Adventist Pioneer
Library
aplib.orgBu In
19 / 31

Bung 16 — Vântirhkoh Pathumna Thuchah

John Norton Loughborough

GSAM 247.1“Vântirhkoh pathumna chuan anmahni a zui a, aw ring takin, Tu pawhin ramsa leh a lem chu a biak a, a chal emaw, a kut emawah a chhinchhiahna a chan chuan, chu mi vek chuan Pathian thinurna uain, a thinurna no chhunga thil dang nen pawlh lova leih luh chu a in ang; vântirhkoh thianghlimte leh Berâmno hmaah mei leh katin tihduhdah a ni ang; an tihduhdahna meikhu chu chatuanin a chho reng ang; ramsa leh a lem betute leh a hming chhinchhiahna chang apiangte chuan chhunah emaw zanah emaw chawlhna an nei lo. Hetah hian mi thianghlimte chhelna a awm: hetah hian Pathian thupek leh Isua rinna vawngtute an awm.”1

GSAM 247Bible-a Vaukhânna Ngaihpawimawh Ber Tûr

GSAM 247.2Hei hi Bible-a vaukhânna ngaihpawimawh ber tûr a ni a, kan khawvêl chanchin ziak chhûngah he thuchah hi hun kal taah hriat tawh a nihzia thu hretu rêng a awm lo tih a chiang hle. Hêng vântirhkohte zînga a hmasa leh a pahnihna chu tûnlai chhuante tâna an nihzia finfiah a nih tawh avângin, he thuchah hi hun kal ta tâna a nih lohzia a chiang berin a nemnghet a ni.

GSAM 247.31847-ah Elder J. V. Himes chuan heti hian a sawi:—

GSAM 247.4“[Thupuan] bung sawm leh palina hian, thlêmna nasa tak hunah mihringte vaukhân nân, la au chhuah tûr au rî mak tak a târ lang. Châng 9-11. Hei bâk hi chuan Pathian lehkhabuah thinurna hlauhawm tak puan chhuahna hetiang hi hmuh tûr a awm lo. Hetiang taka nasa vaukhânna a ngai hi, thlêmna nasa tak a awm dâwn tihna a ni lo vem?”2

GSAM 248Biak In Hawn a Ni—Bâwm Hmuh a Ni

GSAM 248.1J. N. Andrews chuan he thuchah chungchâng hi heti hian a sawi: “Vâna biak in chhûnga hmun thianghlim ber hawn a nih a, chutah bâwm hmuh a nih hi vântirhkoh pasarihna a ri lai huna thil thleng a ni. Ni 2300 a tâwpah kan Puithiam Lalber ropui rawngbâwlna chu chu pindanah chuan sawn a nih avângin, biak in hawn hun chu vântirhkoh hmasa puan chhuahnaa târ lan angin, chu hun bithliah tâwpna khân chhinchhiah a nih tih kan hrethiam a ni. Kan Puithiam Lalber chu Pathian bâwm hmaa rawngbâwl tûra hmun thianghlim berah a lût chuan, chu bâwm chhûnga Pathian thupek awmte lamah kohhran rilru a hruai a ni. Chu hun aṭang chuan vâna hmun thianghlim aṭangin Pathian thupek chu a êng chhuak reng a ni.

GSAM 248Sabbath Thlâk Danglamna

GSAM 248.2“Hun engemaw chen kal taah thupek palina chu Lalpa chawlhni aṭangin Pathian hre lote ni hmasa kûtah thlâk a ni tih hi hnial theih rual loh thudik a ni. He thlâk danglamna hi Pathian Lehkha Thianghlimte chu nasa taka kalh chunga tih a ni; Lehkha Thianghlimte chuan hmun tinah ni pasarihna chauh hi kâr tina Lalpa Sabbath a nihzia an pawm si a. Daniela'n ‘hunte leh dânte thlâk danglam a tum ang’ a tih, rinna phatsantu ropui chuan hei hi a ti a ni. He thuneihna hi a nihna takah chuan khawvêl pum puiin an biak tûr ramsa nên khân thuhmun a ni. He thupek rei tak rah beh tawh hi tûnah a dikzia chawi lanna a ni leh a, Pathian mite pawhin thupek dang pakua nên vawn an ṭan ta hi thil ngaihnawm tak a ni. Pathianin la bâng chu rûlpui nêna an indona hnuhnung ber atân leh khawpui thianghlim kawngkharte kal tlanga luh an nih theih nân a buatsaih mêk avângin amah chu lâwmthu i hrilh ang u. Thupuan 12:17; 22:14. Rinna phatsanna Sabbath kalh zâwnga thupek palina dikzia chawi lanna leh Pathian thupek zawng zawng hrilhna hi, tûna hun hi mi thianghlimte chhelna hun leh vântirhkoh pathumna vaukhânna hun a ni tih finfiahna langsâr tak a ni.”3

GSAM 249.1Bung hmasaahte khân hêng thuchahte zînga a hmasa leh a pahnihna chu 1844, thla 10 ni 22 thlenga Krista lo kal lehna puan chhuahna ropui khân a lo thlen famkimzia târ lan a ni tawh a. He bung bul ṭanna Bible thu hian, “Vântirhkoh pathumna chuan anmahni a zui a,” a ti; chu chu vântirhkoh hmasa leh a pahnihna chu a zui tihna a ni. Hei nên inzawmin, thuchah pathumna lo chhuah ṭanna ngaihven hi thil ngaihnawm tak a ni maithei.

