Adventist Pioneer
Library
aplib.orgBu In
08 / 31

Bung 5 — Lo Kal Lehna Thuchah

John Norton Loughborough

GSAM 93.1“Theipui tehkhin thu hi tûnah zir rawh: A zâr chu a la nem lai leh hnah a chhuah tirh lai chuan, nipui a hnai tih in hre a; chutiangin, hêng thil zawng zawng in hmuh hunah chuan, a [sîr lamah, ani] chu a hnai, kawngkhâr bula a ding tih hre rawh. Thutak takin ka hrilh che u, hêng thil zawng zawng hi a thlen kim hma chuan he chhuan chu a liam lo vang. Van leh lei an liam ang, nimahsela ka thu te chu an liam lo vang.”1

GSAM 93.2He thuziakah hian, Krista lo kal lehna chu kawngkhâr bula a awm tih kan hriat theih hun chu kan ngaihtuah tîr a; nipui a hnai kan hriat dân ang, hnah tê tê nem chu an chhuah hmasa kan hmuh avângin. Krista ngei a lo kal thleng hma chuan khawvêl chêtna hmun atanga liam lo tur chhuan chu kan lo thleng tawh tih pawh kan hre thei. Tehkhin thu zir hun a lo thlen chuan, tehkhin thu zirtîrtu turte a din chhuah hun hi Lalpa hun tak a ni tih chiang takin a dik. Hun dangah tirhkoh zawhna kha hetah pawh a phù, “Thuhriltu awm lovin engtin nge an hria? An tirh loh chuan engtin nge an thuhril ang?”2

GSAM 93Chhinchhiahna Hun

GSAM 93.3Bung liamtaah khan ni 2300 hun tawpna chungchâng hriatna kan dawn dân kan hmu a, chu hun chu “a rorelna hun” thleng a ni tih pawh kan hmu. Hetah tehkhin thu hrilhchhuahah hian Lalpa hun, he tehkhin thu leh “rorelna” thuchah khawvêl hnênah puan hun chu kan tân a lo thleng. A mite chungah lo thleng tur “harsatna” ropui chu sawiin, chu harsatna chu “tihtawi” tur a ni tih sawiin Chhandamtu chuan, “Hêng ni harsatna zawh veleh ni chu a thim ang, thla chuan a êng a pe lo vang, arsi te van atangin an tla ang, van thiltihtheihna te chu nghingin an awm ang; tichuan Mi Fapa chhinchhiahna chu vanah a lang ang.” a ti.3

GSAM 94.1Hriat tur chu, chhinchhiahna hnuhnûng ber hi a lo kalna chhinchhiahna a ni tih thu a sawi lo; Mi Fapa chu a awm a, a lo kal a kan hmuh tih chhinchhiahna a ni. He thuziakah rinna kan innghatna tur a lo kal hnai chhinchhiahna te chu ni te, thla te leh arsi te chhinchhiahna an ni. A lo kalna taksaah van chhûmte lakah a thil thleng dangte chu an thleng. Chuvângin hêng chhinchhiahna pathum zingah arsi chhinchhiahna chu a lo thlen zawh veleh, Krista lo kalna chu kawngkhâr bula a awm tih zirtîrtute a din chhuah tur Lalpa hun a lo thleng.

GSAM 94.2Tûnah hêng chhinchhiahna te an lang hun chungchâng: ni chu thim tur hi harsatna zawh veleh a ni tur.4 Marka’n a ziak dânin, “chu ni teah, chu harsatna zawh hnûah” a ni tur.5 Chhandamtu chuan ni te tihtawi tur a ni a ti. Maria Theresa thupek leh 1773 atanga 1776 thlenga sakhaw zalenna dan-te avângin kohhran tihduhdahna nasa tak chu tihtawi a ni. Tihduhdahtu thuneihna chuan 1798 thlengin sawrkar thuneihna a la chelh reng mahse; nimahsela, a tihduhdahna te chu 1773 velah an tawp. Chhandamtu thu pahnihte kan tehkhin chuan, hêng chhinchhiahna hmasa ber hi 1773 leh 1798 inkârah a awm ang.

GSAM 94Ni leh Zan Thim

GSAM 94.31780 May ni 19-ah ni chu thilmak takin a thim. Thla chu a hmaa ni khan a khat tawh avângin, ni awk lem a ni lo. Chuti chungin, United States ram hmarchhak lam zawng zawngah zing dar sawm pakhat atanga zan dar sawm pakhat thleng thimna a awm. Chu hunah ni chu a thim mai ni lovin, thla chuan ni êng chu a lang let duh lo. Thla chunga ni êng a tla theih lohna khawp thimna a ni. Noah Webster chuan kum tam tak hnuah, “He thimna hi chhan tlâk zawka sawi theih chhan rêng rêng hmuh a la ni lo,” a ti.

