Isula 7 — Okhutsililila kw'Obutumwa Bwangu
GSAM 126.1“Khandi ndalola malaika undi ow'amani niyekha okhurula mwikulu, niyebwikhe lileesi; olulindi lwali khumurwe kukwe, nende mumoni mwefwana shinga inyanga, namakuluke kefwana shinga amakuru k'omulilo; yali nende akhatabu akheekuliye mumukhono kukwe; naraho eshilenje shishie eshisaatsa khunyanza, neshiomukhasi khushibala, nashira oluyoka n'omwoyo omukhongo, shinga italanyi olwa iyoolanga; nolwa yali namalile okhushira oluyoka, emilumo musafu chi'ifula nichilomaloma nende emioyo chiachio.... Khandi malaika ou ndalola niyemile khunyanza nende khushibala yasuta omukhono kukwe okhutsia mwikulu, neetsuba khuli oyo oumenyanga ebisoni nebisoni, owalonga likulu nende ebindu ebililimwo, nende eshibala nende ebindu ebilishimwo, nende inyanza nende ebindu ebiliyo, mbu eshise shishilibaho khandi tawe; ne mutsinyanga tsi'omwoyo kwa malaika wa musafu, olwa alichaaka okhufuuwa, likhuwa lya Nyasaye elibisibwe lilimalilwa, shinga olwa yamenyisia abakhambi babe abalakusi.”1
GSAM 126Malaika n'Eshilolero shi'Abarumwa Abandu
GSAM 126.2Shinga shialosibwe, omulimo kw'okhuyala amakhuwa amalayi kwahebwa omundu, khandi Omwami yasuubisia ikhabi yiyie khunjila ino okhuula “obumalilisia bw'eshialo.”2 Kho malaika ouchinganga obutumwa buno akhoyele okhuba eshilolero shi'obutumwa obw'eshise obuliyalilwa abamenyi b'eshialo. Obutumwa buyalwa okhurula mushitabu “eshieekuliye,” shilosia habulafu mbu eshitabu eshio shiali shiikalwe imbeli. Abarumwa bano n'ab'omuhendo imbeli wa Nyasaye; okhuba “olulindi,” eshilolero shi'indakano ya Nyasaye, luli hekulu wabu, khandi bemile nibebwikhe obulafu bw'oluyali lwa Nyasaye, nibayala obutumwa khubunyali bw'Omulonji w'ebindu biosi. Eshi shiyalwa hano n'obutumwa obw'eshise, obwali “buhambwekhwo eshilolero,” ne bulano buyalwa okhurula mushitabu “eshieekuliye.”
GSAM 127.1Mutsisula tsiabirilile shialosibwe mbu Omwami yateeka eshise eshi obulafu bwali bukhoyele okhuhebwa khumakhuwa k'obumalilisia bw'eshise eshikhongo shi'obulakusi—tsinyanga 2300—eshichilanga khukhukhalaka omuse khulondokhana nende okhurunilisia; mbu obulakusi bw'okhumeeta kh'obumanyi bwekholekha shinga bwaboolwa, khukhusimukhia abandu abanji aba yafwimbulila obulafu obwo; khandi mbu yateeka eshise eshi “oluchero lw'omusaala kw'omutini” lwali lukhoyele okhwechebwa, niyasimukhia abechesi babe eshise eshio nahabundu aho okhutsia nibarumbulila eshialo oluchero olwo. Khunjila itsana iyo, yateeka habulafu eshise eshi obutumwa obw'eshise bwali bukhoyele okhumeeta ni buboola n'oluyoka olukhongo, khandi ekyo shiekholekha shinga yaboola.
GSAM 127Oluyoka Olukhongo lw'Obutumwa bw'Imbere
GSAM 127.2Eshise eshi oluyoka olukhongo lw'okhurumbula khuno lwali lukhoyele okhushirilwa n'elikhuwa ely'okhwikanakanilakhwo. Hano shiteekwe hakari w'okhufuuwa kw'etsitrumbeta ya sita nende ya musafu; khunyala okhulola ekyo khubundu habwo mumakhuwa akahandikwe Amatakatifu, khandi nende khubutumwa bwene, obuboola mbu: “Mutsinyanga tsi'omwoyo kwa malaika wa musafu, olwa alichaaka okhufuuwa, likhuwa lya Nyasaye elibisibwe lilimalilwa, shinga olwa yamenyisia abakhambi babe abalakusi.” Buno n'obuloli obw'atoto mbu eshise eshirumbulwa mubutumwa buno shituukha khukhufuuwa kw'etsitrumbeta ya musafu.
