. Kan mipuite leh kan rinna dik tak nêna an inhmuh khâwm chuan an ngaihdan dik lo chu a bo ang a, ngaihdan ṭha takin min ngaihtuah ang. Chutiangin thutak thuneihna hnuaiah an awm a, mi thenkhat chuan taksa natna atanga hahdamna chauh an hmuh lovin, an sual avânga nat thlarau tân damdawi ṭha an hmu bawk ang.
GSAM 359A Rahte Hrilh lâwkna
GSAM 359.5“Mi natate chu fimkhur taka enkawlna hnuaiah an hrisêl lehzual a, nun hi an nuam tih an ṭan chuan an dam lehna tûra thawk chhuaktute chu an rin ngam ang. An thinlung chu lawmna-in a khat ang a, thutak chi ṭha chu an thinlungah a lut hman ang a, mi thenkhat thinlungah chuan enkawl a ni ang, a lo thang ang a, Pathian ropuina tûrin rah a chhuah ang. Chutiang thlarau hlu tak pakhat chhandam chu hmun chu dinna tûra sum leh pai zawng zawng aia hlu zâwk a ni....
GSAM 359.6“Mi thenkhat chu dam leh emaw, ṭha taka chhawk emaw an va kal chhuak ang a, hmun tharah kan rinna an puang chhuahna tûr thil an ni ang a, kan mipuite zînga hrisêlna zawnga an awm avânga an thinlung ata ngaihdan dik lo a bo hmasa lo se chuan luh theih loh tûr hmunahte thutak puanzâr an chawisang ang.
GSAM 360.1Kan mipuite an pung khâwm chuan, an zavaiin, a hman theih ber hunah Battle Creek bul emaw, a chhûngah emaw hrisêlna hmun hawn tûr a ni tih an remtih tlâng a. Chu hmun chu Dr. H. S. Lay enkawlna hnuaiah a awm tûr a ni a; a damdawi thiam zirna hmasa belhchhah chuan ram chhakah tui hmang damdawi hmunah kum khat aia tam a awm tawh a, natna tihdamna tui-dan zir tûrin.
GSAM 360Damdawi Hmun Tân Hmun Lei
GSAM 360.2Chumi hunah chuan chutiang hmun din hi hna lian tak anga lang a ni; rah ṭha tûr thu hrilh chhuah hi awm lo se, he hna ṭan hi a lo tlai deuh ngei ang. Mahse tlai lovin, Conference a zawh veleh ni tlêmte chhûngah, Judge Graves chenna in zau tak, ram ekar riat nên, West Battle Creek-a a chenna hmun mawi chu an lei ta. He in bulah hian in let hnih pêk belh chu hmanhmawhin an sa a, chu chu tuiin inna tûr bath-room-te tân a ni. Hêng inah hian Hrisêlna Siamthatna Hmun chu hawn a ni.
GSAM 360.3June 19, 1866-a Enfiahna leh Thuthang Puangtu-ah hrisêlna hmunah sum hlutna lei tûrin mi zawng zawng ko hmasa ber chu siam a ni. Chanchinbu chhuah ni chuan Battle Creek, Mich. leh Olcott, N.Y. kohhrante chuan sum hlutna an ziak tawh a, chu chu $2,625, emaw $25 hlutna 105 emaw a ni tih thu sawi a ni. Michigan State-ah hrisêlna hmun enkawl tûra pawl siam theihna dan a awm loh avângin, inpawl siam theih hun thleng chuan hmun leh thil neihte chu vêngtuah rei lo te an vawng.
GSAM 360Hrisêlna Chanchinbu Tîr
GSAM 360.4August ni hmasa berah chuan enkawltute chuan thla tin chhuah tûr hrisêlna chanchinbu an ṭan a, tuamtu phêk nên phêk 16, chanchinbu angin. Chu chu Hrisêlna Tidanglamtu an ti. He chanchinbu hi tûnah pawh Hrisêlna Ṭha hmingin a chhuak zêl a, khawvêla hrisêlna chanchinbu pawimawh ber a ni. He chanchinbu hian hrisêlna leh insûmna dan chauh a sawi lovin, hrisêlna hmun chu hriattîrna tûra kawng pawimawh a ni bawk; chu hmun chu September 5, 1866-ah damdawi an lo dawng tûr leh chenpui tute tân hawn a ni. Chutiangin mipuite hmaah thupui sawi hmasa atangin thla pali chhûng lo liam lekah hmun chu lei, buatsaih leh hman theih dinhmunah a awm ta a; sum hlutna chu $11,000 an ziak a, chu zînga tam tak chu pek fel tawh a ni.
GSAM 361Damdawi In Enkawltu Pawl Din
GSAM 361.11866–67 thlasik chhûngah Michigan Legislature chuan hrisêlna hmun enkawl tûra pawl siam theihna dan an pass. May 17, 1867-ah he hna hi an thawk a, dan tlêmte an siam a, lei leh in neihte chu vêngtu ruat dik takte kutah an hlân. Chu ni thlengin sum hlutna ziak zawng zawng chu $26,100 a ni a; chu zînga $18,264.87 chu an pe fel tawh. Hmunah damdawi thiam leh hnathawk ṭha takte an awm a, in chu damdawi dawng tûrte-in a khat deuhthaw a; chûng zînga mi thenkhat chuan kan mipui leh thutak chungchâng an hriat avângin kan rinna an pawm tawh.