GSAM 95.1He ni thim chungchângah Herschel, arsi zirtu chuan, “North America ni thim hi thilsiamte thilmak tak zînga pakhat a ni; miin ngaihsak taka an chhiar fo tur, nimahsela thiamna chuan a sawi fiah thei lo,” a ti.

GSAM 95.21780 May ni 19 zan thimna sawitute chuan, thla chu a khat mahse, “khawvêl pum pui êng thei thilsiam zawng zawng hi an awm loh vek pawhin, a thim dân hi a famkim zawk lo vang,” an ti.

GSAM 95Arsi Tla

GSAM 95.3Hêng chhinchhiahna te zingah pathumna, arsi tla hi 1833 November ni 13-ah a lo thleng kim. Chu zanah, a nih loh leh zing vâr hma darkar nga atangin, arsi tla riak tak a awm a; mi thenkhat chuan van atanga mei luang thlâk angin an tehkhin, mi dang chuan mei-ruai ropui atanga mei si te thlâwk chhuak angin an sawi. He thilmak hian North America ram pum pui a tuam, chhim lama Gulf of Mexico atangin hmâr lama Hudson’s Bay thleng, thlang lama Sandwich Islands atanga chhak lama Liverpool atanga mile za tlêm hla thlengin. Hmun tinah chuan arsi tla chu a inang vek a, vûr tla angin a tam a, riak thlâk awm lovin a tla reng.

GSAM 95.41833 arsi tla chungchângah Connecticut Thlîrna Nov. 25, 1833 chhuah atangin kan la sawi leh ang:—

GSAM 95.5“Ram Hluia Mi chanchinbu ziaktu chuan ‘arsi tla’ hi thil thupui takah a ngai. ‘Wednesday zingah kan hmuh mei ruah chu ni ropui leh hlauhawm tak lo thleng tur entîrna, a lo kalna hma hriatpui, leh khawngaihna chhinchhiahna tak a ni,’ a ti. ‘Lei chhûnga chengte’n chhinchhiahna parukna hawn hunah an hmuh tur ni ropui leh hlauhawm tak chu a hnai tawh. Thuthlung Thar leh Thuthlung Hlui-ah pawh sawi a ni; thli nasa tak thâwk avânga theipui rah tla ang entîrna dik zawk hi hmuh theih rêng a ni lo.’”

GSAM 96Thomas Burnett Hrilhlâwkna

GSAM 96.1He chhinchhiahna hi a takin a lo thleng tur a ni tih hun hmasa mite’n mi an zirtîr tawh. Thomas Burnett chuan, London khawpuiah A.D. 1697-ah chhuah Theory of the Earth lehkhabuah, Matthew 24:29 chungchângah hetiang hian a ziak:—

GSAM 96.2“Chu hunah chuan mei arsi chi hrang hrang zawng zawng an awm ngei ang; hêng zingah hian ‘arsi tla’ tihte pawh an awm ang. An pakhat pakhatah an pawimawh lo mahse, an tam takin an tla a, zawlnei’n a sawi angin grêp hrui atanga hnah tla leh theipui atanga rah tla angin, thilmak tak an ni ang. Hêng thilte hi uar taka sawi leh hla thu angin ngaih tur a ni lo; hrilhlâwkna tlang tak leh a takin lo thleng tur thil an ni.”

GSAM 96Zirtîrtu Olmstead Thuhretna

GSAM 96.3Yale Zirna, Mass. mi Zirtîrtu Olmstead, “America vân thil zir zawtu ropui ber” tih hming pêk a ni, chuan 1833 November ni 13 arsi tla chungchângah hetiang hian a ti:—

GSAM 96.4“1833 arsi tla zau zia chu lei chung thil awmna hmun tam tak a tuam khawp a ni: chhak lama Atlantic laili atanga thlang lama Pacific thleng; South America hmâr lam kam atanga hmâr lama British ram neihte chhûng, hmun hriat loh thlengin. Arsi thlâk lian chu hmuh theih chauh ni lovin, hmun tinah a lang dân chu a inang vek.”

GSAM 96.5He thil lang hi November ni 12 zan dar 11 velah a ṭan a, ni 13 zing dar 4 vel thlengin a kal; Zirtîrtu chuan hetiang hian a sawi:—

GSAM 96.6“1833 November ni 13 zingah arsi thlâk lian hmuh vannei tute chuan, khawvêl siam tirh atanga van mei-ruai hmuh tawh zawng zawnga ropui ber, a tlêm berah chanchin lehkhabu thute’n a huam hun chhûng zawng zawnga ropui ber, an hmu a ni maithei.”

