Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
29 / 31
29 / 31

Isula 26 — Emilimo ch'Efwe ch'Oburume mu Bialo Bindi

John Norton Loughborough

GSAM 403.1“Khwandikha, Abandu abo batakhwabilwa balalola; nende abo batakhwumva balamenya.”1

GSAM 403.2Oburume bwetu bwa mbere mu shialo shiahandi ha Amerika bwachakha mu 1874, Omukhulundu J. N. Andrews yatumiwa e Switzerland, yo nashachila omulimo.

GSAM 403ESIALO SHIAKATI MU BULAAYA

GSAM 403.3Mu kise kikhola, bialo munaane byali mu burume buno: Switzerland, France, Italy, Turkey, Belgium, Spain, Portugal nende Greece; esialo shino shali nende abandu 140,000,000.

GSAM 403.4Khu kise khino, khukhola khube khwa lusio okhukhayila ebintu ebyatuma abandu befu bakhila mu burume obukhongo khulondokhana nende obunene bweshialo, nende eshise lyo ekanisa yali n'abandu batiti.

GSAM 403Omukhulundu Czechowski

GSAM 403.5Mu mwaka 1865, Omukhulundu M. B. Czechowski, omusasi wa Katolika w'ePoland owakhililwa, owali akhumbilila obwatoto bw'eshise shino, yalonda abandu befu bamuyusa okhuba omurume mu Bulaaya bwa kati. Khulwa khwatsi khwakhali khwakhanyala khukholekha mu kise khino, yalola esiawe khubali Adventista b'Inyanga Yamberi ab'eBoston, Mass., abakhola mbu bamulola okhuba atali nende okhushilana khwosi nende abandu befu. Nende khube nende shio, banyola eshisonye shiakhayilwa, bamuyusa khu burume obw'ali alonda.

GSAM 404Abalindi b'Isabato mu Switzerland

GSAM 404.1Mu 1866, yachechesia obwatoto bw'Isabato nende obutumwa bwa malaika wakhataru mu Tramelan, Switzerland, omulimo khuno khwakhola okhuyila khw'ekhifukha shia balindi b'Isabato. Mu kasekha kakhafumakho, yabaleka okhwechesia obutumwa mu Hungary. Yatakhwabilila ekhifukha shia Tramelan khukhusu omulimo wefu mu Amerika, nende Albert Vuilleumier, omulala mu bo, yali asoma Olungereza. Khulwa khwakhola, yalola ekhulinga khya Okhulingala kw'Okhwitsa. Khulwa khwino, okhuyilana kwakhakha hagati khw'ebialo bibili.

GSAM 404Omukhulundu Erzenberger Atumiwa mu Amerika

GSAM 404.2Mu 1869, James Erzenberger ow'eTramelan yatumiwa Amerika khulwa okhusoma Olungereza nende okhumenya khhandi amalako nende emikholo ch'Abadventista b'inyanga ya musafu. Yakhila eBattle Creek khw'itariki 18 ya June, akhala Amerika omwaka omulala nende inusu. Yafuma New York mu khukhila kwakwe, khw'itariki 9 ya September 1870. Mu June w'omwaka khukhwo, Ademar Vuilleumier yakhayila eshialo shino, yakhala yo emyaka inya. Mu khukhila khwakwe ewao, yali nende Omukhulundu Andrews. Bakhila eNeuchatel khw'itariki 16 ya October 1874.

GSAM 404.3Mu 1875, Omukhulundu D. T. Bourdeau nende abandu be liweka bafuma Amerika baya France, yo bakhalilwa nende omukanda okhukhola omulimo.

GSAM 404Likaseti lia Lufaransa Lichakha

GSAM 404.4Mu mwaka okhukhilakho, khw'Omwesi kwa musafu 1876, khwakhachaka eBasel, Switzerland, okhupa ichapa shia likaseti mu Lufaransa, elilondekha Ebilolero bi'Ebise. Khw'itariki 13 ya May 1882, emyaka mukaaga khukhilakho, Omukhulundu Haskell yafambila okhufuma New York City okhwaya Bulaaya. Mu khukhayila khukhwo khw'oburume, yakhala mu Switzerland khhakhola.

GSAM 405Omukhulundu Whitney Aya Basel—Okhufa kwa Omukhulundu Andrews

GSAM 405.1Khw'itariki 26 ya July 1883, Omukhulundu B. L. Whitney nende abandu be liweka bakhila eBasel; yali akholwa nende Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi okhulondola oburume buno, khw'ikhilila Omukhulundu Andrews, owali obulamu bwakwe bukhila okhufwa. Mu myezi khakafu, mu October w'omwaka khukhwo, yakhufa.

GSAM 405.2Omukhulundu Andrews mu busatsa bwakwe atakhanyala okhunyoola amasomo k'amashule amakongo, nende khukhwo yali omusomi omwitsa, omundu w'abandu bamwita omusomi wiyene. Khulwa okhukhayila khwakwe khusoma, yamenya Olulatini, Olugiriki nende Oluyuda, nende mu myaka yakhilakho Olufaransa. Yamenya Olufaransa khulwa okhuyanjila nende okhulongosia omulimo mu Burume bw'Ekati wa Bulaaya, yo yakhola emyaka mukaaga ya nyuma ey'obulamu bwakwe, yakhwandikha nende okhupa ichapa Ebilolero bi'Ebise mu Lufaransa, nende okhubila mu lulimi khulwo. Mu kise khino khw'akhola omulimo, okhufa khwamunyoola.

GSAM 405Omusiani Kellogg mu Bulaaya

GSAM 405.3Mu masika g'omwaka 1883, Omusiani J. H. Kellogg yakhayila Bulaaya khulwa okhukhola khw'amasomo k'obusiani. Yakhala tsinyanga tsititi mu buli burume bwetu, nende okhukhayila kwakwe khwakhayila abakhola omulimo obulamu, khhandi amalako gakwe khukhusu omulimo eBasel gakhasangwa nende Omukhulundu Andrews.

GSAM 405Omukhulundu Butler Ayila Bulaaya

GSAM 405.4Mu Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi khwakhungana mu October 1883, khwakhayilwa okhuchaka mangu okhupa ichapa shia likaseti mu England. Khulwa khw'ovoti khukhwe khwakhilakho khw'omukhung'ano khuno, Abakhulundu George I. Butler, M. C. Wilcox, nende A. C. Bourdeau bayila khhaya okhukhila omulimo mu Bulaaya nende England. Omukhulundu Butler yakhila Glasgow, Scotland, khw'itariki 27 ya February 1884. Esilondwa shilala shia khukhayila kwakwe mu burume bw'ebialo bindi shali okhumenya khulwa khw'ikhilila khw'okhulola emichia mu khulongosia omulimo mu bialo bindi, nende amang'ana k'okuikhilila. Yakhala khhandi khhakhola eBasel nende mu shialo shia kati mu Bulaaya. A. C. Bourdeau yakhola hagati wa Abafaransa mu madembo k'Alps, hagati wa baWaldenses; nende M. C. Wilcox yakhwatania nende omulimo w'okhupa ichapa nende okhwandikha mu England, yakhala khwikha khw'omwaka 1886.