GSAM 361Hrisêlna Tûra Thuam
GSAM 361.2Hnam tin leh ram tinah, mihring thinlung chu khawvêl thiltihtheihna, nun ropuina, a thiltihtheihna leh a thuam dan-te thuneihna hnuaiah a awm. 1863-ah kan ramah hrisêlna leh thuam dan chungchâng Mrs. White-a hriattîr a nih lai pawh chu a danglam lo; hmeichheten thuam dan kal mêk hoop an hâk nasat avângin, an zînga tam tak chu balun letling chhûnga kal angin an lang. Chumi hun vêlah chuan thuam danah thil lutuk dang hnih an lo lût a, an chungchângin sawiho a tam hle. Hêngte hi tawi tein ka sawi ang; chutiangin Mrs. White-a thuam dan chungchânga thuhretna, Kohhran tâna Thuhretna, No. 10-ah awm chu va hriatthiam tûrin a ṭha ang.
GSAM 362Thuam Danah Thil Lutukte Hnawl
GSAM 362.1Thil lutuk hmasa chu thuam sei tak, thawl sei nei, inch 10 atangin yard chanve emaw, thuamtu duh dân anga sei zêl kha a ni. Hêngte hi lei ah an dah thla ṭhin a, mipate chuan “kawng faihtu” an ti. Thil lutuk pahnihna chu a kalh chiah a, mipate thuam ang ber kha a ni. Miss Bloomer dung zui tute chuan he thuam dan hi an la a, chuvângin “Bloomer thuam dan” an ti. A tawpah chuan hming chu “America Thuam Dan” tihah an thlâk. He thuam dan thlâwptute chuan hmun hrang hrangah inkhawmte an buatsaih a, kan unau hmeichhe tam tak chuan an pawm duh. Mi thenkhat chuan an hâk ngei.
GSAM 362Thuam Dan Chungchânga Thuhretna
GSAM 362.2Mrs. White-a thuam dan chungchânga hrilh a nih thu chu Thuhretna No. 11 atangin thu ziah bung tlêmte ka la ang:
GSAM 362.3“Pathian mipui rinawmte chu khawvêl êng leh leilung chi an ni a, an thuneihna hi hlu tak a ni tih an hre reng tûr a ni. Thuam sei lutuk chu thuam tawi lutukah an thlâk ta se, an thuneihna chu nasa takin an tihral ang. Ringlo mite, an ṭanpui leh Pathian Berâmno lamah hruai tûrte chuan an tenawm ti ang. Hmeichhe thuam danah hrisêlna lamah siamthatna tam tak a awm thei a, hmuh tute thinlung tihbuai khawp tûra thlâk danglamna lian tak siam lo pawhin.
GSAM 362Siamthatna Thuam
GSAM 362.4“kawrhnuai tawt leh khawng tak leh nghapui ka chhûnga thil phêk khawngte hmangin taksa chu eng mah tihnêmin tihnêm tûr a ni lo. Thuam chu a nuam tûr a ni, chutiang chuan chuap leh thinlung chu hrisêl taka an thawk thei ang. Thuam chu pheikhawk sâng chung aia hniam deuhah a thleng tûr a ni; mahse kawng leh kawng kam bawlhhlawh a kâr thleng tûra tawi tûr a ni a, kutin sân tûr a ni lo. He thuam aia tawi zâwk hi hmeichheten an in hna an thawk laiin, a ṭha, a remchang leh hrisêl zâwk ang a, ram pawna hnathawk tûrte tân phei chuan a pawimawh hle.
GSAM 363Taksa Pum Pui Thuam Dan
GSAM 363.1“Thuam sei zâwng chu eng pawh ni se, an ke leh an kephah chu mipate ang bawkin thuam fel taka thuam tûr a ni. Hei hi kekawr chhûng thuah nei, thlungah khâwm a, ke rek velah thlun emaw; emaw hnuai lamah zau leh zâm zawnga siam emaw, hmangin tih theih a ni; chûngte chu pheikhawk an inṭhuah theih tûrin sei tûr an ni. Chutiangin ke leh ke rek thuamte chu thli tân an him. Ke leh kephah chu thuam lum hmangin nuam taka vawng a nih chuan, thisen kal dan chu inkhâwm a ni ang a, thisen chu thianghlim leh hrisêl takin a awm ang; a chhan chu taksa chhûngah a kalna kawngah a vawih loh leh a phâl loh vâng a ni.”
GSAM 363.2He thuam sei zâwng hi thawl sei nei thuam leh America Thuam Dan inkârah a kawng laihawl ṭha tak anga hrilh a ni. Mi pakhat pawhin he thuam hi hâk tûr a ni tih sawi a ni lo; mahse an thuneihna an tihral leh an ṭanpui tûrte an thinlung tihbuai tûra kawng an zawh tûr a ni lo. Hemi hmunah sawi dân angin ke rek thuam tûr tih a ni lo; mahse chutiangin tih theih a ni. He tum hi kawng dangin, thuam chhûng sei leh ke thuam tawn hmang pawhin tihhlawhtlin theih a nih chuan, chu thu nên chuan a inmil vek ang.
GSAM 363Hrisêlna Tûra Thuam Danah Thil Puihruai Panga
GSAM 363.3Thuam dan hrilh chhuahah chuan hrisêlna tûra thuam dan thil pawimawh panga, a awm tih hriat theih a ni:
GSAM 363.41. Kawrhnuai tawt leh khawng tak leh kawng hnêkna zawng zawng kalsan.