GSAM 249Adventist Sabbath Vawngtu Hmasate

GSAM 249.21844-a “zanlai au” lai khân Lalpa chuan a mite rilru chu ni pasarihna Sabbath vawn lamah a hruai ṭan a. Adventist-te zîngah he zirtîrna hi heti hian a lo chhuak: Rachel Preston, ni pasarihna vawng Baptist mi chu Washington, N.H.-ah a insawn a; chutah chuan Adventist kohhran pakhat a awm a. Ani chuan lo kal lehna zirtîrna a pawm a; a rawngbâwlna avângin chu kohhran, mi sawmli vêl awmna chuan thupek palina Sabbath chu an pawm ta a.4 Hei hian chu thu chungchâng zawh chian duhna a siam a. 1844, thla 9 ni 5 chhuak Au Rî-ah chuan, “Mi tam tak chu ni pasarihna vawn a ngai nia an ngaih chungchângah an rilru a buai hle,” tih kan hmu a. He thu hi chanchinbu hotu thuhmahruaiah a awm a; chutah chuan ni hmasa vawn a ṭulzia târ lan tumin beihna chak lo tak siam a ni a. Thla 9 ni 12 chhuakah pawh chu thu chu chhunzawm a ni a; chutah chuan mi tam takin uluk taka an zir chian phahna he thu pawimawh tak hi kan hmu:—

GSAM 249Ni Pasarihna Chu Dânin A Ruât Ni Awm Chhun

GSAM 249.3“Kâr kal ta khân he thu tlûkna hi kan thleng a: Kristian-te'n hun thianghlim atâna an dah hran tûr hun bîk dânin a phût rêng rêng a awm lo. He thu tlûkna hi a dik lo a nih chuan, vawn tûra dân awmna ni awm chhun chu ni pasarihna hi a ni, kan ti.”

GSAM 250T. M. Preble Thuziak

GSAM 250.11845, thla 2 ni 13-a T. M. Preble-in Sabbath chungchânga a thuziak, Portland, Maine-a Israel Beiseina-ah 1845, thla 2 ni 28-a chhuah chuan, Adventist-te zawng zawng rilru chu Sabbath chungchângah a hruai a. Bible Sabbath vawn a ṭulzia leh rinna phatsanna ropui avânga ni hmasaah thlâk a nihzia a târ lan hnuah chuan, heti hian a sawi a: “Tichuan, ki tê takin ‘hunte leh dânte’ a thlâk avângin, Daniela 7:25 a lo thlen famkimzia kan hmu a ni. Chuvângin, ni hmasa chu Sabbath atâna vawng zawng zawngte hi pope ni hmasa vawngtute leh Pathian Sabbath bawhchhiatute an ni niin ka hria.”5

GSAM 250Sabbath Chungchângah J. B. Cook-a Thu

GSAM 250.2Hei hnu rei loah J. B. Cook-a thuziak pakhat chhut chhuah a ni a; chutah chuan ni hmasa chu Sabbath atâna vawnna tûra Lehkha Thianghlim finfiahna a awm lohzia a târ lang a. He thu tawi fel tak hi a hmang a: “Hetiang hian pope Sabbath puanzâr hnuaia, an hriat loh pawhin, lawng khalhtute puanzâr aṭang chuan thli zawng zawng chu awlsam takin tihbo a ni ta a ni.”

GSAM 250.3Hêng mi pahnihte hian Sabbath an vawn hun chu rei lo tê a ni nâin, awlsam taka tih tâwp theih loh hmalakna an lo ṭan tawh a. “Pope ni hmasa vawngtute,” “Pathian thupek bawhchhiatute,” leh “pope Sabbath puanzâr hnuaia lawng khalh” tih thumalte chu, he thu chungchânga thutak hre châk mi za tam takte kâah a awm a. Heti hian Fairhaven, Mass.-a Elder Joseph Bates rilru pawh hîp a ni a, 1845-ah Sabbath chu a pawm ta a.

GSAM 250Joseph Bates-in Sabbath A Pawm

GSAM 250.4A thil tawn chu heti hian a ni: Washington, N.H.-a mite'n Sabbath an vawng tih a hriatin, chu kohhran tlawh a, an tih awmzia han en a tum a. A tum ang chuan a tlawh a, anmahni nên chu thu chungchâng an zir ho chuan, an dikzia a hmu a, Sabbath chungchânga êng chu a pawm nghâl a. New Bedford, Mass. lama a kîr leh lai chuan, New Bedford leh Fair Haven inkâra lei chungah unaupa langsâr tak pakhat a hmu a; chu mi chuan, “Lawng hotu Bates, chanchin thar eng nge awm?” tiin a chibai a bûk a. Elder Bates chuan, “Chanchin thar chu ni pasarihna hi Lalpa kan Pathian Sabbath a ni tih hi a ni,” tiin a chhâng a. Chu pa chuan, “A nih leh, inah ka haw ang a, ka Bible chu chhiarin chu thu chu ka en ang,” a ti a. Chutiang chuan a ti a; an intawh leh ṭum chuan he unaupa hian Sabbath thutak chu a lo pawm tawh a, a zâwm mêk tawh a ni.

GSAM 251Sabbath Chungchânga Lehkhabu Hmasa Ber

GSAM 251.2Elder Bates chuan he thutak hi ram ṭhen hrang hrangah hrilh a ṭan nghâl a. Rei lo teah Sabbath chungchânga lehkhabu emaw, lehkhabu tê pawh ni se, a hnathawhnaah ṭanpuitu ropui tak a nih tûrzia a hre ta a; Pathian Thlarau chuan chu thu chungchâng ziak a, chhut chhuah tûrin a rilru a chêttîr a. Nimahsela, a neih zawng zawng chu York siling pakhat, sent sawm leh pahnih leh a chanve chauh a nih avângin, pawisa nei lova engtin nge a tih theih ang tih chu zawhna a ni a. He thu chungchânga a thil tawn, 1855-a kei min hrilh ang chiah khân sawi hi chhiartute tân thil ngaihnawm tak a ni maithei.