GSAM 127Eshise shi'Oluyoka Olukhongo
GSAM 127.3Olwa malaika wa musafu afuuwanga, khusomanga mbu “ihekalu ya Nyasaye yeekulwa mwikulu, nende muihekalu yiyie nimulolekha lisanduku ly'indakano yiyie.”3 Mumilimo chia habundu ahalafu ha mushialo, eshishenge eshiali nende lisanduku—habundu ahalafu okhushila—sheekulwanga lulala lwonyene buli mwaka; ekyo shiali khunyanga y'okhukhwiyania, khulwa okhusaangula ebionono—okhulafya habundu ahalafu. Eshise eshi abalakusi balomalomakhwo, eshi omulimo kuno kw'okhulafya kwali kukhoyele okhukholekhwa na Kristo, n'eshise shi'obumalilisia bwa tsinyanga 2300.4 Khandi shiboolwa mbu olwa malaika wa musafu afuuwanga, emioyo mwikulu chiboola mbu eshise shiile shi'abafu okhukhalakilwa omuse.5
GSAM 128.1Eshilolero shino shi'obulakusi mu Obufwimbuli 10 shilosia eshise eshi obutumwa buno bukhoyele okhutsia “n'omwoyo omukhongo,” nende khubumalilisia, “shinga italanyi olwa iyoolanga.” Eshise eshi, shinga obulakusi buno buboola, obutumwa bwali bukhoyele okhumeeta ni buba “oluyoka olukhongo,” shichaaka khubumalilisia bw'etsitrumbeta ya sita okhuula khubumalilisia bw'eshise eshio shi'obulakusi eshichilanga khukhulafya habundu ahalafu; khumakhuwa kandi, okhuula khubumalilisia bwa tsinyanga 2300. Etsitrumbeta tsine tsi'imbere tsiekholekha mubulemu bw'Abagoth, Abavandal, Abahun, nende abandi, obwabukhabanisia obwami bwa Roma bwa mumbo mu bisonye ekhumi, nohomba obwami ekhumi.
GSAM 128Etsitrumbeta ya Kharano
GSAM 128.2Etsitrumbeta ya kharano ilosia okhusimukha kh'obudiini bwa Muhammad nende lileesi liabwo ly'amayechia amabii, ne munomuno eshise shi'“emiesi chirano,” nohomba emyaka 150 chiatoto okhurula eshise eshi “bali nende omwami owabarukanga.” Khunyanga ya 27 Julai 1299, Othman, omuchakisi w'obwami bw'Abottoman, yeenjila n'obulemu mushialo sha Nicomedia. Okhurula eshise eshio, Abottoman banyakhanianga nende “okhusaalila” obwami bwa Roma bw'ebukwe okhuula khunyanga ya 27 Julai 1449, emyaka 150 chi'okhufuuwa kw'etsitrumbeta ya kharano. Eshise eshio Abaturuki beetsa nende amahe kabu okhuseera eshituuru sha Constantinople shene, nibakholesiahanga obusie bw'etsimbundu mubulemu bwabu; khandi nibakhupa amakina amakhongo khutsinzili tsia Constantinople okhurula mu muzinga omusiro muno, okwa omuhandiki w'amakhuwa k'akhale Gibbon aboola mbu kwenyekha tsing'ombe 60 okhukukurula.
GSAM 128Obumalilisia bw'Etsitrumbeta ya Sita
GSAM 128.3Eshise eshio John Palleologus, oubahandiki b'amakhuwa k'akhale babalanga shinga omwami omukhongo w'Abayunani ow'inyuma, yafwa. Constantine Decozes niye owali akhoyele okhulamilwa eshifumbi shi'obwami, ne shiboolwa mbu okhuria Amurath, sultani w'Abaturuki, owali niyamuseeranga obulemu buno, khwamutuma okhusaba Amurath obwiyangu bw'okhwinina khushifumbi shi'obwami. Eshikhole shinga esho shiefwana shinga okhuhelesia Abaturuki eshifumbi shi'obwami. Toto, olunyuma lw'eshise shititi, Abottoman bali ni baambile eshituuru sha Constantinople nende obwami bwa Roma bw'ebukwe. Khurio “beera” obwami obwo khumakhuwa k'oburuchi, obwa bali “basaaliliye” imbeli. Bali bakhoyele “okhubwira” khulwa “isaa ndala, nende inyanga ndala, nende omwesi mulala, nende omwaka mulala.”