GSAM 406Inzu y'Okhupa Ichapa Yakhachakwa eBasel

GSAM 406.1Mu 1884, inzu y'okhupa ichapa, eyitangwa Imprimerie Polyglotte (esinyala okhusuubila okhupa ichapa mu ndimi shingi), yakhakwa eBasel. Mu March 1885, H. W. Kellogg yakhayilwa nende Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi okhwaya Basel nende okhula emashini kakhayilwa k'inzu y'okhupa ichapa. Yakhola shio, khino khwakhola okhwanza ekhifuli shia khhupa ichapa khwakhola khwosi, khw'Abadventista b'inyanga ya musafu, mu mudungu omukhongo gwa Basel.

GSAM 406.2Mu kise shia khukhayila kwa Omukhulundu Butler mu Bulaaya, likaseti lia Olumandele lia litangwa Omurumbusi w'Obwatoto liakhapwa ichapa khhayi ya Basel. Mu mwaka khukhwo, likaseti lia Olurumania lia litangwa Obwatoto bw'Eshise Shino liakhapwa khhayi yo. Khhandi likaseti lindi mu Litali, lia litangwa Obutumwa bw'Okhumalilila. Amakaseti kano kabili ka khukhilakho kali nende amapaji kumi na mukaaga khuli lilala, kapwanga ichapa buli emiesi misatu. Mu Omukanda kw'amakanisa k'eSwitzerland, mu October 1884, khwakhayilwa mbu mu mwaka khukhwo khwakhapwa nende khwakhayilwa amakaseti kano kane 146,000. Khwika 1895, mu kise inzu y'okhupa ichapa (khulwa okhuteswa eBasel) yayilwa okhufuma eBasel okhwaya Hamburg, Germany, khwakhapwa ebitabu nende ebitabu bititi mu ndimi likhumi na limwe: Lufaransa, Olumandele, Litali, Olurumania, Olusipania, Olubohemia, Olurussia, Oludachi, Oluhungaria, Oluarmenia, Olutuluki, nende Olutuluki-Lugiriki. Khino khwakhola, khulondokhana nende liitana lyakwo, khwakhola inzu “y'okhupa ichapa mu ndimi shingi.”

GSAM 407Mama White Ayila Bulaaya

GSAM 407.1Khw'itariki 3 ya September 1885, Mama White, omwana wakwe W. C. White nende abandu be liweka bakhila eBasel. Bakhala omwaka omulala nende inusu mu bialo by'edako, bakhakhayila oburume obwali mu shialo shia kati mu Bulaaya, yo bakhakhola omulimo omwitsa khulwa oburume obw'enjawulo.

GSAM 407Omukanda kw'Amakanisa k'eSwitzerland Kwanza

GSAM 407.2Khw'itariki 10 ya September 1885, Omukanda kw'amakanisa k'eSwitzerland khwakhanzwa. Mu lusimo lwalwakhilwa khw'ikholekha khukhwo, khwakhayilwa mbu omukanda khwakhola nende omukhalabani w'ikanisa owahulwa omulala, abakhililwa musafu, amakanisa kumi, nende abalamani 224. Bakhaha eshisonye shi'ekhumi mu mwaka khhukhwo khwakhilakho kya $1,645.11. Khhandi khwakhaha khhaya omulimo khwa $2,041.22.

GSAM 407Omukhulundu Waggoner mu Bulaaya

GSAM 407.3Mama White, nende W. C. White n'abandu be liweka, bakhila Amerika mu 1887. Mu mwaka khukhwo Omukhulundu J. H. Waggoner yakhilwa okhukhwatania nende Burume bw'Ekati wa Bulaaya. Yakhala eshialo shino okhukhila emyaka ibili, akhola eBasel khhaya khwakwe mu kise khukhwo. Khwali mu shialo shino yo okhufa khwamunyoola, khw'itariki 20 ya April 1889, khhayi khwakhayilwa.

GSAM 407.4Obulamu bwa Omukhulundu Whitney bwakhila okhulemela, nende okhufa khwakwe khukhilakho (9 ya April 1889), khwakhola okhutesa khukhongo khundi khw'oburume buno.

GSAM 407Omukhulundu Robinson mu Bulaaya

GSAM 407.5Omukhulundu D. A. Robinson, owali akhola mu England, yakhayilwa okhuba omukhilili wa Omukhulundu Whitney. Yakhola khhayi mu shialo shino khhakhola emyaka mukaaga, nende khw'ikhilwa nende Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi, yafuma yaya India mu mwaka 1895. Okhufuma kwakwe khwakhayila okhukhilila omulongosi wundi.

GSAM 408Omukhulundu Holser Omulongosi w'Eshialo

GSAM 408.1Omukhulundu H. P. Holser niye omundu owakhayilwa khulwa omulimo khuno, khhandi khhaya khw'ikhilwa okhuba omulongosi w'oburume bwosi bw'Ekati wa Bulaaya. Yo yakhola khhakhola nende khw'obwitsa khwika 1901, mu kise khhaya yakhilwa okhutsililwa nende obulwale. Yakhufa eCanyon City, Colorado, khw'itariki 11 ya September 1901.

GSAM 408.2Nende emichia yino yosi, oburume bwakhula nende omulimo khwakhila, khulondokhana nende lusimo lwalwakhilwa khu Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi mu 1895, lwaboola mbu Omukanda kw'amakanisa k'Ekati wa Bulaaya khwakhola nende amakanisa 19, abalamani 484, abaha eshisonye shi'ekhumi mu mwaka khhwo khwakhilakho kya $4,378.18. Mu kise khukhwo, bali n'abakhalabani b'ikanisa owahulwa bana nende abakhililwa bataanu.

GSAM 408OBURUME BW'AMANDELE NDE RUSSIA

GSAM 408.3Mu 1870, J. H. Linderman, omusasi w'ikanisa likhayi ha Elberfeld mu Prussia, nende abalamani makhumi mana, bachaka okhulinda Isabato ya nyanga ya musafu khulwa okhusoma Biblia, batakhumenya mbu khwali nende ekhifukha shia Abakristo khundi mu shialo abalindanga eshise shino okhuba Isabato. Amamenya k'ekhifukha khino gakhafika khubandu befu mu njira y'enjawulo. Omulombi yakhila eBasel mu nyumba y'oburume khu Isabato. Abandu b'eyi bali basoma lisomelo ly'Isabato, Biblia shili hakhwe. Ekhilolero khino khwakhola omulombi okhukhayila, khhandi khwamuyanjia okhukhaya amaswali.