GSAM 251Chhangphut Pawng Li

GSAM 251.3Pathian hmaa a ṭawngṭai lai chuan lehkhabu chu ziak a tum ta a, chhut chhuahna tûr kawng a inhawng ngei ang tih a ring nghet tih a sawi a. Chuvângin, a hna ṭan tûrin Bible leh Bible thumal zawnna lehkhabu kengin a ziakna dawhkânah a ṭhu ta a. Dârkâr khat vêl a liam chuan Bates-i chu pindanah a lo lût a, “Joseph, chhang ur tûr ka neih zawng zawng siam nân chhangphut ka nei tâwk lo,” a ti a; chutih rual chuan a mamawh thil tê dang ṭhenkhat pawh a sawi a. “Chhangphut eng zât nge i tlâkchham?” tiin lawng hotu Bates chuan a zâwt a. “Pawng li vêl,” tiin a chhâng a. Ani chuan, “A ṭha e,” a ti a. A pindan aṭanga a chhuah hnu chuan, ani chu a bula dâwrah a kal a, chhangphut pawng li leh thil dangte chu leiin inah a rawn keng a, a ziakna dawhkânah a ṭhu leh ta a. Rei lo teah Bates-i chu a lo lût a, dawhkâna thilte chu a hmu a, “He chhangphut hi khawi aṭanga lo awm nge?” tiin a au a. Lawng hotu chuan, “Engati nge, a tâwk lo em ni? Pawng li i mamawh i ti a nih kha,” a ti a. Ani chuan, “Aw, mahse khawi aṭangin nge i hmuh?” a ti a. “Ka lei a ni,” a ti a; “chhang ur tûr siam zo tûra i mamawh zât kha a ni lo em ni?” Bates-i chuan, “A ni e; mahse nang, lawng hotu Bates, New Bedford aṭanga khawvêl hmun tinah lawng khalh chhuak ṭhîntu khân, i chhuak a, chhangphut pawng li chauh i va lei em ni?” tiin a chhunzawm a. “A ni, chhang ur tûr siam zo tûra i mamawh zât kha a ni lo em ni?” “A ni e,” Bates-i chuan a ti a, “mahse chhangphut pawng li(!) i lei em ni?”

GSAM 252Thutak Atâna Dolar Sâng Sawm leh Sâng Khat Hman a Ni

GSAM 252.1Fiahna dang a lo zui leh thuai a. Lawng hotu Bates-in tuifinriat lama a hna a bânsan khân, lawnga a chanvo chu $11,000-in a hralh a; mahse tûnah chuan thutak hna hmasâwn nân a neih zawng zawng a lo hmang zo tawh a ni. Chu hun thleng chuan Bates-i chuan a pawisa dinhmun dik tak a la hre lo a; mahse ani chuan tûnah a hrilh hriat tûr a ni tih a hria a, chutichuan, “Ka nupui, khawvêla ka pawisa neih hnuhnung ber kha hêng thil leinaah hian ka hmang zo ta,” tiin thlamuang takin a sawi a. Bates-i chuan ṭah chunga lungchhe takin, “Eng nge kan tih tâk ang?” a ti a. Lawng hotu chu a ding a, a lawng kaihruaitu hotu zahawmna zawng zawng nên, “Lehkhabu ka ziak dâwn a; ka sem chhuak ang a, he Sabbath thutak hi khawvêl hmaah ka darh ang,” a ti a. Bates-i chuan a mit tuiin a khuh lai chuan, “A nih leh, engin nge kan nun ang?” a ti a. Lawng hotu Bates chuan nui hmelin, “Lalpa'n kawng a hawng ang,” tiin a chhâng a. Bates-i chuan, “Aw, Lalpa'n kawng a hawng ang! Chu chu i sawi reng ṭhîn,” a ti a; ṭap chhuakin pindan a chhuahsan ta a.

GSAM 252Beisei Loh Thil Mamawh Lo Thleng

GSAM 252.2Lawng hotu Bates chuan a hna chu dârkâr chanve a chhunzawm hnuah, a tân lehkha a awm avângin dak inah kal tûra rilru chêttîrna a nei a. A kal a, lehkha chu a awm ngei a. Chu hun lai chuan lehkha thawn man chu sent nga a ni a, a thawn hmaa tlâk lâwk leh tlâk loh chu duh thlanna a ni a. He lehkha ziaktu hian eng emaw avângin a thawn man a lo tlâk lo a ni. Hetah pawh hian lawng hotu Bates chu inngaihtlâwm a ngai leh a; pawisa a neih loh avângin dak hotu, a hriat ṭhat tak Drew-a hnênah chuan lehkha thawn man a pe thei lo tih a hrilh a ngai a. Nimahsela, “Khawi aṭanga lo kal nge tih min entîr thei ang em?” a ti a. Dak hotu chuan, “Keng rawh le, a man chu ṭum dangah i pe mai ang,” a ti a. Lawng hotu chuan, “A man ka tlâk hma chuan dak in aṭangin lehkha hi ka keng chhuak lo vang,” a ti a. Lehkha chu a kutah a ken lai chuan, “He lehkha chhûngah hian pawisa a awm ang tih ka ring,” a ti a; dak hotu chu hawiin, “Khawngaih takin i hawngsak thei ang em? A chhûngah pawisa a awm chuan, a thawn man chu i lâk nghâl thei ang; a awm loh chuan ka chhiar lo vang,” tiin a zâwt a. Dak hotu chuan a ngen angin a ti a; ngai teh, a chhûngah chuan dolar sawm lehkha pawisa a awm a! A chhiar chuan, Elder Bates chuan pawisa a mamawh tih Lalpa'n a rilruah nasa taka a hriattîr avângin, a hnênah rang taka a thawn a ni, ti mi pakhat hnên aṭanga lehkha lo kal a ni tih a hre ta a; a hmanhmawh avâng chuan a thawn man tlâk pawh a theihnghilh a nih a rinawm.

GSAM 253.1Lehkha thawn man a tlâk hnu chuan ei tûr dâwrah a kal a, chhangphut pung khat chu $4-in a lei a, chûng bâkah alu, chini leh thil mamawh dangte pawh a lei a. Thil hlanna tûr hmun a hrilh lai chuan, “Hmeichhia chuan chûng thilte chu an tâ a ni lo a ti maithei; mahse a thu sawi chu ngai suh u; thilte chu in hma chawlhna hmunah dah thla mai rawh u,” a ti a.