GSAM 129.1Ni khubala khuno shinga eshise shi'obulakusi, inyanga ndala khulwa omwaka mulala, eshise shino shilaba shire shiena? Elireebo lino n'elinyangu: omwaka mulala, tsinyanga 360, nohomba emyaka; omwesi mulala, tsinyanga 30, nohomba emyaka; nende inyanga ndala, omwaka mulala,—chiosi halala tsinyanga 391, nohomba, khwatoto, emyaka 391. Isaa ndala, n'eshisonye shilala mu bisonye 24 bi'inyanga, yanyala okhuba eshilolero shi'eshisonye sh'omwesi mu bibiri, nohomba tsinyanga 15. Kho eshise shiosi shi'oburuchi bw'Abaisilamu obw'ohwiyimirila mushialo sha Roma sh'ebukwe shianyala okhuba emyaka 391 nende tsinyanga 15. Ni khumeta eshise shino khunyanga ya 27 Julai 1449, khutuukha khunyanga ya 11 Agosti 1840, khulwa obumalilisia bw'eshise shi'ohwiyimirila khw'Abaturuki, shinga shiteekwe hasi w'etsitrumbeta ya sita.
GSAM 129Omuhonia Josiah Litch Alakula Okhukwa khw'Obwami bw'Abottoman
GSAM 129.2Mu 1838 Omuhonia Josiah Litch, wa Philadelphia, Pa., olwa yali namalile okhusuubila obwatoto obwalosibwe na William Miller, yeekata mumulimo kw'okhumanyisia abandu abanji obutumwa. Yateekateeka amakhuwa k'okhuhandikwa mutsingazeti khumakhuwa k'etsitrumbeta musafu tsia mu Obufwimbuli. Yeemerela khulikhuwa elyabula okhulengalenga mbu etsitrumbeta ya sita yalalekha okhufuuwa nende obunyali bw'Abottoman bwalakwa khunyanga ya 11 Agosti 1840, khandi mbu ekyo shialalosia eshialo mbu inyanga ndala mubulakusi bw'ebilolero ilosia omwaka mulala kw'eshise shiatoto.
GSAM 129.3Abandi mubasuubili, kata abalasuubila ninaye khulikhuwa lino, bayengayenganga n'oburi khulw'eshia shialarula “niba shishiekholekhile tawe” shinga yaboola. Ne ekyo shishiamuyinia omwoyo tawe; yatsililila okhukhola kosi aka yanyala okhumanyisia abandu amayilililo kake khulikhuwa ly'Abaturuki. Tsingazeti tsi'abandu tsiasalasia akaboola khulikhuwa elyo. Emikanda chi'abarasuubila Nyasaye tawe chiakanakanilakhwo mumikhung'ano chiabwe, nibaboola bari, “Hano aliho omundu ouchingile obutinyu bw'okhuboola elikhuwa; khandi likhuwa lino ni liekholekha shinga aboola, lilalosia habulafu akaboola mbu inyanga ndala mubulakusi ilosia omwaka mulala, nende mbu tsinyanga 2300 n'emyaka chilwana chirio, khandi mbu chilimalilwa mu 1844.”
GSAM 130.1Okhuhulusia amayechia k'Omuhonia Litch khwatsingisa abandu abanji, khandi khurio abandu tsing'ingi tsinji balaangwa okhulindilila obumalilisia bw'amakhuwa amakali akali karule hakari wa Mehemet Ali, pasha wa Misiri, nende sultani w'Abaturuki. Abandu amamia baboola bari, “Elikhuwa lino ni limalilwa shinga omuhonia aboolile, lilalosia obwatoto bw'ensira y'okhuhindula eshise shi'ebilolero, ‘omwaka khulwa inyanga,’ khandi khulaba Abadventista.”
GSAM 130Sultani w'Abaturuki mu Bulemu nende Pasha wa Misiri
GSAM 130.2Khulwa emyaka mititi imbeli wa 1840, sultani yali mubulemu nende Mehemet Ali, pasha wa Misiri. Mu 1838 elikhuwa likali hakari wa sultani nende omuruchi wa Misiri owali hasi wuwe lyakhaniwa khulwa eshise shititi n'obunyali bw'abarumwa b'obwami bw'ebialo bindi. Ne mu 1839 obulemu bwachaaka khandi, nibutsililila okhuula, mukhuseera okhukhongo hakari w'amahe ka sultani nende ka Mehemet, amahe ka sultani kakhupwa kakasila kosi, nende tsimeli tsitsie tsiaambwa na Mehemet natsiyila mu Misiri. Sultani yali narusibwe amani khurio, mbu olwa obulemu bwachaaka khandi mu Agosti, yali nende tsimeli tsibili ts'olukha lw'imbere nende furigeti tsitaru tsionyene, ebisika ebilulu bi'omukanda kw'etsimeli tsia Abaturuki okwaba n'amani imbeli. Mehemet yakaanila elala okhulekhuula tsimeli tsino nende okhutsikalushila sultani, naboola mbu obwami bw'ebialo bindi ni bwakenya okhutsimurusilakhwo, yalatsiyoshia. Amakhuwa kali kario olwa, mu 1840, Bungereza, Russia, Austria, nende Prussia beenjilila nibakania okhumalila elikhuwa lino likali; okhuba shiali habulafu mbu, niyalekhwa yenyene, Mehemet bwangu yalaba omwene w'eshifumbi shi'obwami sha sultani.