GSAM 97Europa Ramah Pawh Arsi Tla Hmuh

GSAM 97.1Leonard Heinrich Kelber chuan Germany ram Stuttgart khawpuiah kum 1835-ah lehkhabu a chhuah a; he chhinchhiahna hi Atlantic chhak lama ramah, chumi thla vêkah ni tlêm hnuah, a lo thleng leh tih kan hre. A chuan heti hian a ti:—

GSAM 97.2“1833 November ni 25-ah Europa ram pui-ah arsi tla mawi tak a awm,” a ti a, “Silesia ram Minsterburg-ah arsi te chu mei ruah angin an tla. An zîngah mei pum-te pawh an tla a, zan chu êngin a khat khawp mai; mi ten an kiang vela in te chu meiin a kang niin an ruat.”

GSAM 97.3“Chumi hun vekah Austria ram Prin khuaah arsi tla chuan square mile za nga aia zau a tuam. Mi thenkhat chuan van atanga mei luang thlâk angin an sawi. Mi thenkhat chuan mei ruah an ti. Sakawr te’n an hlauh avângin leiah an tla. Mi tam tak chu hlauh avângin an dam lo.”

GSAM 97Tehkhin Thu Hman Dân

GSAM 97.4He hrilhlâwkna kawngah hian chhinchhiahna pathumna—arsi tla—lo thleng zawh hnûah, Chhandamtu chuan, “Tûnah theipui tehkhin thu hi zir rawh,” a ti. He tawngkam hi Lalpa’n he thu a sawi hunah chêng chhuan kha a kawh lo; hêng thilte lo thleng kim hmuh tur chhuan, an lo thleng mek lai chhuan ni lovin, an lo thleng kim tawh chhuan a kawh. Krista chu kawngkhâr bula a awm tih entîrna ni tur thil la thleng turah hian van nghingna, a lo kal taksaah an hmuh tur, a tel lo. A lo kal hnai chhinchhiahna te hian arsi chhinchhiahna pathumna a huam. Theipui tehkhin thu zir tur Lalpa ruat hun chu 1833 hnu lamah a ni. Hetah hian khawvêl chu a lo kalna chu kawngkhâr bula a awm tih thutak ropui hnênah kaihthawh tur Lalpa hun a ni; he tehkhin thu hre tute chhuan chu an liam hmaah a lo kal ang. Chuvângin, he hrilhlâwknaah hian lo kal lehna puanzar ropui khawvêl hnênah pek tur hun chu a ruat dân kan hmu.

GSAM 98Khâwvel Pum Pui Puanzar

GSAM 98.1He hrilhlâwkna hi a lo thleng kimnaah, chumi hun takah chuan 1833-ah, Lalpa chuan khawvêl hmun hrang hrangah a tirhchhuah emaw rawngbâwltute emaw a din chhuah a; 1833 atanga 1844 thlengin Krista lo kalna chu a hnai, “kawngkhâr bula” a ni tih an au. Hêng mite hian theipui tehkhin thu chu zirtîrin, a lo kalna chhinchhiahna te an tarlang a, a thupêk angin an ti. He thuchah hi zirtîrtu nung hmangin emaw, lehkha chhuah hmangin emaw, khawvêl rawngbâwlna hmun tinah leh lei chhûnga tuifinriat kam lawng chawlhhmun tinah a thleng.

GSAM 98.2He thuchah zau zia chu Rochester, N.Y. chhuah Thutak Aw chanchinbu ziaktu chuan January 1845 chhuahah hetiang hian a sawi:—

GSAM 98.3“Chanchin Ṭha kumkhuaa Revelation 14:6, 7-a sawi chu hnam tin, chi tin, tawng tin leh mi tin hnênah hrilh a ni tawh; aw ring takin, “Pathian hlauh rawh u, amah chu ropui pêk rawh u; a rorelna hun chu a lo thleng tawh si a; van leh lei leh tuifinriat leh tuihna te siamtu chu chibai bûk rawh u.” He thuchah hi kum tê chauh liam taah, Krista lo kalna chu 1843 [1843, Juda hun chhiar dân—kan hunah, 1844] emaw a hnai tawh tih thuhrilna hmangin, lei chhûnga hnam tin leh tawng tin hnênah a thleng tih hi thil takte hmanga chiang taka finfiah theih ber a ni. Thusawi leh lehkhabu hmangin, a ri chu lei zawng zawngah a thleng tawh, a thu te chu “khawvêl tawp thlengin.””