GSAM 363.52. Thisen kalna zalen lohtîrtu kut leh ke thlung zawng zawng kalsan.
GSAM 364.13. Taksa bung hrang hrang zawng zawng thuhmunin thuam, a bik takin kephah leh ke rek.
GSAM 364.24. Hmeichhe pawnfente chu kokiah khai tûr a ni a, eng tik lai mahin thlung hmangin khel bawrah innghat tûr a ni lo.
GSAM 364.35. Thuam sei zâwng.
GSAM 364.4Thil puihruai hmasa pali hi damdawi thiam thiam zawng zawngten an sawi tawh a, pangana chungchângah chuan thawl sei leh thuam tawi lutuk chu tûnah an kalsan tawh.
GSAM 364Mrs. Jenness-Miller-a Thuam Dan Chungchâng
GSAM 364.51890 kumah New York-a Mrs. Jenness-Miller chuan hun chhûnga hrisêlna thuam dan chanchinbu thiam berah hmeichheten an thuam chu zawi te tein an tawi tûr a ni tih a sawi; thlâk danglamna hmanhmawh tak siam lovin, hmeichhe pheikhawk sâng chung thlengin—Thuhretna No. 11-a hrilh ang chiahin—an tawi tûr a ni.
GSAM 364Dr. Trall-a Hriatpuihna
GSAM 364.61868-ah Florence Heights, N.J.-a Hygieotherapeutic Zirna In-a Dr. R. T. Trall chu May thla tâwp lamah Battle Creek, Mich.-ah kan rawngbawltute hmaah ni sari zirlai pêk tûrin ruat a ni. Zirlai hun chhûng chuan damdawi thiam chu Elder White-a inah a thleng. Mrs. White chu zirlai-ah a kal lo; mahse damdawi thiam chu ni tin Elder White leh a nupui, leh Elder J. N. Andrews-te nên sakawr tawlailirin an kal dûn avângin, damdawi thiam chuan hrisêlna, natna leh a chhan, damdawi rahte leh thil dangte chungchângah a ngaihdan a ngaihthlak tûr tih a ni. Hmuhna-a a hmuh chu a chhan sawi lovin a sawi mai. Damdawi thiam chuan damdawi thiam zirna chu a ngaihdan nên a inmil vek tih a sawi. Elder Andrews chuan ni hnihna ni inbiakna an zawh chuan damdawi thiam chuan Mrs. White chu damdawi thiam zirnaah khawi zirna in-ah nge a zir tih a zawt tih min hrilh. Hêng thilte hi a zir ngai lo va, Ostego, Mich.-ah June 6, 1863-a hrilh a nih rah chu a pe tih hriat chuan a mak hle. A ngaihdan chu taksa zirna leh hrisêlna zirna nên a inmil dik takin a ni tih a hrilh a; thupui tam takah chuan Mrs. White chu amah aiin a kal thûk zâwk tih pawh a sawi. Chutiangin ni nga vel an kal leh inbiak hnuah damdawi thiam chuan Elder White chu engvângin nge zirna in chhuahsanin Battle Creek-a rawngbawltute hmaah zirlai pêk tûra ko a nih tih a zawt. A chhânna chu, “Mrs. White hi hrisêlna thu zirtîrna mamawh pêk tûrah keimah ang bawkin a buatsaih fel a ni,” a ti.
GSAM 365Damdawi Thiamte Zirna-in A Pawm
GSAM 365.1A hrisêlna hman dan thupui hrang hrang chungchânga a ziak tam tak chu kum tam tak mipui hmaah a awm tawh a, chûng zînga tam tak chu Kristiante Insûmna leh Bible-a Hrisêlna tih hminga lehkhabuah an khâwm. Damdawi thiam zirna lama thiamte chuan hêng thuziakte hi fimkhur taka an en hnuah, damdawi thiam zirna nên an inmil vek tih an sawi. A tân chuan chûngte hi zirna rah an ni lo va, hmuhnaah Lalpan a hriattîr chu ziak chhuah mai an ni.
GSAM 365Dr. Kellogg-a Thuhretna
GSAM 365.2Mrs. White hmaah 1863-a hmuhna-a hriattîr thilte leh damdawi thiam zirna chhuak rahte an inmil dan entîrna tûrin, Battle Creek, Mich.-a khawvêl hmingthang damdawi hmun hotu J. H. Kellogg, M.D.-in Kristiante Insûmna lehkhabu thuhmahruaia a ziak thu ka la ang. A sawi chu:
GSAM 365.3“1. He thuziak hmasa ber chhuah hunah hrisêlna thupui chu an hnena thu sawi mipuite chauh ni lovin, khawvêl pum puiin an ngaihthah ber a ni.
GSAM 365.4“2. Taksa nun dân siamthatna ngai tute tlemte chuan siamthatna dân dik tak sawipuiin, thil dik lo lang chiang tak, a châng phei chuan thinlung tihbuai khawp thilte an puang chhuak.
GSAM 366.1“3. Khawiah mah, tu mah chuan Bible leh Kristiante rinna dân nên a inmil, thil dik lo lang chiang zawng zawng tel lova, hrisêlna thutak inzawm leh ruat fel tak chu an sawi chhuak lo.