GSAM 131Obwami Obweekatane Bweenjilila
GSAM 131.1“Sultani yasuubila okhwenjilila khuno khw'obwami obweekatane, nara elikhuwa lino mumakhono kabu khukhwenya khukhwe omwene. Omukhung'ano kw'obwami buno kwabaho mu London, sheikhi, Effendi Bey Likgis, niyaliho shinga omurumwa w'Abottoman owahebwa obunyali bwosi. Amakhuwa k'obumalilisia kateekateekwa okhuhebwa pasha wa Misiri; khukalondokhana, sultani yali akhoyele okhumuha oburuchi bwa Misiri obwalatsililila mu baana babe, nende eshisonye shiosi sha Siria eshichaaka khukhebe kh'inyanza kha Suez okhuula khunyanza ya Tiberia, halala nende eshisonye sh'eshialo sha Acre, khulwa obulamu buwe bwosi; naye khululwe, yali akhoyele okhurula mubisonye bindi biosi bi'obwami bwa sultani ebia yali naambile eshise eshio, nende okhukalusia tsimeli tsi'Abottoman. Niya kaana aka sultani yamuha, obwami bune bwali bukhoyele okhuambila elikhuwa lino mumakhono kabu abene, khandi nibakholesia tsinjila tsindi tsia balalola mbu tsikhoyele okhumutuma okhusuubila amakhuwa ako.
GSAM 131.2“Shiali habulafu mbu amakhuwa kano k'obumalilisia ni kakenyila mumakhono ka Mehemet Ali, elikhuwa lino lyalalekha okhurukibwa n'ow'imbere [sultani] ebisoni nebisoni; khandi okhuruka amakhuwa kake, okhurula eshise eshio, khwalaba mumakhono k'obwami bw'ebialo bindi.
GSAM 131Obulakusi Bwekholekha—Obumalilisia bw'Ohwiyimirila khw'Abaturuki
GSAM 131.3“Sultani yaruma Rifat Bey mu imeli y'oburuchi eyachendanga n'amani k'omuya okhutsia Alexandria, okhumanyisia pasha amakhuwa k'obumalilisia. Kahebwa mumakhono kake, naye nakasuubila okhukalindilila, khunyanga ya 11 Agosti 1840! Khunyanga itsana iyo, sultani yarumila abarumwa b'obwami bune olukaratasi, niyareeba olwanziro olwalalondebwa pasha niyakaana okhusuubila amakhuwa k'obumalilisia; nabo bamukalusia mbu olwanziro lwateekateekwa, khandi shiyali akhoyele okhuria khulwa elikhuwa liosi elianyala okhurula tawe. Khunyanga ino eshise shi'emyaka 391 nende tsinyanga 15, eshiahebwa okhutsililila kh'obunyali bw'Abottoman, shiamala; ne ohwiyimirila khwa sultani kwali hena?—Kwali khwamaala!”6
GSAM 132.1Okhurula khunyanga iyo okhuula leelo, sultani abanga akhoyele okhukhola shinga obwami buno bumurakanga, khandi niyalola obwami buwe nibukhabanisibwa, eshisonye khushisonye nibushiambilwa n'obwami obwo khulwa emilimo chiabwo obwene.