GSAM 98.4Thil takte hre lo mi thenkhat chuan lo kal lehna hmalakna hi hmun khat chauh thlengin an ngai a; William Miller leh United States ram hmâr lama amah rawn thawk rawngbâwltu za tê tê nêna inzawm hna an ni tih an ruat. Hêng mite hnênah chuan, America ram hmalaknaah Elder Miller leh Himes te hruaitu pawimawh ber ni mahse, chu hmalakna chu hmalakna ropui, “lei tawp thleng” thleng ta a pêng tê chauh a ni tih hriat hi mak an ti ang.

GSAM 99Hnam hrang hrangah Hmalakna A Lo Ṭan Dân

GSAM 99.1He puanzar hi khawvêl hnênah chhuah tur Lalpa hun a lo thleng a; lei ram hrang hrang sawmhnih emaw a aia tamah, hun khat deuhah, mi ten pakhatin pakhat hna an hriat loh chungin an tho va, he thuchah hi lei ram tinah an puang. Bung 4-a sawi mite, ni 2300 tawpna chungchâng êng dawnte chu—A. Campbell pakhat tih lo chu—Revelation 14-a vântirhkoh hmasa thuchah puanzar turin thlarauvin a hruai a; hei pawh hian Pathian Thlarau hna mak takin, anmahni inbiakna avâng ni lovin, an ti.

GSAM 99Siamthatna Nena Teh

GSAM 99.2D’Aubigné chuan kum zabi 16-na Siamthatna ropui a lo chhuah dânah dan pakhat a hman angin, he hmalaknaah pawh dan chu kan hman chuan, he hna hi Lalpa thuchah leh Lalpa hunah a ni ngei tih kan pawm ngei tur. Chu Siamthatna zawng zawng chungchângah chuan chanchin ziaktu chuan hetiang hian a sawi:—

GSAM 99.3“Germany chuan Switzerland hnênah thutak a pe lo, Switzerland chuan France hnênah a pe lo, France chuan England hnênah a pe lo. Hêng ram zawng zawngte hian Pathian atangin an dawng vek, khawvêl hmun khat chuan hmun dang hnênah êng a pe lo angin; nimahsela, khawvel êngtu ni ropui tak chuan lei zawng zawngah a êng chu a pe. Krista, chung lam atanga lo chhuak ni thar, mi zawng zawng chungah a sang lutuk, Siamthatna hunah, Kristian kohhran din hun angin, khawvêl nunna pêktu Pathian mei a ni. Kum zabi 16-naah, zirtîrna pakhat chu ram hrang hrang, hmun hla taka in leh kohhranah te chu hun khat deuhah a din. Chhan chu, Thlarau pakhat chuan hmun tinah hna thawk a, rinna pakhat tho a siam.”

GSAM 99.4“Germany leh Switzerland Siamthatna hian he thutak hi an entîr. Zwingle chuan Luther nena inbiakna a nei lo. Hêng mi pahnihte inkârah inzawmna awm ngei mahse, lei aia chung lamah kan zawng tur a ni. Van atanga Luther hnêna thutak pêktu chuan Zwingle hnênah pawh a pe. Pathian chu an inbiakna kawng a ni. Zwingle chuan, ‘Chanchin Ṭha thuhril ka ṭan chu khawngaihna kum 1516-ah a ni, Luther hming chu kan ramah hriat a nih hma hunah. Luther hnên atangin Krista zirtîrna ka zir lo, Pathian thu atangin ka zir. Luther chuan Krista a thuhril chuan, keima tih ang tho a ti; chu chu a zawng zawng a ni,’ a ti.”6

GSAM 100.1France ramah Farel leh Lefèvre te hna chungchâng sawiin, chanchin ziaktu chuan hetiang hian a ti:—

GSAM 100.2“Chuvângin, France Siamthatna hi ram pâwn atanga lakluh a ni lo. France ramah ngei a piang a; Paris-ah a lo chhuak; a zung hmasa ber chu zirna inpui ngeiah a awm, chu chu Rome Kristian ramah thuneihna pahnihna a ni. Pathian chuan Picardy leh Dauphiny mi thinlung dik takah hna thawk tur bul thut te chu, ram dangah a lo ṭan hma ngeiin, a dah tawh.”

GSAM 100.3“Swiss Siamthatna chu Germany Siamthatna thuneihna hnuaiah a awm lo kan hmu tawh. France Siamthatna pawh chu a ve thungin, pahnihte lakah zalen a ni. Hêng ram hrang hrangah hian inbiakna awm lovin, ralkapah sipai hmun hrang hrangte chu, pakhatin a dang kal turin a hrilh loh chungin, sipai hotu pakhat thu hnuaiah hun khat deuhah an kal angin, hna chu a hunin a ṭan vek. Hun chu a kim, mite chu an inbuatsaih, tichuan Pathian chuan ram tinah a kohhran Siamthatna chu hun khat deuhah a ṭan. Hêng thilte hian kum zabi 16-na Siamthatna ropui chu Pathian hna a ni tih an entîr.”7