GSAM 253.2Chutah chuan khawlchhutnaah a kal a, phêk za vêl awmna lehkhabu tê chu bu sâng khat chhut chhuah tûrin ruahmanna a siam a. Thuziak a pêk ang zêlin khawlchhuttute chuan an tih theih angin rang taka chhut tûra rem fel a, enfiah tûr chhut lâwk chu a hnênah thawn tûr a ni ang tih an inrem a. Ani chuan pawisa a dawn ang zêlin a hna man chu a tlâk ang a, a man zawng zawng tlâk vek a nih hma chuan lehkhabute chu khawlchhutna aṭangin lâk chhuah tûr a ni lo.

GSAM 253.3Lawng hotu Bates chuan a dawn tûr pawisa ba a awm lo tih chiang takin a hria a; mahse he lehkhabu ziak hi a tih tûr a ni tih a hria a, a mamawh hunah pawisa rawn thawn tûrin Lalpa'n mite thinlung a chêttîr ang tih a ring a. Lehkha, ziakna leh thil dangte a lei hnuah, chhûngkua thil mamawhte chu a hmaa thlen hman tûra hun pêin, a in panna kawng bulah a kal a. Thilte chu an lo thleng tawh tih a hmuh chuan, in hnung lam kawngkharah a lût a, a dawhkânah a ṭhu leh ta a. Bates-i chu a lo lût a, phûr takin, “Joseph, in hma chawlhna hmun hi han en teh! Chûng thil chu khawi aṭanga lo kal nge? Thil phurtu pakhat a lo kal a, a dah thla lui a. Kan tâ a ni lo tih ka hrilh a, mahse a dah thla tho a,” a ti a. Lawng hotu Bates chuan, “A nih leh, a dik vek ang tih ka ring,” a ti a. Bates-i chuan, “Mahse khawi aṭanga lo kal nge?” a ti a. Lawng hotu chuan, “Lalpa'n a rawn thawn a ni,” a ti a. Bates-i chuan, “Aw, Lalpa'n a rawn thawn a ni; chu chu i sawi reng ṭhîn,” a ti a. Chutah chuan a nupui hnênah lehkha chu a pe a, “Hei hi chhiar la, a lo kalna i hre ang,” a ti a. A chhiar a, ṭap leh tûrin a kal bo leh a; mahse a ṭahna chu a hmasa ang a ni tawh lo; a lo kîr leh chuan a rinna tlâkchham avângin inngaihtlâwm takin a ngaidam a dîl a.

GSAM 254Lehkhabu Atân Pawisa A Lo Kal

GSAM 254.1Ziak leh chhut hna a hmasâwn zêl lai chuan, lawng hotu Bates chuan a châng chângin dak leh kawng dang aṭangin pawisa a dawng a, a châng phei chuan a la hmuh ngai loh mi hnên aṭang pawhin a dawng a. Pawisa a dawn ang zêlin khawlchhuttute hnênah a pe a, lehkhabu man tlâk nân hman a ni a. A tâwpah lehkhabute chhut zawh vek a nih ni chu a lo thleng a, Unaupa Bates-in a beisei loh hmun aṭangin a man bâk zawng chu tlâk a ni a; chutiang chuan lehkhabu sem chhuah chu ni khat pawh tih khawtlai a ni lo.

GSAM 254A Man Bâk Hnuhnung Ber Tlâk a Ni

GSAM 254.2Memphis, Mich.-a H. S. Gurney chuan 1884, thla 3-ah heti hian min hrilh a: Elder Bates-a lehkhabu chhut zawh a nih zîng vêkah chuan, dân anga phût theih hun a liam tawh ba inziakna pakhat atân $100 a dawng a; chu pawisa petu chuan engtikah mah a tlâk ngai lo vang tiin a lo sawi tawh a ni. Chu pawisa a dawn avâng chuan, Elder Bates-a Sabbath lehkhabu tê man bâk hnuhnung ber tlâk nâna a ṭhen hman chu lâwmawm a ti hle a. “Mahse,” Gurney-a chuan a ti a, “Unaupa Bates chuan a thih ni thlengin lehkhabu man bâk tlâktu chu tu nge ni tih a hre ngai lo.” Sabbath thutak chhut chhuahnaa Elder Bates-a thil tawn hian, Sabbath chungchânga thutak chhut chhuah ṭan tir aṭang rêngin kan mite hnênah, “He hnathawhnaah hian hma lam pan zêl rawh u; in hmasâwn zêl angin Pathian kaihhruaina chuan kawng a hawnsak ang che u tih beisei rawh u,” a ti ang mai a ni.

GSAM 255Elder Bates Chuan Hrilhlâwktuin Hmuhna Chu A Ring Lo

GSAM 255.1Nun Chanchin Tlangpui aṭanga lâk, tawi deuhva siam he thu hian hrilhlâwkna thilpêk leh Sabbath siamṭhatna an inzawm dân chu a târ lang ang:—

GSAM 255.21846-a New Bedford, Mass. a tlawh lai chuan Harmon-i chuan Elder Joseph Bates a hriat a. Ani chuan lo kal lehna rinna chu a hma lam daihah a lo pawm tawh a, chu hnaah chuan thawktu ṭhahnemngai tak a ni a. Kristian mi zahawm tak, zah thiam leh nêlawm a ni a. Harmon-i chu a fa tak ang maiin duat takin a enkawl a. A thu sawi a hriat vawi khatnaah chuan ngaihvenna nasa tak a lantîr a; a sawi zawh hnu chuan a ding a, “Kei hi rinhleltu Thoma ka ni. Hrilhlâwktuin hmuhna chu ka ring lo. Mahse zanina Unau-in a sawi thurâwn thuhretna hi kan hnêna Pathian aw a ni ngei tih ring thei ila chuan, mi nung zînga lâwm ber ka ni ang. Ka thinlung a chê nasa hle. Thu sawitu hi a rilru dik a ni tih ka ring; mahse kan hnêna a sawi thil mak takte chu hmuh a nih dân chungchângah ka sawi fiah thei lo,” a ti a.