GSAM 366.2“Chutiang dinhmunah chuan he thuziak sawi hi a lo chhuak. Zirtîrna dânte hi zirna thuneihna hmangin tihnghet a ni lo va, zirna hriatna nei anga inchhal lo, mahse Pathian êng leh thuneihna hmangin a ziak tih puangtu mi pakhat chuan chiang leh kawng zawh dik taka a sawi chhuak.
GSAM 366Dânte Chuan Fiahna An Tuarchhuak
GSAM 366.3“Chutiang dinhmun mak takah leh thu inchhalna mak tak nên pêk chhuah dânte chu hun leh hriatna fiahna chu engtin nge an hmachhawn? tih zawhna hi zawt tûr a dik hle. A chhânna chu fiahna tam tak pêk theih thilte-ah a awm. Kum sawmhnih leh panga kal taah ngaihthah emaw, nuihzathlâkna thil emaw ni tawh dânte chuan mipui rin ngamna leh zahna chu chawp taka an rawn thawk chhuak ta a, tûnah khawvêlin chutiangin an pawm lo va awm tawh ngai tih an hre lo ta. Science hriatna thar leh thil hlui hrilh fiahna thar chuan hriatpuihna thu belhchhah zêl a, tûnah chuan kum sawmhnih leh panga kal ta hma-a an sawi dânte zînga pakhat mah chu zirna hriatna-in a chak thei ang bera a tinghet loh chu a awm tawh lo.”
GSAM 366Hrilhlâwktuin Hmuhnate Chu Pathian Aṭanga Lo Chhuak An Nihzia Finfiahna
GSAM 366.4“Thil awm dân zirna leh thil tawn hriat thuneihna nei nia insawi, mahse ngaihdân luarkaiin a tihpeng leh thudik lo tam tak nêna inpawlh avânga ṭhatna thlen thei lo zirtîrna buai leh inkalh tak tak zîngah, thil awm dân zirna hriatna emaw, lehkha thiamna sâng emaw nei nia insawi lo mi pakhatin hrisêlna chungchâng ziaktu leh ngaihtuah mi tlêm têten an sawi chhuah ngaihdân buai leh thudik lo nêna inpawlhte aṭangin hrisêlna thu bulte a la khâwm a, a remkhâwm thei hi thil mak bîk tak a ni tih pawm a ngai ngei ang. Chûng thu bulte chu an inzawm ṭha êm êm a, an inrem êm êm a, an dik takzet avângin kum 25 chhûnga inbiakna te, zir chian beihna te, thil thar hmuhchhuah te leh thil tawn hriatte chuan thu bul pakhat mah an tichhe ta lo va, zirtîrna pêkte chu an nemnghet zâwk chauh a ni. Hei hi thil chhinchhiah tlâk tak leh Pathian hriatna leh kaihhruaina aṭanga lo chhuak a nihzia finfiahna chiang tak anga ngaih tûr a ni ngei ang.” A ziahna hmun leh kum chu, “Battle Creek, Michigan, 1890,” tih a ni.
GSAM 367Hrisêlna In Tihlen A Ni
GSAM 367.1J. H. Kellogg, M.D., chu 1876 kumah he hmunah hian daktawr hotu ber a lo ni a. A enkawlna hnuaiah chuan inenkawl duh an tam êm avângin 1877 kum ṭhal tirah hmun zâu zâwk siam a ngai tih an hre ta a ni. He hmun hming hi 1876 kumah Hrisêlna Siamthatna In tih aṭangin Damdawi leh Zai Enkawlna Hrisêlna In tihah thlâk a ni a, 1878 kumah in pui thar sak a ni.
GSAM 367.2He in hi a sei zâwng fut 136 leh a zâu zâwng fut 46 a ni a, lei hnuaia chhâwng chung lamah chhâwng li a nei a ni. In pum pui chu tuihu hmanga tihlum a ni a, boruak alh thei hmanga tihên a ni bawk. Hawn a nih hnu rei loteah damlo leh mikhualten an luah khat deuhthaw a ni.
GSAM 367.3Chumi hun thleng chuan he hmun chungchânga 1866 kuma Mrs. White thurâwn thuhretna hmanga hrilhlâwk tawh chu mak takin a lo thleng famkim ta a. Hrisêlna zawnga he hmun an rawn pan avânga he mite chungchâng hre ṭan hmasatute zînga sawm tam tak chuan tûna thutak êng chu an lo pawm tawh a ni.
GSAM 367Thingtlâng Hrisêlna Chawlhhmun
GSAM 367.41877 kum, thla 11 ni 22 chhuak Hunte Chhinchhiahna-ah chuan J. H. Kellogg unaupa, nu leh pa zînga pakhat thuhmun nei, M. G. Kellogg, M.D., chuan California-a Napa County chhûnga St. Helena aṭanga hmar chhak lam maile 2½-a Howell Tlâng pangah ram a nei ta a, Crystal Springs kiangah “Thingtlâng Hrisêlna Chawlhhmun” tih hming pu tûr in a sak ṭan dâwn tih a puang a. 1877–78 thlasik chhûngin in sak a ni a, 1878 kum tir lamah damlote enkawlna atân hawn a ni. He hrisêlna chawlhhmun hi a lo ṭobul, Battle Creek-a hrisêlna in ang bawkin a lo lian zêl a; chutih rualin mi tam takin thuchah an hriat a, an pawmna hmun a lo ni bawk a ni.