GSAM 100.4England ram Siamthatna, Thos. Bilney, Fryth, Tyndale leh mi dangte hnuaiah, D’Aubigné chuan a sawi leh:—

GSAM 100.5“Chuvângin, England Siamthatna chu Luther leh Zwingle thu neih lovin, Pathian chauh atangin a lo chhuak. Kristian ram zawng zawngah hian Pathian thu hna chu hun khat deuhah a kal. Oxford, Cambridge leh London-ah Siamthatna lo chhuahna chu Erasmus-in a chhuah Greek Thuthlung Thar a ni. [Tyndale leh Thomas Bilney te chu 1519-ah Cambridge an kalsan.] Ni khat chu a lo awm a, England chuan Siamthatna bul ropui tak hi a nih avângin a chhuang.”8

GSAM 101.1Lo kal lehna puanzar chu Siamthatna chungchângah kan sawi tawh ang khan a lo chhuak. Siamthatna lo chhuahna hmun zat let li aia tam khawvêl hmun hrang hrangah, mi ten hun khat deuhah an tho va; inbiakna nei lovin, in ngaihdân hriatpui lovin, Pathian Thu thutak pakhat tho an puang, lei ram hnam pali chauh hnênah ni lovin, khawvêl changkâng zawng zawng hnênah.

GSAM 101Joseph Wolff-a Hnathawhte

GSAM 101.2Hetah hian lo kal lehna thu puan darh zauzia chungchanga thil thleng tak takte hi lo ngaihtuah ila a tha ang:—

GSAM 101.3“1831 kumah Joseph Wolff, D.D. chu Palestine rama Juda-te zinga rawngbawl turin Great Britain atangin tirh a ni a. A ni tin chhinchhiahna lehkhabute sawi danin, 1845 kum thlengin Lalpa lo kal thuai tur thu chu Palestine-ah te, Aigupta-ah te, Tuipui Sen kamah te, Mesopotamia-ah te, Crimea-ah te, Persia-ah te, Georgia-ah te, Ottoman ram pum puiah te, Grik ramah te, Arabia-ah te, Turkey-ah te, Bokhara-ah te, Afghanistan-ah te, Cashmere-ah te, Hindostan-ah te, Thibet-ah te, Holland-ah te, Scotland-ah te, Ireland-ah te, Constantinople-ah te, Jerusalem-ah te, St. Helena-ah te a puang a; Mediterranean tuipuia lawng chungah leh New York khawpuiah pawh kohhran hrang hrang zawng zawngte hnenah a puang bawk. Juda-te, Turk-te, Mohammeda zuitute, Parsee-te, Hindu-te, Kalda mi te, Yesede-te, Suria mi te, Sabea mi te zingah a thu a hril tawh a ni a ti; pasha-te, sheikh-te, shah-te, Organtsh leh Bokhara lalte, Grik lalnu leh mi dangte hnenah pawh a hril tawh a ni.”9

GSAM 101.4Mosia pu Hobab thlahte chenna ram Yemen-ah chuan Joseph Wolff-a'n lehkhabu pakhat a hmu a, chumi chungchang chu heti hian a sawi: “He hmun Arabia mite hian ‘Seera’ an tih lehkhabu an nei a; chumi chuan ‘Krista Lo Kal Lehna leh Ropuinaa A Lalna!’ chungchang a sawi.”10

GSAM 102.1Yemen-ah chuan Rekaba thlahte nen ni ruk a awm a; an chungchang chu heti hian a sawi: “Uain an in lo va, grep huan an siam lo va, thlai chi an tuh lo va, puan inah an cheng a, Rekaba fapa Jonadaba thu an hre reng a ni. An zingah Israel fate, Dana chi mi, Hatramawt rama Terim bul hnai vela chengte an awm a; anni pawh Rekaba fate ang bawkin, van chhum zinga Messia a lo kal thuai an beisei a ni.”

GSAM 102.2A chunga kan sawi atang hian, chumi kum sawm leh pali chhung chuan Wolff-a ngei pawhin Krista lo kal hun a hnai tawh tih chanchin chu ram hrang hrang sawmhnih aia tamah a puang tawh tih kan hmu a ni. Chumi hun chhung vek chuan he zirtirna hi Germany-ah zau takin an sawiho bawk a, a bik takin chhim lam Moravia kohhran mite zingah a ni.

GSAM 102Germany leh Russia Rama Thuchah

GSAM 102.3Sap ziaktu Mourant Brock-a chuan, “Württemberg-ah chuan Krista lo kal thuai tur beiseitu Kristian khaw pakhat, mi za tam tak awmna, a awm,” tiin min hrilh a. He zirtirna hi Germany ram hmun dangahte Hengstenberg-a'n a puang bawk a; ani chu chumi hun laia Germany rama Pathian thu thiam ber nia sawi a ni.