GSAM 255Miss Harmon-in Sabbath a pawm.

GSAM 255.3Elder Bates chuan Sabbath a vawng a, a pawimawhna a sawi ṭhîn. Miss Harmon chuan a pawimawhna a hre lo va, Elder Bates-in thupek palina hi thupek dang pakuate aiin a sawi uar lutuk niin a ngai. Nimahsela Lalpan vâna hmun thianghlim chu hrilhlâwktuin hmuhnaa a hmuhtîr: Pathian biak in chu hawngin, Pathian thuthlung kuang leh a chungah zahngaihna thutphah a hmu. Kuang tâwp tinah vântirhkoh pakhat ve ve an ding a, thla an zâr a, an hmai chu zahngaihna thutphah lamah a hawi. Kâwm hrilhlâwktuin hmuhna hruaitu vântirhkoh chuan hei hi Pathian kutzungin ziah Pathian dân chu vân ruahman zawng zawngin zahawmna leh hlauhna nên an thlîr tih a entîr a ni a ti. Isuan kuang khuh chu a hawn a, lungphêk pahnihah thupek sawm ziah chu a hmu. Thupek palina chu laiah a awm a, êng nalh takin a vel tih a hmuh chuan a mak hle. Vântirhkoh chuan, “Hei hi vân leh lei leh a chhûnga thil zawng zawng siamtu Pathian nung chu a sawi fiah thei chauh a ni. Lei lungphûm phah lâi khân Sabbath lungphûm pawh phah nghâl a ni,” a ti. Sabbath dik vawn ni se, Pathian ring lo emaw, Pathian awm lo ti emaw an awm lo vang tih a hnênah hmuhtîr a ni; Sabbath vawnna chuan khawvêl milem beihna laka a humhim ang.

GSAM 256.1Thupêk palina chu palzut a nih avângin dânah buaina siam chu siamthat tûrin leh Sabbath palzut chu ṭanpui tûrin koh kan ni. Sual mi, Pathian chungah inchhâwng a, hun leh dân thlâk tumtu chuan Sabbath chu ni sarihna aṭangin kar ni hmasaah a thlâk. Chutiangin Pathian dânah buaina a siam ta a ni.

GSAM 256.2Pathian ni ropui lo thleng hmaah, Anti-Krista-in a tihchhiat Pathian dân laka rinawm tûra mipuite vau tûrin thuchah chu puan chhuah a ni. Zirtîrna leh entîrna hmangin dânah buaina awm chu hriattîr tûr a ni. Thupuan 14-a vântirhkoh pathumna, Pathian thupek leh Isua rinna puangtu, chu thuchah pawm a, khawvêl hi Pathian thupek leh a dân chu mitmuhin vawng tûra vau ringtuho a entîr tih a hmuhtîr. He vauhna chhânin mi tam takin Lalpa Sabbath an pawm ang.6

GSAM 256.3Miss Harmon leh Elder Bates te chanpual hi Lalpa thiltih dân nên a inmil. Elder Bates-in Miss Harmon leh Elder White hnênah Sabbath thu leh Pathian dân thlâk theih loh chu Lehkhathua aṭangin a hmuhtîr. Miss Harmon chu thla sawm leh pariat vêl chhûng hrilhlâwktuin hmuhna bîk malsâwmna dawng tawh mah se, he thu hi hmuh a la nei lo. Tûnah ringtute Pathian dân vawn tûra an chhuah hun a lo thleng; Lalpan hrilhlâwkna thilpêk hmangin êng a pe a, chutichuan a thiltih dân ngeiin vântirhkoh pathumna thuchah, “Pathian thupek leh Isua Krista thuhretna,” chu a lo inzawm ta a ni.

GSAM 257Vântirhkoh Pathumna Thuchah Tanchhuahna

GSAM 257.1Chumi hun aṭang chuan vântirhkoh pathumna thuchah chu dang pahnih nên inzawm chuan puan chhuah tan a ni. Sabbath thutak, Pathian thuthlung kuang leh hmun thianghlim chungchâng êng lo pung zêl nên, lo kal lehna hmalakna kal tawh chu dik a ni a, Lalpa ruat dânin a kal tih a nemnghet. Tûnah “Pathian khawpuia kalna kawng thlîr chunga kâwn pathum” awmzia chu an hre fiah zâwk.

GSAM 257Elder Bates-in Hmuhnate chu Pathian aṭanga ni tih a pawm

GSAM 257.21846 kum November thlaah Topsham, Maine-ah Conference neih a ni a, Elder Bates a tel. Chutah Mrs. White-in (Miss Harmon-in Elder James White a neih chu kan sawi tawh) hrilhlâwktuin hmuhna a nei; chumi avângin Elder Bates chuan hrilhlâwktuin hmuhnate chu Pathian aṭanga ni tih a ring fiah ta. Ani chu kum sawmnga chhûng lawngah rawng a bâwl a, lawng naupang rawngbawltu aṭanga lawng neitu leh hotu thlengin hna a che. Astronomi a hriatna nasa hle; min hrilh angin, vân thil awmte thlîrin tuipui chungah latitude leh longitude lamah khawiah nge a awm tih a sawi thei. Chutiang mi chuan astronomi thu sawi a duh ngei ang.

GSAM 257.3A nên thu kan sawiin, hrilhlâwktuin hmuhnate chu Pathian aṭanga ni tih engtin nge a hriat tih min hrilh. Ni khat Mrs. White nên arsi thu sawi tumin a bei a; nimahsela astronomi a hre lo tih a hmu ta. Ani ngeiin he thu ziak lehkhabu chu a en ngei em tih pawh a hre lo. Chu thu sawi duhna a nei lo va, lei thar leh hrilhlâwktuin hmuhnaa a hmuhte chu sawiin thu a thlâk ta.