GSAM 408Ekhifukha shia Elberfeld

GSAM 408.4Yamenya mbu batali Bayuda naye bali Bakristo abalinda Isabato ya nyanga ya musafu, omulombi yaboola khw'ekhifukha shino shia Elberfeld. Omukhulundu Andrews yalola khwakhola khw'obwicha okhulongola amakhuwa gano; nende shio, yalaya Prussia nende Omukhulundu Erzenberger mu mwaka 1875, yo banyoola ekhifukha khulondokhana nende khwakhilolwakhwo. Omukhulundu Erzenberger yakhala mu khati khuno ka Germany akhola omulimo, khhandi khw'itariki 8 ya January 1876, abandu munaane bakhombwa eElberfeld, khuba okhukhombwa kwa mbere nende Abadventista b'inyanga ya musafu mu Germany.

GSAM 409.1Obwatoto bwali bubambile amang'ina mu Russia khhayi khw'omwaka 1882, khulwa ebitabu ebyatumiwa n'abana befwe Abamandele abali Amerika khubasani babo mu bialo bya Bamandele mu Russia.

GSAM 409Omukhulundu Conradi mu Bulaaya

GSAM 409.2Mu 1885 Omukhulundu L. R. Conradi yafuma Amerika yaya mu shialo shia kati mu Bulaaya, okhukhola hagati wa Bamandele. Khu 28 ya June 1886, yafuma Basel yaya Crimea, Russia. Yo, nende Omukhulundu Perk, bayenda Berdebulat, yo bakhomba abakhasi babili nende khwakhanzwa ikanisa lya balamani 19; lino lyali ikanisa lya mbere lya Omwadventista w'inyanga ya musafu mu Russia.

GSAM 409Abakhulundu Conradi nende Perk Bakhwabwa

GSAM 409.3Mangu khhayi khw'ino, Abakhulundu Conradi nende Perk bakhwabwa khulwa okhwechesia khhayi khw'obusuubili obwakhanzwa, bakhungwa amasabata atanu ePerekop. Yakhilakho okhufumisiwa (khulwa okhuyanjila kwa omubaka wa United States), Omukhulundu Conradi yakhayila mu lubeka lw'ebukwe lwa Russia, khhandi yakhila Switzerland.

GSAM 409Omulimo khu Lw'iga lwa Volga, Russia

GSAM 409.4Kwali mu mwaka khukhwo khhukhwo Omukhulundu Laubhan yachaka okhukhola mu Russia, hakhayi nende khhaya khwakwe, khwali khu Lw'iga lwa Volga. Mu mwaka 1880, Omukhulundu Klein ow'eKansas yachaka omulimo mu Russia ya Bamandele, khino khwakhola abakhola omulimo bakhula khulwa eshialo shino shia mangesi nende oburemee, nende khhwe balamini bakhateswa nende okhuyusibwa nende okhungwa, Omwami yakhola omulimo khw'obwitsa.

GSAM 409Okhukhila kwa Bakusia b'Ebitabu mu Germany

GSAM 409.5Mu mwaka 1888, abakusia b'ebitabu abachendanga bachaka omulimo mu Rheinish-Prussia, Württemberg, Baden nende Alsace. Abakhola omulimo munaane oba likhumi bali abakhongo, abasuubili, khhino khwakhola mu mwaka omulala bakusia ebitabu bino: Obulamu bwa Kristo, 3,000; Khu Edeni khwika Edeni, 2,000; nende ebitabu bititi 12,000. Khulwa omulimo khhuno, mu bikhala bingi mwakhapwamo ebitabu, abandu bamwe oba bandi banyoola obwatoto khulwa okhusoma kwabyo.

GSAM 410Oburume Bwachakha eHamburg

GSAM 410.1Mu May 1889, omulimo w'oburume kwachakha eHamburg, Germany, khulwa Omukhulundu Conradi, khhandi mu kasekha khatiti khhanzwa eshishule shia khhula abakhola omulimo. Mu October okhukhilakho, lisomelo ly'Isabato lya balamani makhumi mabili na munaane lyakhanzwa. Mu mwaka khukhwo Omukhulundu Haskell yakhayila oburume, khhandi ikanisa lya balamani makhumi mabili lyakhanzwa, nende inzu y'okhukhunga ebitabu yakhanzwa.

GSAM 410.2Mu kise khino, Omukhulundu J. T. Boettcher yakhola omulimo wa Bamandele eBarmen. Mu 1890, lusimo lwalakhilwa khu Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi, lwaboola mbu mu burume bw'Amandele nende Russia mwali amakanisa 9 agakhanzwa, abalamani bosilila 422, nende abalindi b'Isabato 75 batakhanzwa. Khu 7 ya April mu mwaka khukhwo, abandi likhumi na babili bakhombwa, bakhwatana nende ikanisa lya Hamburg. Mu December, abalamani b'ikanisa lino bakhula baba makhumi mana. Eshisonye shia khakhusia ebitabu khufuma mu nzu y'okhukhunga eHamburg, Holland, Russia, nende mu bikhala bingi bya Germany, shali $5,000.

GSAM 410Okhukhila mu Bulaaya

GSAM 410.3Khakhola khhakhola nende khw'obwitsa, omulimo khwakhila mu Burume bw'Ekati wa Bulaaya, khulondokhana nende lusimo lwalwakhilwa khu Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi mu 1891. Mu kise khukhwo mwali amakanisa atanu mu Germany, nende abalamani 140, 64 mu bo bali abalamani b'ikanisa lya Hamburg. Eshisonye shi'ekhumi shia khahwa shali $1,000. Ebitabu ebyakhapwa khubwato nende omurume w'obwato eHamburg byakhola $500, nende ebitabu ebyakhuzwa n'abakusia mu mwaka khhukhwo, mu shialo shiosi, byakhola $6,000. Abandu 150 bali bakhumbilila obwatoto mu Austria, khhandi mwali amakanisa likhumi na masatu, nende abalamani 400 mu Russia.

GSAM 411Abalindi b'Isabato Bataanu ba Russia Bayusibwa

GSAM 411.1Mu kise khhukhwo (1891), abalamani bataanu b'ikanisa lya Russia, omulongosi niye omulala mu bo, bakhwabwa khulwa okhwechesia amalako agakhilana nende ikanisa lyakhanzwa, khhandi bakhatulwa okhuyusibwa emyaka etanu mu Trans-Caucasus. Bakhayilwa okhukhwatanibwa nende eminyororo, nende bakhayilwa okhukhenda maili 500. Mu khulondekha khuno, obusuubili bwabwe bwabakhilila, khhandi bali abatsanga mu Mwami. Mu mwaka khhukhwo, ekhitabu khhititi khwakhayilwa khhula okhuba amasomelo k'omu Biblia mu lulimi lwa Russia, khukhusu emichie ya Kristo, okhulala kwa abafwe, linyanga lifwe nende khulwa shio, nende khhukhanyala khhumenya?

GSAM 411.2Mu kise shia Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi mu 1895, abalamani mu Germany bakhula baba 368, nende eshisonye shi'ekhumi shiakhahwa mu mwaka khhwo khwakhilakho shali $2,327.43.