GSAM 102.41892 kum, thla 12 ni 13 chhuak Enfiahna leh Thuthang Puangtu-ah chuan Germany rama rawngbawltu L. R. Conradi-a'n heti hian a sawi:—

GSAM 102.5“Germany ramah Bengel-a chuan mi tam tak thinlungah kan Lalpa lo inlarna nghahhlelhna a tichhuak a; chu chuan mi sang tam takte hrilhlâwkna thu zir turin a hruai a, chutianga an zir chu an la tih ngai loh a ni.... Germany-ah chuan eng a lo eng a, ni 2300-in a kawh chu sawi fiahna lehkhabute pawh an sem darh a. Sakhaw lam harhtharna a lo thleng a, a bik takin Württemberg-ah a ni; tihduhdahna a lo chhuah chuan chhungkaw za tam tak chu Russia chhim lamah an pem a, kum tam tak liam taa anmahni ram atanga lo pem tawhte zingah chuan he thu hi an darh tir a. Rawngbawltute'n an kohhrante kawng an khar avangin, a tlawmte chauh tih lohah chuan, anmahni inah an ‘stunden’ (‘darkar’), a nih chu an inkhawm hun, chu an hmang thin a, mi za tam tak an lo piangthar a ni. Chumi hunah ngei pawh an zingah Sabbath chungchang an sawiho tawh a; mahse tu mahin zawm tan an awm loh avangin, chu thu chu a reh ta a. Russia rama loneitu pakhat chu heng ‘stunden’ inkhawmahte hian a lo piangthar a, tichuan Russia mite zingah chutiang hna tho chu a thawk tan a. Chu chuan a tawpah tun laia ‘Stundist’ hmalakna ropui hi a lo chhuah tir a; a hna chuan Siberia hmun kil ber leh Caucasus ram lehlam thlengin mi a nghawng a ni.”

GSAM 103.11891 kum, thla 7 ni 31 chhuak Enfiahna leh Thuthang Puangtu-ah chuan rawngbawltu Conradi-a'n Australia rama Unaupa Schäche-a chungchang a sawi a. A sawi hun lai chuan Schäche-a hi Silesia rama cheng a ni a; a hun thenkhat chu Germany rama chanchin tha hrilhtu leh Pathian thu thiam hmingthang Pa Gosner-a'n mahni ram chhunga rawngbawlna a neih pui nan a hmang thin. Unaupa Schäche-a hnen ata Kelber-a lehkhabu chungchang hetiang hian a sawi chhawng a:—

GSAM 103.2“1836 kum hnuah, a nih loh leh Bengel-a Chhutchhuahna hun a ral hnuah chuan, Schweidnitz bial chanchinbu-ah, chuta Pu Sommerfeldt-a lehkhabu dawr atanga chhuah hriattirna pakhat a lang a. Chu chu L. Henry Kelber-a lehkhabu, 1843 leh 1844 kumah thil ropui leh lawmawm lo thleng tur chungchang sawi, chanchin a ni. Lehkhabu hming tak chu ka hre reng lo. Chu lehkhabu chu kan lei a, 1839-40 kumah, ngaihventu mi eng emaw zat nen kawngkhar kharin kan chhiar ho a. Lehkhabu chuan Daniela leh Thupuan leh Matthaia 24 atangin tawpna a hnai tawh tih a entir a; a chunga hun sawi chu engtin nge an chhutchhuah tih entirtu chhut dan dawhkan pawh a keng tel bawk.”

GSAM 103Great Britain Rama Thuchah

GSAM 103.3Kum Sang Rorelna tih Sap ram lehkhabu pakhat chuan, “England Kohhran rawngbawltu za sarih zetin Tlantu lo kir lehna thu chu an au puang mek a ni,” tiin a sawi a. Chumi hun laia rawngbawltu thiam berte zinga thenkhat chuan 1840 atanga 1844 thlengin England-ah lo kal lehna zirtirna an puang a. Hengte zingah hian Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Rev. A. Dallas, M.A. [a lehkhabu Jerusalem En Rawh, phêk 114-ah chuan Matthaia 24-a tehkhin thu chu he chhuanah hian a bel], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry leh mi dangte hming kan sawi ang.