GSAM 368Pacific Hrisêlna Chanchinbu
GSAM 368.11885 kum nipui chu vântirhkoh pathumna thuchah hmalakna kawnga hmasâwnna thil thleng tam tak awmna hun a ni. Thla 5 ni 1-ah St. Helena-a Thingtlâng Hrisêlna Chawlhhmun chu daktawr zirna chhuak fel ṭha tak pakhat enkawlna hnuaiah dah a ni. Thla 6 chhûngin Pacific Hrisêlna Chanchinbu leh Inthununna Ṭanpuitu, phêk 24 nei chu thla hnih dan zêla chhuah ṭan a ni a, Elder J. H. Waggoner chu a buatsaih dân enkawltu a ni. Hêng hmalaknate avâng hian hrisêlna in chu nun thar a nei a, kum hmasa lama a chân ṭhin ang kha a ni ta lo va, kum tin a hna thawh aṭangin $2,000 aṭanga $4,000 thleng hlêp thianghlim a nei ṭan ta a, 1891 kum, thla 4-a tâwp kumah phei chuan $12,000 aia tam hlêp thianghlim a nei a ni.
GSAM 368.21887 kuma St. Helena-a Thingtlâng Hrisêlna Chawlhhmun Pawl inkhâwmah chuan he hmun sum dinhmun chungchâng hetiang hian sawi a ni: 1885 kum, thla 5 ni 1-ah he hmun hlutna, a leiba zawng zawng paih hnuah, $5,322.76 chauh a ni a, chu chu chumi ni thlenga inṭâwmpuina chanvo zawng zawng hlutna aiin $2,547.24-in a tlêm a ni. Ṭawngkam dangin sawi ila, he hmun hian a sum hmuh zawng zawng leh a bulṭanna inṭâwmpuina sum $2,547.24 a hmang zo tawh tihna a ni. 1887 kum, thla 4 ni 1-ah chuan a leiba zawng zawng paih hnuah he hmun hlutna chu $21,372.64 a ni a, thla 23 chhûngin $16,049.88-in a lo pung ta a ni. He sum aṭang hian $5,280 chu inṭâwmpuina chanvo lei man a ni a, $2,497.60 chu he hmun tâna thawhlâwm dawn a ni; chuvângin he hmun hnathawh aṭanga hlêp thianghlim chu $8,272.28 a ni. Hetih hun vêl hian Pacific Hrisêlna Chanchinbu chu phêk 32 nei, a kâwm neiin thla tin chhuah a ni a, he hmun rawngbâwlna leh a thu bulte hmasâwnna tûr atân a ṭangkai lehzual tih hmuh a ni.
GSAM 369Ṭanpui Ngai Enkawlna Hna
GSAM 369.11891 kum, thla 1 chhuak Damlo Enkawl Rawngbâwltu-ah chuan Battle Creek Hrisêlna In chungchâng sawiin Daktawr J. H. Kellogg chuan heti hian a ti:—
GSAM 369.2“He hmun a lo din tirh aṭanga kum 25 chhûnga ṭanpui ngai enkawlna atâna a pêk tawh hlutna chu $100,000 aia tam fê a ni a, a tîra bulṭanna inṭâwmpuina sum aiin a lêt tam tak a ni.
GSAM 369.3“Ṭanpui ngai enkawlna hna kan sawi tâk bâkah hian, he hmun hian thu sawitute, damlo enkawltute, chaw ei siam zirna ina zirtîrtute leh rawngbâwlna kawng hrang hrang thawk tûra zirtîr tawh mi dangte a tîr chhuak bawk a ni.”
GSAM 369Fahrahte Tâna Ngênna
GSAM 369.41891 kum, thla 3 ni 8-a General Conference-ah chuan Daktawr Kellogg chuan fahrahte tâna nasa takin a ngên a. “‘A pum huapa aiawhtu’ atân ruat ka lo ni a, aiawhtu nei lote—fahrah, anmahni ngaihsaktu tûr nei lote—chu ka aiawh dâwn a ni,” a ti a.
GSAM 369Pi Haskell Thilpêk $30,000
GSAM 369.51892 kum, thla 1 chhuak Ram Chhûng Rawngbâwltu-ah chuan fahrah naupangte tâna chênna in siam nân sum pêk tûrin nasa taka ngênna tih a ni a. Chu chanchinbuah chuan he in tâna pêk tiamtu hmingte a chuang a, an pêk tiam zawng zawng chu $17,716 a tling a ni—he hna ṭantu ngaihdân chuan hetiang hna lian tak atân chuan a tlêm lutuk a, chuvângin hna thawh chu a tlai tûr hlauh a ni ta a. Mahse, a tir aṭanga a tâwp hre sa, “tlâng sângkhata ran awmte” neitu chuan thil thlengte chu a remruat ta a, kan rinna kawppui ni lo, Chicago-a hmeichhe hausa Pi Caroline E. Haskell, Pu Frederick Haskell hmeithai chu, he ṭanpui ngai enkawlna hna ruahman chungchâng hi a lo hriatin, in sa tûr pawl kutah $30,000 a dah nghâl a. A phût awm chhun chu, chu sum zawng zawng chu ruahmanna duan tawh angin fahrah in sak nân hman vek tûr a ni a, rilru zau leh thilphal takin enkawl tûr a ni a, a pasal thi tawh hriatreng nân chu in chu Haskell Hriatrengna In tih hming sak tûr a ni, tih a ni.