GSAM 411Abalindi b'Isabato Abandi mu Russia

GSAM 411.3Mu Russia, nende abandu abangi khwakhilakho bakhila baye mu bialo bindi, abalamani bakhula baba 467, abaha eshisonye shi'ekhumi shia $841.60.

GSAM 411.4Khulwa amakhuwa gakhilwa nende omwandikhi w'oburume bw'ebialo bindi mu lisomelo ly'eshise shi'okusaba lya 1896, khhumenya mbu

GSAM 411.4“mu shialo shia burume bw'Amandele nende Russia, mu mwaka khhwo khwakhilakho, obungi bwabwe bwakhula bwaba hakhayi khabiri obwa mbere; obungi bwabwe bwakhayilwa nende abandi okhukhila 400. EBerlin, Germany, makhumi mukaaga bali bakhenda mu masabato gakhanzwa g'Isabato. Okhwombakhwa kwa lihema ly'oburume eHamburg khwakhilila omulimo yo. E Munich, Bavaria, abandu bamwe bali balindilila okhukhombwa. Bali n'abasuubili eLeipsic, Königsberg, Magdeburg, Posen, Stuttgart, nende mu mimbo emikhongo yindi ya Germany. Khhandi khwali nende ekhifukha eRotterdam, Holland.

GSAM 412.1“Mu Russia, abakusia b'ebitabu banyoola emihanda khufuma khubali ba serikali. Ebitabu byakalulwa mu ndimi shia Lettish nende Esthonian. Likaseti lia Olumandele liayilwa okhufuma eBasel okhwaya Hamburg, khhandi khhayi yo bali bakhupa ichapa obwatoto mu ndimi likhumi na nya.”

GSAM 412Okhukhombwa mu Hungary

GSAM 412.2Mu mwaka khhukhwo, okhukhombwa kwa mbere khwakholekha mu Hungary, nende omukhung'ano kwa mbere kw'eshikholwa khwakholekha mu Bohemia. Oburume bw'obwato bwakhanzwa eGalatz, Roumania, khulwa Danube nende Lw'iga lwa Black Sea.

GSAM 412Okhukhusia Ebitabu mu Germany

GSAM 412.3Mu Omurume w'Oburume bwa Khaaya wa December 1895, Omukhulundu Spies yaboola khukhusu omulimo w'okhukhusia ebitabu mu shialo shia Bamandele,

GSAM 412.3“Abali n'obulongosi bw'omulimo w'okhukhusia ebitabu, mu kise khwakhachakha omulimo khuno mu shialo shino, batakhwimanga okhukhulongosia, nende bakhabalilwa n'abandikhi b'emitwe nende abali nende ebitabu eLeipsic mbu ‘okhukusia ebitabu khulwa okhulongana khwakhola okhulemwa.'

GSAM 412.4“Mu August 1887, eshilongosio shia mbere shia Obulamu bwa Kristo shakhapwa mu lulimi lwa Bamandele. Mu kise khwakhola eshitabu shino khwakhola khhaya khulwa okhukhusibwa, omukhung'ano kwa bakusia b'ebitabu khwakholekha eBasel; khuno khwakhola okhuchaka kwa omulimo w'okhukhusia ebitabu, si mu Germany mwene, naye mu Bulaaya bwosi. Eshilongosio shia musafu shia eshitabu shino khhayi shifuma khhayi mu lulimi lwa Bamandele.

GSAM 412.5“Khufuma 1 ya January 1895, abakusia b'ebitabu abahya likhumi na babili bachaka omulimo. Mu June 1895, lusimo lwalolesia okhula khwa makhumi atanu khubukhula. Mu kise shino, omulimo omukhongo khhukholekha nende Omurumbusi w'Obwatoto, likaseti liefu lia Olumandele. Amakanisa amwe, gataali makhongo muno, gakhula khufuma khubukopi makhumi atanu okhika khubukopi magana mabili, khhandi gakusia. Nende bakhanyala okhukhaya amakhuwa amatsanga nende abali khhula. Mu Okhulingala khwa 18 ya February 1896, Omukhulundu Conradi yaboola, ‘Khhumalilisia 1895 nende abalindi b'Isabato 1,500 mu shialo shia Bamandele nende Russia.'”

GSAM 413OBURUME BW'ABANDINAVIA

GSAM 413.1Oburume khubandu b'Abandinavia bwachakha nende Omukhulundu John Matteson mu mwaka kwa 1877. Khukhwesi kwa 6 kwa June yatsila mu Vejle, mu Jyeland, Denmark. Ni yakhwitsa mu chialo chicho, bandu batiti abaali bachakile okhulinda Isabato khulwa okhusoma amapepa nende obutabu obutiti obwatumilwanga nende abanywani babo aba America.

GSAM 413.2Ni tukhola okhulondokhana nende okhuchaka kwa mulimo khuno, tukhamanya khuti mu 1850, bandu bane abaali batsiye mu America okhula mu Norway, bachakha okhulinda Isabato ya Omwami. Baali bamenya mu Oakland, Wisconsin. Babiri khubano baali se nende nyina ba Omukhulundu O. A. Olsen. Mu 1863 Omukhulundu John Matteson yachakha okhulinda Isabato y'inyanga ya musafu. Yamenyanga mu Poysippi, Wisconsin. Mu myesi 6 yakhwila, khulwa emilimo chaye, Abadan-Norway nka makhumi ane bachanga okhusuubila amanyila k'Abadventista b'inyanga ya musafu. Omukhulundu wambere owachanga okhupa obukali nende ye mu bukhalabani baali Omukhulundu J. F. Hanson owa Minnesota.

GSAM 413Eshitabu Shambere Shapawe mu Ludaana lwa Danish-Norwegian

GSAM 413.3Mu mwaka kwa 1866, Omukhulundu John Matteson yakhwa abakhongo b'Inzu y'Okhulingala Khandi nende Omurumbusi babole khukhali khuti banyala okhupa, khulwa Abandinavia, obutabu obutiti nende amapepa mu ludaana lwabo. Bamubolela khuti okhubula khw'esente mu nzu kwabakhilila okhukhola khuno; nende khwaliho bandu b'ekhialo khaye mu Wisconsin nende Minnesota abaali nende olwoyo olukhongo okhuba khuti obwatoto bukhupwe mu ludaana lwa banyina babo, kata baali bamenya mu bulamu bwa khakari, kandi baali batakhwitsa makhumi atano, bachanga okhukhung'anya $1,000 khulw'esente, bakhamuhana khulw'eshilomwa shicho. Nende esente shino nende obwandike obwakholebwa nende obwitonzi, Omukhulundu Matteson yakhwitsa Battle Creek, khandi yakhwa obutabu obwakhupwa. Khuba yali yitegekha okhukalusia amakhuwa k'okhukana agaali kabolelwe khale, okhusaba khwaye khwafuchilirwa, kandi khukhwesi kwa 18/03/1867, yachakha okhusomera Omukhulundu J. N. Andrews nende ine obwandike obwali khulw'eshitabu shaye, Liv og Død (Obulamu nende Olufu), ifwe abaali mu mukanda kw'abakhongo b'okhupa. Khulwa amakhuwa kandi, yatubolela mu Lungereza khuti obwandike bwamubolelanga mu Danish-Norwegian.