GSAM 104Holland Rama Thuchah

GSAM 104.1Krista lo kal lehna zirtirna chu Holland-ah Hentzepeter-a'n a puang a; ani chu chumi hun laia chu rama rawngbawltu thiam ber nia sawi a ni. Lalin a ruat angin The Hague-a Lal Thil Hlui Vawnna In enkawltu a ni. 1844 kum, thla 6-a Zanlai Au chanchinbu chhuah enkawltu hnena lehkha a ziahah chuan, a rilrua thuk taka cham mang pakhat avangin he thu hi a lo ngaihven hmasa ber tih a sawi. Chu thu chungchang chu Pathian Lehkha Thuah a zawng a, 1830 kumah he zirtirna sawifiahna lehkhabu te pakhat a chhuah a. 1841 kumah khawvel tawpna chungchang lehkhabu te dang a chhuah leh a. Chu lehkha vekah chuan, Krista lo kal hun a hnai tawh tih zirtirna vantlanga puangtu William Miller leh mi dangte chanchin a hriat hmasak ber chu 1842 kumah, America atanga Holland-a lo kal pa pakhat nen an inbiaknaah a ni, tiin a sawi.

GSAM 104Tartary Rama Thuchah

GSAM 104.21821 kum daih tawhah Lalpa lo kalna zirtirna chu Tartary-ah an ringin an zirtir tawh a. Chumi hun velah chuan Ireland rama chanchin tha hrilhtu pakhat chu chu ramah tirh a ni a; Tartar puithiam pakhat chuan, “Krista chu engtikah nge a lo kal leh ang?” tiin a zawt a. A chhan dan chu chu chungchang chu eng mah a hre lo tih a ni a; chuvang chuan puithiam chuan Bible zirtirnate anmahni hrilh tura lo kal chanchin tha hrilhtu hnen ata chutiang chhanna chu a mak ti em em a. “Bible neitu apiang chuan chu chu an hre thei turah ka ngai,” a ti a. Tichuan puithiam chuan a ngaih dan a sawi a; Krista chu Krista pian hnu 1844 kum velah a lo kal ang a ti. He thu hi Ireland Chanchinbu, 1821-ah a awm.

GSAM 104America, India leh Europe Khawmuala Thuchah

GSAM 104.31844 kuma Lo Kal Lehna Lehkhabu Tete, bu 2, phêk 135-ah chuan England rama Mourant Brock-a'n heti hian a sawi:—

GSAM 105.1“Tlantu lo kir leh hun a hnai tawh tih beiseina leh vaukhanna au thawm hi Great Britain-ah chauh a awm lo va, America, India leh Europe khawmualah pawh a awm a ni. America-ah chuan thu rawngbawltu za thum velin ‘he lalram chanchin tha’ hi an hril mek a; he ramah pawh England Kohhran rawngbawltu za sarih velin chu thu tho chu an au puang mek a ni.”

GSAM 105Khawvela Lawng Chawlhna Tin Hnenah

GSAM 105.2Seneca Falls, N.Y.-a E. R. Pinney-a, lo kal lehna zirtirna puan nan a nun pe, Baptist rawngbawltu inpe tak chuan, a lehkhabu Matthaia 24 Hrilhfiahna, phêk 8, 9-ah heti hian a sawi:—

GSAM 105.3“1842 kum daih tawhah Krista lo kal lehna lehkhabute chu Europe, Asia, Africa leh America rama chanchin tha hrilhna hmun tinah, Rocky Tlang dung hlang lam leh chhak lamah pawh, thawn a ni tawh a.... Kan lawng hotute leh lawng hnathawktute chuan, he thuchah puanna anmahni aia hma a lo thlen lohna lawng chawlhna pakhat mah an tlan luhnaah an hmu lo tih min hrilh a; chu thu chungchang chu anmahni hnenah miin an zawt fo thin a ni.”

GSAM 105Mi Sang Thumin Thuchah An Puang

GSAM 105.4Ohio rama Zanesville-a rawngbawltu G. W. Mitchel-a, he zirtirna hi amah ngeiin puangtu dang pakhat chuan, 1894 kum, thla 8 ni 8-a Ohio rama Newark-a lehkhabu ziaktu nen an inbiaknaah, heti hian a sawi: 1844 kum, thla 9-a Ohio rama McConnellsville-a Elder William Miller nen an inbiaknaah chuan Miller-a'n khawvel hmun hrang hranga rawngbawltu sang thum, ‘Pathian chu hlau ula, amah chawimawi rawh u; a rorel hun a lo thlen tak avangin,’ tiin puangtute hming leh an awmna a nei tih a hrilh a. Chung mite chu a tam zawk North America leh Great Britain-a mi an ni.