GSAM 370.1Chutianga sum pêk a lo nih avâng chuan Damlo Enkawl Rawngbâwlna leh Ṭanpuina Pawl chuan chumi kum chhûngin fahrahte chênna in chu a sa a, a hawng thei ta a ni. He in hi 1894 kum, thla 1 ni 25-ah hlan a ni. Chumi hun aṭanga hun tam zâwkah chuan chuta chêng chhûngkua, fahrah te, ṭanpuitu te leh zirtîrtute chu a tlângpuiin mi za an ni ṭhîn.
GSAM 370James White Hriatrengna In
GSAM 370.2Hêng fahrahte enkawl leh châwm bâkah hian, he pawl hian ṭanpui ngaite enkawlna hmun dang, James White Hriatrengna In an tih chu a enkawl bawk a; chutah chuan kum upa leh chênna in nei lo sawmhnih aia tamte enkawl leh nuam taka dah an ni.
GSAM 370Damlo Enkawl Rawngbâwltute
GSAM 370.3He hna kawngah hian damlo enkawl rawngbâwltute zirtîr ṭan a nih khân hma thar chak tak lâk leh a ni a. Mihring dinhmun châwikâng tûra he beihna fakna thuah chuan Mrs. White-in 1892 kum, thla 9 ni 16-a Australia rama Preston aṭanga lehkha a ziah khân heti hian a ti:—
GSAM 370.4“Tûna mi pakhat zir mêkna hmunah hian mi za zet zir mêk awm se ka va duh êm! Chutiang chu a ni tûr a ni. Mipa leh hmeichhiate chu damdawi lam zirna nei lo rawngbâwltu an nih aiin damlo enkawl rawngbâwltu an nih chuan an ṭangkai zâwk thei a ni.”
GSAM 370.5Chunga thu ziah a nih hnu aṭang chuan hetiang rawngbâwlna nun zawng zawnga thawk tûra inbuatsaih nâna zirtîrna dawngte chu an pung nasa ta a ni.
GSAM 370Hrisêlna Hna Ṭhanna
GSAM 370.61894 kum, thla 1 chhuak Damlo Enkawl Rawngbâwltu-ah chuan hrisêlna hna ṭhanna chungchânga thil hriat tlâk tak tak târlangna thu tâwi a awm a. Hetiang hian a ziak a ni:
GSAM 371.1“Hrisêlna Siamthatna In chu 1866 kumah din a ni a.... Thing hmanga sak in lian lo tê, Michigan khawpui ṭhang mêkte zînga pakhat Battle Creek hmun sâng lama hmun nuam leh hrisêlna ṭha tak awm, mi mal chênna in chu lei a ni a. Daktawr pahnih, inbualna ṭanpuitu pahnih, damlo enkawltu pakhat (zir chhuak lo), ṭanpuitu pathum emaw pali emaw, damlo pakhat, harsatna chhiar sên loh leh he hmun nakin hun leh a dinna thu bulte chunga rinna nasa tak—hei hi tûna hnathawh ṭobul a ni. Hrisêlna Siamthatna In tih hmingin hriat a ni.
GSAM 371.2“A tîra in tê awmna hmunah chuan tûnah in sei zâwng fut 312 leh a thûk zâwng fut 100, chhâwng ruk nei, mikhual zathum lengna a ding ta a, damlote enkawl leh tihdam nâna tûn hun thil awm dân zirna hriatna hmanga siam theih hmanrua tin rêngin thuam a ni. Daktawr sâwm, an tam zâwk chu anmahni hna bîkah thiam bîk ni, an awm a. Damlo enkawltute leh ṭanpuitu dangte chu zathum aia tam chhûngkua an ni a, he hmun rawn pan damlote chu America ram pêng tin aṭanga lo kal an ni a, ram dang aṭanga mikhual tam tak an awm bawk. Ram chhûng emaw ram pâwn emaw aṭanga rawngbâwltu, eng pawl mi pawh ni se, a kawngkhârte chu an tân hawn a ni reng a, hêng mikhual zînga pakhat emaw a aia tam emaw chhûngkuain a neih loh hun a awm khât hle a ni.
GSAM 371Hrisêlna In Damdawi In
GSAM 371.3“Damdawi in chu 1888 kumah sak a ni a, fut 100 leh fut 60 a ni a, chhâwng nga a nei a ni. In chhâwng chung lam pathum chu hrisêlna in zai enkawlna ṭhen, damlo pindante leh damlo khum dahna pindan liante atân hman a ni. He hmunin ṭanpui ngai a enkawlna hna pisa te pawh hetah hian a awm bawk. A vêlah chênna in tê sawmhnih an awm khâwm a, a ṭhen chu tuihu hmanga tihlum an ni a, in pui ang bawkin eng meiah tihên an ni a, damlote emaw zirlaite emawin an luah khat a ni. Rawngbâwltu damlo enkawltu zirtîrna sikul chu 1884 kum, thla 7 ni 1-ah din a ni. A thla ruk hmasa chhûngin zirlai sawmthum panga hming ziah luh a ni.”