GSAM 258“Vân Hawng”

GSAM 258.1Kum liam taah, April 19, 1845 khân Illustrated London News chuan astronomi hriatute tana thil pawimawh tak, Lord Rosse-in telescope lian tak hmangin a hmuhte, a bîkin “vâna kawngkhar” an tih chu a chhuah. Zan khat, Conference sawi tâk lai khân, Mr. Curtiss inah, hmuhnate chungchângah la ring fel lo Elder Bates hmaah, Mrs. White hrilhlâwktuin hmuhnaa a awm lai chuan arsi chungchâng sawiin planet pakhat chunga belt sen deuh deuh a hmuhte a sawi a, “Thla pali ka hmu,” a ti. Elder Bates chuan, “Jupiter chu a thlîr a ni!” a ti. Chutah vân boruakah zin ang maiin a che a, belt leh ringte an mawi zêl dan sawiin, “Thla pasarih ka hmu,” a ti.7 Elder Bates chuan, “Saturn chu a sawi,” a ti. Chutah, “Thla ruk ka hmu,” a ti a, “vân hawng” ropui tak chu, êng zâwk ramah luhna angin, a sawi. Elder Bates chuan a hmuh dân hi vân hawng chungchângah ziaktuin a chhiar tawh zawng zawng aiin a fiah zâwk a ti.

GSAM 258.2A sawi lai leh hrilhlâwktuin hmuhnaa a awm lai chuan a ding a, “Aw, zaninah Lord John Rosse hi awm ta se ka duh hle!” a ti. Elder White chuan, “Lord John Rosse hi tu nge?” a zawt. Elder Bates chuan, “England ram astronomi hriatutu ropui tak a ni. He hmeichhia hi astronomi thu a sawi leh ‘vân hawng’ a sawi hi a hria tûrin a lo awm ta se ka duh; ka chhiar tawh zawng zawng aiin a hma a sawn,” a ti. Chumi zan aṭang chuan Elder Bates chuan Mrs. White hrilhlâwktuin hmuhnate chu a hriatna leh thununna pâwn lama awm a ni tih a ring fiah ta. Hmuhnate leh vauhna leh zirtîrna nung tak pek chu Pathian aṭanga ni tih a hriat.

GSAM 259.1Mrs. White-in hrilhlâwktuin hmuhnaa a sawi vân thil chu astronomi ziaktute’n an sawi fo loh thil a ni. A hmu hmasa ber Huygens chuan hetiangin a sawi:

GSAM 259Orion Khandaihah Êng Ropui Tak

GSAM 259.2“Astronomi hriatute chuan Orion khandaihah arsi pathum inhnaih takin an awm tih an ruat. Kum 1656-ah telescope hmangin a laiin ka thlîr chuan, pakhat awmnaah arsi dang sawm leh pahnih ka hmu; an zîngah inhnaih tak pathum leh dang pali an awm. Chûngte chu chhûm kaltlanga hmuh angin an êng tle tle a, an chheh vêla hmun chu vân dang aiin a êng zâwk. Boruak ṭha avângin vân chu a dum vek a, puan hawng kâra ram êng zâwk lam fiah taka hmuh theihna ang a ni.”

GSAM 259.3William Herschel chuan vâna he hawng hi hetiangin a sawi:

GSAM 259.4“A hla zâwkah a zau zawng chu kêp zâwng 10° vêl a nih chuan, a lianzia chu ngaihtuah thiam loh tûr a ni. Ni lianzia aiin vawi trillion pahnih a lian zâwk tûr a ni tih chhiar chhuah a ni.”

GSAM 259Ni Aiin A êng Zâwk

GSAM 259.5Filosofi thiam Thomas Dick chuan he êng arsi khawpui êng hi hetiangin a sawi:

GSAM 259.6“A hnaih ber arsi hla zawng chanve vêla kan awm ta se, hla zawng chu a lian hle mah se, chutiang hmun aṭang chuan ni êng ang bawkin a êng ang; a hnaih zâwk mi te tân vân ram tam tak a luah ang a, a mawi zia chu sawi zawh loh tûrin a lang ang. Nimahsela chutiang thil hi thil siam zawng zawng nên eng nge a tum leh inzawmna a neih tih chu kumkhua nungna hun lo thlengah chauh hriat chhuah a ni ang; khawvêl siamnaa hla taka awm thil dang angin, khawvêl thilmak leh thurûk mawi takte chu kan hmu deuh zêl se tih duhna nasa tak a neihtîr.”8

GSAM 260.1Elder Bates chuan he thu chungchâng ziak a tawpnaah hetiangin a sawi:

GSAM 260.2“Heng thuhretna zawng zawng aṭang hian (a ngai chuan tam zâwk kan sawi thei) vâna thilmak ropui leh sawi fiah harsa tak awm tih kan hmu; vâna kawngkhar chu a velin mile 11 billion leh 314 [11,000,000,314] a ni. Huygens lar tak chuan, ‘Arsi nghet dangte zîngah hi ang hi ka la hmu ngai lo—ram êng zâwk lam fiah taka hmuh theihna,’ a ti.”