GSAM 105.5William Miller-a'n he ‘au’ darh zauzia chungchang a sawiin heti hian a ti:—

GSAM 105.6“Khawvel kil tinah pakhat emaw pahnih emawin he chanchin hi an puang tawh a, a hun chungchangah pawh an vaiin an inrem a ni,—Asia rama Wolff-a; England rama awm thin Irving-a; Scotland rama Mason-a; South Carolina-a Davis-a; leh he ram chhunga mi eng emaw zat chuan he au hi an puang mek, emaw an puang tawh, a ni.”11

GSAM 106Hutchinson-a Elija Aw Chu Zau Taka Thawn Darh A Ni

GSAM 106.1Elder R. Hutchinson-a chu 1837 kumah England atangin Wesleyan chanchin tha hrilhtu atan Canada-ah tirh a ni a. A tawpah Montreal-ah a awm hlen ta a. Ram dangahte hmelhriat a ngah em em a. 1843 leh 1844 kumah Elija Aw tih chanchinbu a chhuah a, chumi-ah chuan lo kal lehna zirtirna a sawi a. Ram danga kal tur lawngte a pawh awlsam avang leh a chanchinbu fun lian tak takte lehkha thawn man chawi lova a thawn theih avangin, khawvel hmun tinah tam takin a thawn a. Ama hnathawh chungchang a sawiin, Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome leh British ram leh a ram hnuaia ramte hmun tinah a thlawnin a thawn a ni, a ti.

GSAM 106Sandwich Thliarkarahte

GSAM 106.21843 kum, thla 10 ni 12 chhuak Zanlai Au-ah chuan Sandwich Thliarkarte zinga Kaui Thliarkara Kaloa khuaa Pi O. S. Burnham-i hnen atanga lehkha a awm a. Ani leh a pasal chu chu hmuna zirtirtute an ni. Lo kal lehna zirtirna chu an pawm a, chutah chuan an puang mek a; thliarkarahte chuan ringtu pawl pakhatin anmahni nen Pathian an be ho thin.

GSAM 106Thuchah Chu Baptistu Johana Thuchah Nen Khaikhin A Ni

GSAM 106.3Chutiang chuan lo kal lehna zirtirna hi a chungchanga Pathian Lehkha Thua hrilhlâwknate tihlawhtling turin a tawk khawpa zau taka puan a ni tih kan hmu a ni.

GSAM 106.4Krista lo kal hmasakna puang lawk tur thuchah chu zâwlnei Isaia'n heng thute hian a sawi a: “Thlalera au tu aw chuan, Lalpa kawng chu buatsaih ula, thlalera kan Pathian tan kawngpui chu siam ngil rawh u. Ruam tin tihsan a ni ang a, tlang leh mual tin tihhniam a ni ang; a kawi chu siam ngilin a awm ang a, hmun rih rawnte chu zawlah siam a ni ang. Lalpa ropuina chu puan chhuahin a awm ang a, tisa zawng zawngin a rualin an hmu ang; Lalpa ka ngeiin a sawi tawh si a.”12 He hrilhlâwkna hi “Baptistu Johana, Judai thlalera thu hril a, Sim rawh u; vanram a lo hnai ta e, tiin a sawi” hnathawhnaah chuan a lo thleng famkim a ni.13

GSAM 107.1He mi pakhat chauh hian Judai ram pakhat chhunga thla ruk a hnathawhnaah he hrilhlâwkna mak tak hi a tihlawhtling a ni. He hrilhlâwkna hian Johana hnathawh hun leh hmun a bithliah a; mahse Krista lo kal lehna thu puan lawkna chungchang hrilhlâwknate chu chutiang a ni ve lo, a chhan chu he hna hi ‘au ring tak’ nen, khawvel pum pui tuam chhuak tura thawh tur a nih vang a ni.

GSAM 107.2Chutiang chuan, thil thleng kan sawi tak takte atangin, lo kal lehna thuchah chungchanga hrilhlâwkna a dik takin a lo thlen famkim dan kan hmu a ni. Theipui kung tehkhin thu zirtir tur hun, vântirhkoh hmasa thuchah vawi khatna puan tur hun, Pathian hun ruat chu a lo thleng a; tichuan hnam tin, mi chi tin leh tawng tin hnena chu au puang turin a thuchah kengtute a kai tho ta a ni.

Notes

  1. Matthew 24:32-35. ↩
  2. Romans 10:14, 15. ↩
  3. Matthew 24:29, 30. ↩
  4. Matthew 24:29. ↩
  5. Mark 13:24. ↩
  6. Siamthatna Chanchin, Lehkhabu 8, bung 1, paragraf 2, 3. ↩
  7. Ibid., Lehkhabu 12, bung 3, paragraf 10. ↩
  8. Ibid., Lehkhabu 18, bung 2, paragraf 12. ↩
  9. Kohhran Aw, phêk 343. ↩
  10. Wolff-a Bokhara Rawngbawlna. ↩
  11. William Miller-a Thuhrilhte, phêk 238, 1843. ↩
  12. Isaia 40:3-5. ↩
  13. Matthaia 3:1, 2. ↩

Note

Back