GSAM 372Hnathawktute An Chhuah Tûr Hrilhlâwkna
GSAM 372.1California-a St. Helena-a hrisêlna hmun awm chungchâng sawiin, Mrs. White chuan 1887 kum, thla 2 ni 6-a Switzerland rama Tramelan aṭanga lehkha a ziahah heti hian a ti:—
GSAM 372.2“Pathianin a sawi tawh angin, he hmun nêna inzawm mite hian inngaitlâwm tak leh thuâwih takin Pathian duhzâwng tiin an awm chuan, he hmun hi a nung ang a, a hmuingîl ang; chumi aṭang chuan Pathianin an hnêna a pêk êng hmanga mi dangte malsâwm tûrin rawngbâwltute tîr chhuah an ni ang. Hêng mite hian Isua rilru pûin hmun sânga milemte an ṭhiat ang; rin dân dik lote chu an pholang ang a, tûna thudik lo te, mahni duh zâwng bâwih nihna te, inthunun lohna leh suahsualna chauh duat taka vawnna hmunah chuan thutak te, faina te leh thianghlimna te an tuh ang.”
GSAM 372.3Hêng thu hi hetiang hmun dangte tân pawh a dik êm avângin kan la chhuak a ni.
GSAM 372Hrisêlna Hnaah Hlawhtlinna Tiam A Ni
GSAM 372.41891 kuma kohhran hnêna thurâwn thuhretna bîk pêkah chuan hetiang hian kan chhiar a: “Hrisêlna siamthatna ngaihvenna kaihthawh tûra beihna tin chungah Pathian malsâwmna a awm ang; hmun tinah a ṭûl sî a. He thil chungchângah hian harhtharna a awm ngei tûr a ni; Pathianin he hmalakna hmang hian thil tam tak tih a tum sî a.”
GSAM 372America Damlo Enkawl Rawngbâwlna Zirna In Sâng
GSAM 372.5Damlo enkawl dân chhan nei ṭha chungchânga êng chu a pung zêl a, 1895 kum, thla 6-ah chuan damdawi lam zirna in din a ṭûl ta a ni. He mamawhna phuhrûk tûr hian America Damlo Enkawl Rawngbâwlna Zirna In Sâng chu Seventh-day Adventist Damlo Enkawl Rawngbâwlna leh Ṭanpuina Pawl hnuaia ram chhûng leh ram pâwna thawk tûr daktawrte zirtîr bîk nân din a ni. Hawnna inkhâwm chu Battle Creek-ah 1895 kum, thla 9 ni 30-ah neih a ni a, a tûk, thla 10 ni 1-ah zirlai sawmli nên zirna in sâng chu hawn a ni.
GSAM 372.6Zirna in sâng puan chhuah thuah chuan hetiang hian kan chhiar a:
GSAM 372.6“Zirna in sâng hi Illinois ram pêng dân hnuaiah Chicago-ah dân anga din ngheh a ni. Zir tûr ruahmanna chu America-a damdawi lam zirna sikul ṭha berte ang bawka kimchang a ni ang. Zirtîrna chu a ṭhen Chicago-ah, a ṭhen Battle Creek, Michigan-ah pêk a ni ang.”
GSAM 373.1Damlo enkawl rawngbâwlna thawk tûra inbuatsaihte chungchângah chuan 1895 kum, thla 8 chhuak Damlo Enkawl Rawngbâwltu-ah hetiang hian kan chhiar a:
GSAM 373.1“Tûna Battle Creek Hrisêlna In Damlo Enkawltu Zirtîrna Sikul-a zir mêkte chu 250 aia tam an ni a; an zînga tûna damlo enkawl rawngbâwlna thawk thei tûr thiamna nei tawh zawng zawngte chu an thawhna tûr ruat pêk vek an ni. Chhim Tuipui Thliarkârte, India, West Indies leh America Chhim lam tân damlo enkawltute mamawh an ni a; America-a chhim lama ram pêngte tân sawmhnih panga emaw sawmthum emaw, kan khawpui liante tân pawh mamawh an ni.”
GSAM 373Damlo Enkawl Rawngbâwlna Hna Ṭhanna
GSAM 373.21895 kum, thla 11 ni 5-a Biak Bûka neih, Hrisêlna In Rawngbâwltu Damlo Enkawltu zirlaite zir chhuahna inkhâwmah chuan Daktawr Kellogg chuan heti hian a ti:—
GSAM 373.3“Kum sâwm leh pahnih kal ta khân hetiang inkhâwmah hian damlo enkawltu pahnih an zir chhuak a. Tûnah erawh chuan damlo enkawltu zathum leh zali inkâr huho an awm ta a ni. Hrisêlna inah daktawr sawmpakua an awm a, hrisêlna in nêna eng emaw chen inzawm, Damlo Enkawl Rawngbâwlna leh Ṭanpuina Pawl enkawlna hnuaia hetiang hmun dangteah sawmhnih pahnih an awm bawk a ni. Kan damlo enkawltu sawmnga pathumte chu ram pâwn hrang hrangah—Sweden, Mexico Hlui, Africa-a Rangkachak Tuipui Kam, Australia, Africa Chhim lam, Denmark, India, New Zealand, Samoa leh British Guiana-ah an awm a ni. Tûnah damdawi lam zirlai sawmruk pathum an zir mêk a. An zînga sawmli pakhat hetah an awm a, sawmhnih pahnih chu Michigan Zirna Inpui leh sikul dangteah an awm. Vawiin zânah hian damlo enkawltu sawmhnih pahnih, damlo enkawltu pawm tlâk nihna nei a chhuak tûra inbuatsaih kim tawhte, hetah an zir chhuak dâwn a ni.”