GSAM 414Omukhulundu Matteson Afula Omukupa Ichapa

GSAM 414.1Mu shise shicho khwabula omukupa ichapa owanyala okhuhana eshise khw'eshilombelo, nende khulw'eshicho yakhwa obwiyanza okhwechesibwa okhupa ichapa mwene. Yatsililila khulw'omulimo khuno okhwaya okhupa amapepa nende obutabu obutiti obwali nka amapaji lukumi mu ludaana lwakwe mwene.

GSAM 414.2Nende enjila yino iyia y'okhusa obwatoto khubandu baye, yakhwenda nende obwiyanza obwakhali, yakhola emikhung'ano mu bialo bialo. Khwambira khushise shicho, omulimo gwatsililila okhukhula khangu khubandu b'Abandinavia.

GSAM 414Epapila Lyambere lya Burema

GSAM 414.3Omulimo khubadan-Norwegian gwakhila okhuba omukhongo, khandi olwoyo lwakholekha khulw'epapila lya khwesi, khukhali khuti bandu b'ekhialo khicho banyala okhunyoola amanyila nende obukali mu ludaana lwabo. Khulw'eshicho, khukhwesi kwa 01/01/1872, mu nzu y'Okhulingala Khandi nende Omurumbusi, khwapakhwa epapila lya Danish lya khwesi, lya amapaji 24 mu shifwanani shya magazini, lyaeitwa Advent Tidende (Amakhuwa k'Okhwitsa). Mu mwaka kwakhwitsa, epapila lino lyakhilwa okhuba amapaji 32. Lwali lupapila lwambere okhupakhwa nende Abadventista b'inyanga ya musafu mu ludaana lwo lwendi.

GSAM 414.4Mu 1874, olwoyo lwabaali na lukhulu khubasuubili abaali baloma Swedish, khandi khwapakhwa epapila lya khwesi lya amapaji 16 mu ludaana lwo, lyaeitwa Svensk Härold (Omurumbusi wa Swedish).

GSAM 414.5Mu shise shicho Omukhulundu Matteson yayingila mu burume khubandu b'Abandinavia (06/1877) mu chialo shya banyina babo, amapapila 266 aga Tidende gaali gatumilwa khwesi okhwa America khuya Denmark, nende 60 khuya Norway. Khulwa okhusoma amapapila gano, bandu bandi baali balinda Isabato mu Abandinavia. Khulwa emilimo chaye khw'omwaka mulala mu Denmark, amakanda k'abasuubili kakhusibwa mu bifo bingi.

GSAM 415Inzu y'Okhupa Ichapa mu Norway

GSAM 415.1Khwima yino Omukhulundu Matteson yakhwenda Norway, khukhwesi kwa 07/06/1879, yakhonza Ikanisa lya abanyali 38, khulwa emilimo chaye mu Christiana. Omukhulundu J. P. Jasperson, owa America, yakhwambakana naye mu bukhalabani mu shise shicho. Mu mwaka khwono, omukanda kw'okhupa bukhonzibwa mu Norway, khandi ekialo shakhusibwa mu Christiana khulw'inzu y'okhupa ichapa, eshumbi shya khukhung'anilamo khulw'emisa khwa Ikanisa, nende induko, khulw'eshali shya $14,580. Khw'eshibanda khwakhupwanga epapila lititi, Tidernes Tegn (Ebilolero bi'Ebise), buli wiki mu nzu ya Christiana.

GSAM 415.2Mu mbanda ya khwesi kwa 1880, Omukhulundu Matteson yakhwitsa America okhukhwa obuyanzi khulw'okhukhongoosa omulimo gw'Abandinavia. Yayingila mu Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi kw'omwaka khwono, khandi yakhilila Europe mu 04/1881, nende obukali obwakhongo. Khwakhwila okhutsila khwakhwitsa, echapa shya khuzunguluka shakhusibwa khandi shakhombwa mu nzu ya Christiana.

GSAM 415Amalobela k'Obulamu mu Danish nende Swedish

GSAM 415.3Bachanga okhupakha epapila lya bulamu mu Danish, lyaeitwa Sundheds Bladet (Epapila Ly'Obulamu). Mu 1883 yakhupa epapila lishifanana mu Swedish, nende epapila lya dini lyaeitwa Sanningens Härold (Omurumbusi w'Obwatoto). Mu 1884, baali nende ebikholebwa b'inzu ebyali nende obukusi bwa $2,563. Mu mwaka khwono, amapapila 115,000 gaali gakhupwa khandi gasambazibwa, okhuyilila khu ebikhumira bingi by'obutabu obutiti nende obutabu bandi.

GSAM 415Omukhulundu Haskell mu Abandinavia

GSAM 415.4Omulimo mu bialo by'Abandinavia gwanyoola obuyanzi obungi khulwa olugendo lwa Omukhulundu Haskell mu 1882, khandi mu 1884 gwakhilwa khulw'emilimo ch'Abakhulundu Geo. I. Butler, B. L. Whitney, A. B. Oyen, nende E. G. Olsen.

GSAM 416Mama White Ayanzia Abandinavia Khukhongo

GSAM 416.1Mu 1885, Mama White nende mwana waye, W. C. White, bakhola olugendo mu Abandinavia, luno lwalamuwa obuyanzi obutakhilila khulw'omulimo mu chialo chino. Bandu bandi baali banyoola amayisa khuti eshisonye shi'ekhumi shitanayikhwa nende abalanda b'echialo chicho, khandi khuti khwali khw'obw'ebwe okhuchenda obutabu. Obuloli obwahanwa nende Mama White bwakhwila khw'esise, khandi bandu babunyoola khulayi, nga khwalolekha mu okhukalusia khwabo mu makhuwa gano: “Yosi Omwami yabolele tukhakhola, khandi tukhawulila.” Mu luno lugendo, okhuchusa khukhongo kwakholekha mu chialo shya Abandinavia, okhwa kholebwa khakhulu khulwa emilimo chita khwima ya Mama White.

GSAM 416Inzu Yia Yombakhwa mu Norway

GSAM 416.2Mu 1886 Abakhulundu O. A. Olsen nende N. Clausen balambula bialo by'Abandinavia, ono wakhw'ekhala eyo khw'esise esikhongo. Mu 1885 inzu yia yombakhwa mu Christiana, khandi khulw'omwaka gwakhoma 01/09/1886, inzu yanyoola khulw'okhusa obutabu nende obutabu obutiti lwene $5,386.68, nende esente shia khukhilamo khulw'amapapila khwali $3,146.03.