GSAM 132Abandu Beekomba Okhuhulila kh'Obulakusi
GSAM 132.2Okhwekholekha khuno kh'obulakusi okhwakangasia khwatsingisa muno emioyo chi'abandu. Khwameeta okhwenya khw'abandu okhuhulila khumakhuwa k'obulakusi obwamala okhwekholekha nende obwatsililila okhwekholekha. Omuhonia Litch yaboola mbu mu miesi mititi olunyuma lwa 11 Agosti 1840, yali nanyoolile tsibaruwa okhurula khubandu abamanyikhe muno abarasuubila Nyasaye tawe, abashila 1000, abandi khubo abemirisi b'emikanda chi'abarasuubila Nyasaye tawe; mubaruwa tsitsana tsio, baboola mbu bali balekhile okhuseera Ibibilia, nibayisuubila shinga okhwifwimbula khwa Nyasaye khumundu. Abandi khubano beekalukhila Nyasaye elala, khandi abandi baba abalomalomi ab'amani mu omukanda omukhongo kw'abasuubilila okhwitsa kwa khabili. Abandi baboolila Omuhonia Litch bari: “Khwaboolanga mbu abahinduli b'obulakusi bahambanga amakhuwa khutsikarataasi tsiakhale tsi'amakhuwa k'akhale tsiapwakhwo olukukhu okhulosia obwatoto bw'aka baboolanga mbu obulakusi bwekholekha; ne khulikhuwa lino khuli nende ebindu biatoto ebiliho imbeli w'amoni kefwe.”
GSAM 132.3Okhulosia shinga, khubumalilisia bw'etsitrumbeta ya sita, obutumwa bw'okhwitsa bwachaaka okhutsia “n'omwoyo omukhongo,” ndahandikha elikhuwa elia omundu mulala owali nakholanga mubutumwa buno yamboolela.
GSAM 132.4Mu mwaka kwa 1840, E. C. Williams, omulongi omukhongo w'amahema nende tsingubo tsi'okhuchendia tsimeli, wa Rochester, New York, yasuubila obutumwa, nalanga Abakhulundu Miller nende Himes okhwitsa Rochester okhulomalomila abandu tsing'ingi tsi'eshituuru eshio. Bamukalusia mbu babulilwa amapesa akenyekha okhunyoola inzu inkali eyanyala okhwenjilamwo abandu. Nabakalusia ari, “Ndi nende lihema ly'olushindu olwefwana imbande tsiosi, oluli tsifuti 120 okhurula olubeka lulala okhubirira hakari okhuula khulubeka lundi. Ndilisimikhila, ndiliramwo ebikhale, khandi ndililinda, khubusa. Mwitse muyale obutumwa.” Yamboolela ari, “Beetsa, ne lihema shilienjilamwo kata eshisonye shilala mu bibiri shi'abeetsa okhuhulila tawe; kho ndameetamwo eshisonye shi'etsifuti 40, nilikhola okhuba lihema lya tsifuti 160 x 120. Lihema lino lyetsulanga abandu buli nyanga, khandi amamia k'abandi beekata aambi nalo erwanyi, boosi nibeenya okhuhulila elikhuwa.”
GSAM 133Abandu Amamia Nibayala Obutumwa
GSAM 133.1Okhunyala okhuhabina abandu aba okhwenya khwabu kwameetanga, amahema amakhongo kakholesibwanga, khandi emikhung'ano mumisaala chakholwanga mueshise shi'omulengo. Mu eshise shi'embeho, tsindi khutsinzu tsikhongo muno tsi'amakanisa nende tsinzu tsi'emikhung'ano chi'abandu tsiakholesibwanga, khandi tsiosi tsietsulanga elala abahulilisia abeenya okhumanya. Omukhulundu Miller, owali “aambi yenyene” mukhuyala obutumwa imbeli wa 1840, bulano yanyoola abandu balwana 300 abeekata ninaye mukhurumbulila abandu obumalilisia bw'eshise shia tsinyanga 2300, nende mukhushira oluyoka mbu, “Eshise shishilibaho khandi tawe,” nende mbu, “Isaa y'okhukhalaka omuse kukwe ituukhile.” Khurio khulola shinga, olwa eshise shi'Omwami shiatuukha khulwa obutumwa okhutsililila mushialo shiosi, elikhuwa lilie lyekholekha, khandi abandu tsimilioni beetsusibwa okhwenya okhuhulila okhulaanga khuno.
GSAM 133.2Akali k'atoto khumukanda kw'abasuubilila okhwitsa mu America kali k'atoto nende mubialo bindi. Okhurula mu mwaka kwa 1840, shibali abandu abatiti bonyene abasalasianga ebitabu biabu tawe; amakhumi n'amakhumi kaandi kasimukha, shinga bwefwana, okhutsia imbeli okhurumbula oluyoka. Mu Bungereza baliho abakhambi 700 b'Ikanisa lya Bungereza lyonyene abayalanga obutumwa, khulekha okhubala amakhumi k'abandi abali bakholanga omulimo itsana iyo. Mubialo ebikhongo bi'eshialo ebishila 20, obutumwa bwatsilililanga n'omwoyo kw'okhwihaana okwatuma omuloli okhuboola mbu, “Abandu bano beehanile muno elala.”