GSAM 373.4Kan hrisêlna hmunte ṭhanna 1902 kum thlenga kan chhui chuan, Battle Creek Hrisêlna In, a damdawi lam zirna in sâng leh damlo enkawltu zirtîrna sikul nên chu Seventh-day Adventist-te ta, khawvêla hetiang hmun lian ber a ni tih kan hmu a ni.
GSAM 374In Puite An Kâng
GSAM 374.11902 kum, thla 2 ni 18 zânah chuan in pui lian tak, a hmanrua ṭha tak takte nên leh damdawi in zâu ṭha tak chu meiin a kâng zo ta a. Chumi hunah chuan in chhûngah damlo leh mikhual zali an awm a; mahse daktawr te, damlo enkawltu te leh ṭanpuituten huaisen taka hma an lâkna leh Lalpa vênhimna bîk avângin, anni zawng zawng chu hliam na tuar lovin in aṭangin hruai chhuah vek an ni.
GSAM 374Hrisêlna In Thar
GSAM 374.2In hlui awmna hmunah chuan a hmaa mi aiin lian leh nghet zâwk in dang sak a ni ta a. Tûna in awm hi a lungphûm chu 1902 kum, thla 5 ni 12-ah phûm a ni a, in chu 1903 kum, thla 5 ni 31-ah hlan a ni. He hmun enkawltuten in thar chungchângah heti hian an sawi a: “thîr te, lung te, leirawhchân te leh lungdeh te hmanga in sak theih ang angin a nghet a, a daih rei a ni.
GSAM 374.3“He hmun hmanrua thuamna chu eng kawngah pawh hmuh theih zînga tûn hun thiamna mila ṭha ber, kimchang ber, hrisêlna atâna fai ber, hman nuam ber leh nghet ber a ni a; tûna a zawh fel tawha a awm dân ang hi chuan Battle Creek Hrisêlna In hian damlote tâna hmanrua leh awlsamnaa a pêk chu tumahin an khûm lo ngei tih rin a ni.
GSAM 374.4“He hmun enkawltute thiltum chu damlo enkawl nâna thil tih dân leh hmanrua thar, chhan nei ṭha taka damlo enkawlna lama pawmte zawng zawng chu hmun khatah, boruak ṭha tak hnuaiah khâwm a, chûng thil tih dânte chu chhia leh ṭha hriatna zâwm tak leh hriatthiam tak chunga hman a ni.”
GSAM 374Hrisêlna In Tam Tak Din Tûr A Ni
GSAM 374.5He mite hnêna êng hriattîr chu, Lalpan hmun lian êm êm tlêm tê neih aiin, hrisêlna in lian tâwk, khawvêl hmun hrang hranga sem darh tam tak neih a duh, tih hi a ni. Khawvêl hmun hrang hrangah, a bîkin kum sâwm kal ta chhûngin hrisêlna in tê hawn ṭan a ni ta tih kan hriat avângin kan lâwm a ni. 1904 kum General Conference Kum Tina Chanchin Bu-ah hêng hmun tê zâ chanve aia tam hming ziak a awm a ni.
GSAM 375Hrisêlna In Hming Ziahna
GSAM 375.1Hêng din an lo nihna thil thlengte sawifiah chu ngaihnawm tak a ni thei ang; mahse kan ziahna hmun a tlêm avângin an awmna ramte leh ram tinah eng zât nge an awm tih ziak chhuak lekah kan lungâwi a ngai a ni. America-ah 35; Great Britain-ah 3; Germany-ah 1; Switzerland-ah 1; Denmark-ah 1; Norway-ah 1; Sweden-ah 1; Africa Chhim lamah 1; Australia-ah 2; New Zealand-ah 1; Samoa Thliarkârah 1; Mexico Hlui-ah 1; India-ah 1; Japan-ah 1 an awm tih kan hmu a ni.
GSAM 375Damlote Enkawlna Pindan Hming Ziahna
GSAM 375.2Hêng hrisêlna inte bâkah hian damlote enkawlna pindan sawmhnih pahnih a awm a, chûng zînga sawmpasarih chu America-ah a awm a; pakhat Jaffa-ah, pakhat Palestine rama Jerusalem-ah, pakhat Mexico Hlui-a Guadalajara-ah, pakhat Africa Chhim lama Kimberley-ah leh pakhat Australia-a Rockhampton-ah a awm bawk a ni. Hêng bâkah hian sa tello chaw ei siamna dawr sawmhnih paruk a awm a; chutah chuan miten hrisêlna atâna ṭha, bawlhhlawh kai lo chaw an hmu thei a, nun dân dik chungchâng zirtîrna pawh eng emaw chen an dawng thei a ni.
GSAM 375.3Hrisêlna siamthatna thu bulte hmasâwnna chungchânga hêng chhiarpuihna hian, 1866 kuma Pathian hriattîrna hmanga hrilhlâwk a lo nih angin, Lalpan “he hmalakna hmanga hna ropui a hlen chhuah theihzia” a entîr a; tin, 1863 kuma hrilhlâwk a nih angin, “hrisêlna siamthatna thu bulte” chuan “Lalpa lo kal huna vâna lâk chhoh tûr mite buatsaihna” kawngah engtin nge hna an thawh theih tih a entîr bawk a ni. Chuvângin hêng hrisêlna hmunte hi a lêt za thlengin lo pung sela, an din leh an ruahman chhan chu rang takin hlen chhuak rawh se.
Notes
- 3 Johana 2. ↩