GSAM 416Amakanisa Makumi Abiri na Matano mu Abandinavia

GSAM 416.3Obulombololo obwahambwa mu Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi mu 1889 bwabolela khuti mu chialo shya Abandinavia mwali amakanisa makumi abiri na matano, nende abanyali 926, abaahanga eshisonye shi'ekhumi shya $2,548.75; khandi khwaliho abakhulabani 6, abalombi 4, nende abakusia b'ebitabu 52. Obususi bw'obutabu mu Norway nende Sweden mu myesi 3 bwali $2,161.26.

GSAM 416Lisomelo mu Christiana

GSAM 416.4Mu shise shicho lisomelo lyaali likhola mu Christiana, nende abasomi 50. Mu 1891 lisomelo lya Bibiliya lyakholebwa mu Christiana, nende Abakhulundu O. A. Olsen nende E. J. Waggoner, nende abasomi 100. Mu lisomelo lino, amanyila amakhololo khulw'omulimo gw'okhusia obutabu gaahanwa.

GSAM 417Amakanisa Makumi Ane mu Abandinavia mu 1895

GSAM 417.1Khwima ya myaka 6, mu 1895, tulola obulombololo obwahambwa nende Omukhulundu D. A. Robinson, owali omukhongo w'eshialo shya burema, obulombololo obwolondokhana khulayi okhukhula khw'omulimo mu shise shino, khulw'eshicho tubukhopa khano: “Abandinavia bali nende amakanisa makumi ane, nende abanyali 1,458. Eshisonye shi'ekhumi sh'omwaka shali $5,585.55. Bali nende abakhulabani 15 abahulwa, abalombi 11, nende obususi bw'obutabu khulw'omwaka bwali $40,000. Esente shino shikhongo shikhilila khulwa emilimo ch'abakusia b'ebitabu, khandi khuno khukhali mu chialo khw'aba khwesi kwa 1885, abandu abasusia ebitabu, nende kata abakhulabani b'edini yachu, baabolela khuti okhusia obutabu khulwa okhuchenda khwatanayikhanga.”

GSAM 417Emikanda Shitatu Shya Abandinavia

GSAM 417.2Mu chialo shya Abandinavia, khulw'eshise shino bali nende emikanda shitatu, nende amatsiku k'okhukhonzibwa kali gano: Denmark, 30/05/1880; Sweden, 12/03/1882; Norway, 10/06/1887. Omukhulundu John Matteson, owachaka Oburume bw'Abandinavia khandi akhongoosa omulimo khulayi, owakhola khulw'obwiyanza nende okhwihaana khulw'obulamu khw'abandu babo, yakhilwa nende obulwale obw'amaafu, khandi yakhwa mu El Monte, Cal., 30/03/1896, nende emyaka 61.

GSAM 417OBURUME BW'ABARITISHI

GSAM 417.3William Ings, owebulwa mu Hampshire, England, naye Omumerika mu mwoyo nende mu manyila, khuba yamenya mu United States khwambira obwana, yakhwitsa Southampton, okhwila mu Basel, Switzerland, 23/05/1878. Mu shise shicho yakhala khw'esise khatiti, tsinyanga 14 tsyene, khandi yakalukha mu Europe khw'esise khatiti. Khwima yino, yakhwenda khandi Southampton, eyo, khwima ya myesi mine y'okhukhola khw'inzu nende inzu, khw'okusambaza obutabu obutiti nende okhukhola emilimo ch'oburume khwila okhwilila, yakhambola khuti baliho 10 abalinda Isabato. 30/12 kw'omwaka khwono, ine nende omukhasi wange twakhwitsa Southampton, eyo emilimo chachu yakhwambakana nende ch'Omukhulundu Ings, khw'okhukhola emikhung'ano mu shise shya mbura mu Shirley Hall, nende mu inzu yachu yakhililwa. Mu shise shya khukhala kwa 1879, tukhola emikhung'ano mu mahema mu Southampton. Mu shise shicho nende mu bifo shicho, Miss Maud Sisley (shino Mama Boyd) yakhwambakana nende omulimo, khw'ohana amasomo k'a Bibiliya nende okhukhola khw'inzu nende inzu. Khulwa emilimo khwono, bandu bandi bachanga okhukhwama obwatoto. Mu shise shya mbura yakhwila, tukhola emikhung'ano mu shumbi mu Ravenswood Villa, inzu eyo twamenyanga nende twali nende ekambalilo shachu.

GSAM 418Omukhung'ano mu Lihema mu England

GSAM 418.1Mu shise shya khukhala kwa 1880, Omukhulundu Andrews, kata yali omuteshere, yakhwitsa okhwila mu Switzerland okhukhonya mu mukhung'ano mu lihema mu Romsey, eyo bandu bandi bachanga okhukhwama obutumwa.

GSAM 418.211/01/1880, omukanda kw'Obutabu Obutiti nende Oburume kwakhonzibwa. Mu mulimo khuno abanyali baali na lukhulu khw'eshilomwa, khandi obutabu bungi bwakhambwa.

GSAM 418.308/02/1880, obubatizo bwachu bwambere bwakholekha, khandi bwakholebwa khubandu 6 abaali balindilila. Khwitsa khw'02/07/1881, abalindilila 29 baali babatizibwa mu Southampton.

GSAM 418Abakhola Emilimo Bakhilwa mu England

GSAM 418.4Khulwa ekura y'Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi khwakholekha mu mbanda ya 1881, Omukhulundu A. A. John nende omukhasi waye, Geo. R. Drew, nende Miss Jennie Thayer bachenda England, bakhumbakana nende omulimo mu chialo shicho shya burema. Mu mwaka kwa 1882, Omukhulundu Haskell yalambula chialo shya Europe, khandi yakhala tsinyanga nende abakholi mu burume bwa England, akhahana obuyanzi obw'obwanga khulwa amakhuwa nende amayanza.

GSAM 418.5Mu 03/1882, epapila lya Britain lya amapaji 2, lyakhambwa okhupakhwa khwambakana nende Ebilolero bi'Ebise, khandi lyakhambakhanwa khumapapila 1,000 aga Ebilolero agaatumilwa okhwa America. Gakholebwa khulw'emilimo ch'oburume mu Great Britain. Obulombololo bw'omulimo, 01/10/1883, bwalola khuti khulw'eshise shicho mwaliho abalinda Isabato 100. Eshisonye shi'ekhumi eshyaahanwa khwambira okhuchaka khw'oburume, shali $2,078.71.

GSAM 419Omulimo gw'Oburume mu Mati

GSAM 419.1Khulwa obwitonzi bw'abakhali b'amati, Omukhulundu Ings yafuchilirwa okhutuma amakanda k'obutabu obutiti nende amapapila khw'obw'ebwe khu bandari 80 tsikhongo tsya “Peninsular and Oriental Steam Ship Company,” mu South Africa, East and West Indies, Central America, nende Bay Islands. Khulwa obuyanzi bw'obusomi obwatumwa khuno, olwoyo lwachakha okhuyuka khubwandu mu Demarara. Amakhuwa gano twaganyoola khulwa amabaluwa agaakhwila khubwandu khwoko.