GSAM 260Planet Hmuhna Chungchâng Thuhretna Dang

GSAM 260.3Mrs. Truesdail, he hrilhlâwktuin hmuhna pek lai hmunah awm, chuan hetiangin a sawi:

GSAM 260.4“Unau White chu a dam lo hle a, a tâna ṭawngṭaina an nei lai chuan Pathian Thlarau chu kan chungah a rawn awm. Lei thilte hriatna nei lo angin a awm tih kan hre nghâl. Hei hi planet khawvêl a hmuh vawi hmasa ber a ni. Jupiter leh Saturn thla te a chhiar hnuah Saturn ring te chu a mawi takin a sawi. Chutah, ‘Chuta chengte chu mi tawi lo, lal takte an ni a, leiah chengte nên an danglam hle. Sual hi hetah a lut ngai lo,’ a ti. Unaupa Bates hmâi nuih hmangin, a hrilhlâwktuin hmuhnate hi khawiah nge aṭanga ni tih a rinhlelh tawh chu a reh mek tih a lang. Kapten Bates chu astronomi a hmangaihtu lian tak a ni; vân thil tam tak chu kan zir tûrin a hmun a sawi ṭhîn. Hmuhna hnuah a zawhna Mrs. White-in chhângin, he lam thu zirna emaw hriatna dang emaw a nei lo tih a sawi chuan lâwmna leh hlimna a khat. Pathian a fak a, planet chungchâng he hrilhlâwktuin hmuhna hi a tân rinhlelh tawh lohna tûra pek a ni tih a ring.”9

GSAM 261Sakawr Sual Chu Thutin A Têm Ta

GSAM 261.1He Topsham Conference hnu rei loh deuhah, hrilhlâwktuin hmuhnate nên inzawm thilmak dang a thleng a; Elder Bates-in min hrilh dân angin ka sawi ang:

GSAM 261.2Elder White chuan sakawr note la zir fel loh leh zuar zawhna sakawrkalna ṭhutna pahnih nei pakhat a hmang. A hmaah hma bang a nei lo va, sakawrkalna hmaah kâwn pakhat leh sakawrkalna kaihna thingtêpte aṭanga thîr kâwn a nei. Sakawr note chu a khalh lai takin fimkhur taka enkawl a ngai; sakawr hrui emaw thil dang eng emawin a kawng sir a khawih chuan nasa takin a vôi nghâl a, a tlan chhuah loh nân sakawr hrui chu khauh taka vawn reng tûr a ni. He sakawr hi an kal tumna hmuna mi pakhat ta a ni. Elder White chuan sakawr kal thiam loh te enkawl tawh avângin harsatna lian nei lo vangin a ring. Nimahsela a riahchhuahna hunah a hmaa mi pahnih a that tawh—pakhat chu kawng kama lungah a delh hlum—tih an hre se chuan a rinngamna chu a tlâk deuh ang.

GSAM 261.3He tumah sakawrkalna chhûngah mi pali an awm: Elder White leh a nupui hma ṭhutna-ah, Elder Bates leh Israel Damon hnung ṭhutna-ah. Elder White chuan sakawr thunun tûrin a theih zawng zawng a ti lai chuan Mrs. White chuan thutak a sawi mek a; chutah Pathian thiltihtheihna chu a lo thleng a, sakawrkalna chhûngah hrilhlâwktuin hmuhnaa a awm ta. “Glory!” a au chhuah zawh chuan sakawr note chu a ding nghâl a, a lû a tlâ. Mrs. White chu a ding chhuak a, a hmâi vân lam a hawi a, sakawrkalna hmaa a pêk chhuak a, sakawrkalna kaihna thingtêpte chungah a tla a, a kutin sakawr note ben a tham. Elder Bates chuan, “He hmeichhia chu sakawrin a vôi hlum ang,” a ti. Elder White chuan, “Tûnah Lalpan sakawr chu a enkawl; ka inrawlh duh lo,” a ti. Sakawr chu sakawr upa angin a tem ta. Kawng kamah lei sang chu ke ruk vêl a sang a, fence kiangah hnim hring hmun awm. Mrs. White chuan a hmâi vân lam hawi rengin lei sang chu a lên a, hnim hring hmunah minute reilo te a kal a, lei thar mawi zia a sawi. Lu hawi dân danglam lovin lei sang aṭang chuan a rawn chhuk a, sakawrkalna hnênah a kal, kâwn chungah a kâi, a kutin sakawr hnungzang a tham, sakawrkalna kaihna thingtêpte chungah a kâi a, sakawrkalnaah a lût leh. Ṭhutna-ah a thu leh nghâl hrilhlâwktuin hmuhnaa aṭangin a lo chhuak a, chu chhunah sakawr chu khalhtuin engmah a tih loh laiin a kal tan.

GSAM 262.2Mrs. White sakawrkalna pâwnah a awm lai chuan Elder White chuan sakawr chu a tem em tih fiah tumin vawhna thir-in a tham lek. Hun dangah chuan a vôi ang, nimahsela tûnah engmah a ti lo. A vuak nasa deuh lehzual a, sakawr note chuan vuakna chu ngai lo va, Daniel-in sakeibaknei khurah zan a riah khân vântirhkohte’n an ka an khâr sakeibakneite angin a hlauhawm lo ta hle a ni. Elder Bates chuan, “Hmun thianghlim tak a ni; hrilhlâwktuin hmuhnate siamtu Thiltihtheihna vêk chuan, hun reilo tân sakawr note nunrâwng zia chu a thunun,” a ti.

GSAM 262.3He hrilhlâwktuin hmuhna hi a taksa natna emaw aṭanga lo chhuak mai ni se, zawhna hi a lo chhuak: Sakawr pawh chutiangin a nat em?

GSAM 262Israel Damon Thuhretna

GSAM 262.4Elder Bates-in min hrilh thu finfiah nân hetiang thu hi ka sawi ang:

GSAM 262.5“Kum 20 vêl kal taah, Sabbath vawn ka tan hnu deuhah, Israel Damon-in Unau White hrilhlâwktuin hmuhnaa a awm chungchâng min hrilh. Ani, Elder Bates leh Elder White leh a nupui te chu sakawr note kal tum lo tak hnungah sakawrkalna zâng tê-ah an chuang lai a ni. Tûnah Elder Loughborough-in a ziak tâk thil thleng sawi hi ka chhiar a, Elder Damon-in min hrilh dân nên a inmil tlat.” Hming ziah, “R. S. Webber, Battle Creek, Mich., Feb. 9, 1891.”