GSAM 419“Amakhuwa k'Isabato” (History of the Sabbath) Gakhombwa mu Mabukilobelo k'England

GSAM 419.2Eshifwanani shya Amakhuwa k'Isabato (History of the Sabbath) khwa Omukhulundu Andrews shali shakhombwa mu mabukilobelo k'abandu nende mu mabukilobelo k'okusomelamo khw'obw'ebwe 60 mu Great Britain, khandi eyo ebikholebwa bino bikali, khw'ikhubolela khubandu abaakhanza okhusoma.

GSAM 419.3Mu 1884 Omukhulundu Butler yalambula England, nende abakholi bandi khulw'eshialo shino. Abakhulundu S. H. Lane nende Robert Andrews batsia okhwa Boston okhukhwambakana nende oburume mu Great Britain 09/05/1885. Olugendo lwa Mama White mu England lwaba khw'obukali nende okhukhila khubakholi. Mama White nende mwana waye bakhala eyo wiki khatiti ni baali khwitsa America okhwa chialo shya Europe.

GSAM 419“Obwatoto Bw'Eshise Shino” Bwachakha

GSAM 419.4Mu okhuchakha khw'omwaka kwa 1884, khwima ya Omukhulundu Butler okhwi England, khwakhonzibwa okhuchakha mu Grimsby, nende M. C. Wilcox okhuba omwandiki, epapila lya khabili buli mwesi lya amapaji 8, lyaeitwa Obwatoto Bw'Eshise Shino. Lino likhupwa shino khuba lupapila lwa buli wiki lwa amapaji 16 mu London, England, nende buli wiki khukhupwanga amapapila nka 18,000.

GSAM 420.1Mu 1889, Omukhulundu Holser yambola khuti Oburume bwa Britain bwali nende amakanisa 8, nende abalinda Isabato 200, khubano 65 baali mu London. Eshisonye shi'ekhumi sh'omwaka gwamakhwila shali $1,244.58. Khandi mwaliho abakhulabani 2 abahulwa, abalombi 2, abakhola oburume mu mati 2, nende abakholi ba Bibiliya 7. Khw'esise shicho Abakhulundu Wm. Hutchinson nende Francis Hope bachanga okhukhola mu burume bwa England.

GSAM 420Pacific Press mu London

GSAM 420.2Mu mwaka kwa 1890, Omukanda gw'Okhupa Ichapa kwa Pacific, ogwa Oakland, California, gwakhonza inzu yawo y'ubwambakani mu 48 Paternoster Row, London, nende inzu y'okhupa ichapa mu 451 Holloway Road, London, N. Obususi bw'obutabu khw'inzu yino mu mwaka gwambere, khulw'amakhono k'obususi bwa khukhongo, bwali $9,556.89.

GSAM 420.3Mu 02/1895, Omukhulundu Robinson yahananga obulombololo khuno:

GSAM 420.3“Mu Great Britain mwali amakanisa 11, abanyali 363, abakhulabani 5, nende omulombi 1. Eshisonye shi'ekhumi sh'omwaka gwamakhwila shali $5,077.20, kandi khwali khwila $13.98 khumunyali. Ebikholebwa by'inzu y'okhupa ichapa shino biakhililwa khandi bikholebwa nende International Tract Society, Limited, omukanda gw'England.”

GSAM 420.4Mu 12/1895, omukhongo w'Oburume bwa Burema yambola khulw'Oburume bwa Great Britain khuti abanyali baali 560. Eshisonye shi'ekhumi shakhililila mu mwaka khw'esente $1,000. Mu shise shicho, amakanda 8 gaali gakhung'ana khw'Isabato mu bifo bialo mu London.

GSAM 420.5Khulw'eshicho omulimo mu chialo shino shya burema gwakhulanga, khw'esise shino gwalolokhanga khatiti. Embeywa shitanakhula khwangu mu mibaanda miindi khwifanania nende miindi miindi. Okhuchacha khwakwo khwakhililanga khw'esise, naye okhukhula khwakwo khwakhililanga nende amaka. Khwifanania nende obwatoto bw'obutumwa bw'okhataru mu khialo khino. Embeywa shakwo shayalwa, shakhula amakondo, khandi shakhula khatiti khwitsa shino shikhulile okhuba shikhongo khwifanania nende shia khale.

GSAM 421OBURUME BW'AUSTRALASIA

GSAM 421.110/05/1885, Abakhulundu S. N. Haskell, J. O. Corliss nende abandu baye, M. C. Israel nende abandu baye, Wm. E. Arnold, nende Henry Scott batsia okhwa San Francisco okhuchakha oburume mu chialo shya Australia. Emyaka 11 imbeli wa shise shicho, mu 1874, mu mukhung'ano ogwakholebwa Battle Creek, Mama White yabolela khuti amahanga k'ekialo kakhasi gakhalamanyanga obwatoto, khandi yalola ebikholebwa by'okhupa ichapa khwikhola, nende obutabu nende amapapila khwikhupwa mu bialo bialo. Ni baamukhwa okhulongola bialo bialo, yakalusia khuti Australia nilio lisiina lyonyene lyo yanyala okhwitsulila.

GSAM 421Bible Echo

GSAM 421.2Khulwa emilimo ch'obwiyanza nende ch'obwanga ch'Omukhulundu Haskell nende abakholi, obutumwa bwatsililila khwangu khwila okhupakha epapila mu Australia kwalolekha okhuba khwenyekhana. Khulw'eshicho, amategekho gakholebwa khulw'okhupakha, khandi khwesi kwa 01/01/1886, epapila lya khwesi lya amapaji 16 lyakhupwa Melbourne, lyaeitwa Bible Echo and Signs of the Times. Khulw'eshifwanani shambere, lyaakhupwa makopi 6,000, naye khwesi khwesi lyaali makopi 3,000 lyene.

GSAM 421Ikanisa Lyambere Lya Khonzibwa mu Australia

GSAM 421.3Khu Jumapili, 10/04/1886, Ikanisa lyambere lya Abadventista b'inyanga ya musafu mu Australia lyakhonzibwa. Kwalikho abanyali 18 abaali basainile eshilapo, khandi abandi 7 baakhwa okhwingila khulwa obubatizo. Bano baabatizibwa Isabato yakhwila, khandi buli Isabato, khulwa wiki tsinyinji, abanyali baakhambwa, khwitsa Ikanisa likhila abanyali 55. Khwitsa 05/1886, abanyali bali bandikwe baali 90. Khubandi bano, khwaliho bandu nka 35 mu bifo bindi abaali balinda Isabato.

GSAM 421.4Mu nzu y'okhupa ichapa mwali ebikholebwa bibiri ebilayi nende emashini, byosi byali bikhililwe khulw'esente khandi bikholebwa nende Abadventista b'inyanga ya musafu mu chialo shicho shya kure—nka maili 7,000 okhwa nzu yachu ekhongo eli mu Oakland, Cal.