GSAM 263Hmuhnate Chunga Elder Bates Thuhretna

GSAM 263.1Elder Bates chuan a chanpual hi hetiangin a sawi:

GSAM 263.2“An chhûngah thu nên a inkalh thil engmah ka hmu lo mah se, ka hlau a, ka thinlungin ka fiah nasa hle; rei tak chhûng chu a taksa chak loh rei avângin a lo chhuak aiin thil dang a ni tih ka ring duh lo.

GSAM 263.3“Chuvângin mi dangte hmaah, a rilru hahdam deuh lai chuan zawhna leh zawhna dangin ka zawt ṭhîn. A hnênah leh a hruai tute, a bîkin a unaunu upa pawh ka zawt, thutak ka hriat theih nân. New Bedford leh Fairhaven-ah inkhawm lai leh a kal zêl lai chhûngin hrilhlâwktuin hmuhnaa a awm vawi tam tak ka hmu; Topsham, Maine-ah pawh ka hmu. Hmuhna mak takte thleng lai hmunah awm tute chuan thil bum emaw mesmeri thununna emaw hmu tûrin thu tin leh thiltih tin ka ngaihvenzia an hre. Heng thilte mi dangte nên hmu tûra hun ka neih avângin Pathian ka lâwm. Tûnah keimah aia ka sawi thei: he hna hi Pathian hna a ni, October, 1844-ah kan hna khâr hnuah a ‘darh,’ ‘keb,’ leh ‘ro chhuhsak’ mipui a nemnghet leh thlamuân tûra pek a ni. Chumi hun aṭangin ‘Hetah hian a awm,’ ‘Chutah a awm’ tih rilru buai chuan Pathian ringte a buai nasa hle; an hmuhah inelrual lo lehkha thu tam tak fiah thiam lo tute tân harsatna a siam. Hmaah ka hrethiam loh thu tam takah êng leh zirtîrna ka dawng tih ka pawm. Ani chu mahni inhlan, dik leh Pathian fa duh tak a ni tih ka ring.”10

GSAM 263.4“Ziaktu chuan a hrilhlâwktuin hmuhnate chu zirtîrna emaw zirna hma aṭangin a dawng lo. December, 1844-ah a hrilhlâwktuin hmuhna hmasa ber a dawn khân, ani leh Portland, Maine-a (chutih laia a nu leh pa chenna) ringtu pâwl zawng zawngin ‘zanlai au’ chu liam tawh a ni tiin an kalsan tawh. Chutih hunah Lalpan hrilhlâwktuin hmuhnaa ani leh Portland-a ringtu pâwlin dik lohna an neih chu a hmuhtîr. Chutah hrilhlâwktuin hmuhna chu ringtu pâwl hnênah a hrilh a, an thla sarihna chanpual chu Pathian hna a ni tih an pawm.”11

GSAM 264Kum 1847-ah Vântirhkoh Pathumte Thuchah An Ngaih Dân

GSAM 264.1April, 1847-ah Elder James White-in a ziak tâk thu hian chumi hunah vântirhkoh pathumte thuchah an ngaih dân chu a lantîr ang:

GSAM 264.2“Thupuan 14 bung chhûnga chang 6 leh 7-a hmuh vântirhkoh chu kohhran leh khawvêl hnênah lo kal lehna thuchah a entîr tih lo kal lehna ringtu chi hrang hrang zawng zawngin an pawm. Vântirhkoh pahnihna hna chu Babilon a tlu tih lo kal lehna mipui hnênah hriattîr a ni. An zînga tam takin ni sawmna thlen hmaa kohhrante laka tlân chhuak thei tûrin ‘zanlai au’ thiltihtheihnain a kaihthawh hma chu he thu hi an hre lo va; chuvângin kum 1844 thla sarihna aṭang khân vântirhkoh pathumna thuchah chu mi thianghlimte tâna vauhna a ni a, a la ni reng bawk, ‘nghet takin vawng’ tûr leh hnung lam kîr lo tûr leh, vântirhkoh pahnihna au chhuah laia nula thianghlim pâwlin an paih tâk chhinchhiahnate chu ‘pawm’ lo tûrin.”

GSAM 264.3“Kum 1844 thla sarihna hnuah Pathian mipuite tân thuchah dik chu chutiang vauhna ang chu a ni lo em ni? A ni ngei. Chang 12 chuan, ‘Hetah hi mi thianghlimte dawhtheihna a ni; hetah hi Pathian thupek leh Isua rinna vawngtuho an awm,’ a ti. John, khawiah nge i hmuh?—‘Hetah,’ vântirhkoh pathumna thuchah hunah. Kum 1844 thla sarihna hnuah nghah hun chu a lo ni tawh a, Sabbath vawngtuho leh a dangte pawh chumi hun aṭangin an lo lang tawh avângin, vântirhkoh pathumna thuchah hunah kan awm tih a chiang.”12

Notes

  1. Thupuan 14:9-12. ↩
  2. Roman Kohhran Chungchanga Thudikte, phêk 112. ↩
  3. Thupuan 14:6-12-a Vântirhkoh Pathumte, phêk 131, 132. ↩
  4. Rachel Preston chu Vernon, Vt.-ah 1868, thla 2 ni 1-ah, kum 59 a nihin a thi a. ↩
  5. Andrews-a Sabbath Chanchin, phêk 506, 1887 chhuah. ↩
  6. Ellen G. White Chanchin Tlângpui, pp. 95, 96. ↩
  7. Pung Zêl leh Hmasawnna-ah Saturn chunga thla pariat a hmu tih a sawi; he thlâkna hi thuziak ka thawn hnuah siam a ni. Jupiter leh Saturn chungah thla tam zâwk hmuh a ni tawh. ↩
  8. Dick-a Vân Thliarkawlte, p. 96. ↩
  9. Mrs. Truesdail lehkha, Jan. 27, 1891. ↩
  10. Berâmno Tête Hnena Thu, p. 21. ↩
  11. Ibid., 22. ↩
  12. Ibid., 10, 11, Brunswick, Maine, May 1847. ↩

Note

Back