GSAM 422.1Mu 1886 obutumwa bwakhilila New Zealand. Obulombololo khwila mu chialo shya Australia bwabolela khuti mwaliho abalinda Isabato 50 mu New Zealand. Esente shianyoola khulwa obususi bw'obutabu mu nzu shali $700. Khwambakana nende shino, abakusia b'ebitabu baali basusile amakopi 400 ga Okhukhwana Khukhongo mu New Zealand, nende amakopi 1,000 ga Amakhuwa khwa Daniel mu Australia.

GSAM 422Inzu y'okhupa ichapa ya Australia

GSAM 422.2Khulondokhana nende lilikhuwa lya khukhwekhwekhwa lya Julai 19, 1889, khunyoola amakhuwa kano: Inzu y'okhupa ichapa mu Melbourne yimaliilwe, nende lilamiro lya khusabia khuluso lya ikanisa.

GSAM 422Okhwingila mu Tasmania

GSAM 422.3Omukanda kw'amakanisa kwanzibwa mu Australia nende mu New Zealand, nende omurimo gukholwa, nende Abakhulundu Israel nende Steed, okhufika Tasmania. Mu shialo shino, amakanisa kataru kabilwa kale, nende abamemba bali 136. Khulolere khuno, hali abandi balindi b'Isabato abasaasikha, abatarakhwanza ikanisa.

GSAM 422.4Eshisonye shi'ekhumi sh'omwaka mu shialo sh'Australia shali $9,371. Hali abakusia b'ebitabu owachendanga 15 mu shialo, nende obukhusi bw'ebitabu bwafikha $19,500.

GSAM 422.5Mu lwendelo lwa kabiri lwa Omukhulundu Haskell khukhuuma khushialo, khabuyia khutsia Australia, akhenda khumukhung'ano kwabwe khwakholwa mu Omwezi kwa munane, 1889, nende mu njila nyinji akhaba nende obulayi obw'obwiyanza, obwakhayilwa muno nende omukanda khwakhwa khukhwanza. Abakhonzi abandi khufuma America, khutsia khutsia, bakhenda Australia khulwa likhuwa limosi likhongo—okhukhula nende okhukhongoosa omurimo gwa Nyasaye.

GSAM 422Mama White mu Australia

GSAM 422.6Mu lukhongelo lwa 1891, Mama E. G. White, omwana wawu W. C. White, Omukhulundu Geo. B. Starr, nende abandi, bafuma California khutsia Australia, bafikha khuyo mu Omwezi kwa khumi na khabili—eshiye khwomwesi khwokhoya khushialo shino. Obuloli bwa Mama White, naho yali nende obulwire bw'omubili khulwa myaka 9 eyikala khuyo, bwakhoyilila muno okhwebesa omurimo khubali nende omwoyo nende enjila y'obutumwa bwa malaika wakhataru. Mu bise bino bali Australia, Omukhulundu J. O. Corliss kabuyia khwiyunga nende omurimo hano, nende W. A. Colcord nende abandi bangila mu shialo khuba abakhalabani, abeesi, nende abandi.

GSAM 423Omukhulundu Olsen mu Australia

GSAM 423.1Mu bise bya bukhalabani bwa Omukhulundu O. A. Olsen nga omulongosi wa Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi, yalola amayumba kosi geetu gakhongo khulukhendo nende khulukhendo lweshialo. Khwaakha okhutsia khulukhendo khukhongo—olwendelo khushialo khosi. Yakhola khuno khulwa okhweba khumanya obwila bwabwe nende ngala y'oburume bw'enjawulo, khwesi yakhaba tayali okhukhonzo khwobulayi. Kwali khulwendo khuno, mu 1893, yakhala amawiki matiti mu Australia.

GSAM 423Omukanda kw'Omuyungano kw'Amakanisa kwa Australasian

GSAM 423.2Mu bise bino, Omukanda kw'Omuyungano kw'Amakanisa kwa Australasian kwanzibwa, khwakholekha nende omikanda khw'amakanisa k'Australia nende New Zealand nende amashialo g'oburume g'Australia. Omukhung'ano khuno khukhung'ana khamala myaka ibiri, nende khukhonziwa khulwifwanani lwa mikanda khandi mu bialo bindi. Mu mwaka 1893, abakusia b'ebitabu owachendanga abachila bali mu shialo shino bakhusa echapisho ya 5,000 ya Ebililwa Khuli Kristo, nende echapisho ya kabiri ya nomero yino yakhupwa. Mu khweya khwa 1894-95, bakhonga tsinyelwa 4,000 tsa bitabu bya khhulondolosa mu miezi inai.

GSAM 423Omukhulundu Prescott mu Australia

GSAM 423.3Mu 1895 Omukhulundu W. W. Prescott, omukholi w'amasomelo w'omukanda khwetu, yakhala miezi nyinji mu mukanda khuno, akhaana obise nende amaparo manyinji khulwanda khuno lw'omurimo. Mu bise bino, yakhonza omukhung'ano kw'okhwechesa, okwakhaba khwabwe khw'obwila obukhongo.

GSAM 424.1Lilikhuwa lyakholekha khw'Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi khulwa omurimo gw'omwaka lyakhilwa nende Omukhulundu W. C. White, nende lili khano:

GSAM 424.1“Omukanda kw'Omuyungano kw'Amakanisa kwa Australia khwakholekha nende amakanisa 17 nende abamemba 1074, abakhila eshisonye shi'ekhumi sh'omwaka khwakhulila khwa $9,810.10. Omukhung'ano khuno khwina abakhalabani 12 abahulwa, abakhonzi 2 abatarahulwa, abakhonzi b'Obulamu bwa Bibiliya 3, nende abakusia b'ebitabu owachendanga 50, abakhusanga mu mwaka khwosi ebibatu bya $28,731.11. Mu mwaka khuno, shialo sh'eNew South Wales, nende amakanisa 6, nende abamemba 321, khyatsulwa khulwanda lwa Omukanda kw'Australia, khyitibwa Omukanda kw'eNew South Wales.”

GSAM 424OBURUME BW'E SOUTH AFRICA

GSAM 424.2Mu Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi khwakholwa Battle Creek mu 1886, likhuwa lya khukhwanza oburume mu South Africa lyakhayilwa. Khulwa khwanzibwa khukhonzela omurimo khuno, mu khweya khwa 1887 khwakholekha obwiyanza bw'okhukhwanza omurimo mu shialo shila khwotsia, khwakhaba nende abandu abachila okhukhilila Isabato, abakhilanga abakholi.

GSAM 424Abakhulundu Boyd nende Robinson mu South Africa

GSAM 424.3Khulwa likhuwa lino, khwa Omwezi kwa khatanu 11, Omukhulundu C. L. Boyd nende abandu b'enzu yawe, Omukhulundu D. A. Robinson nende omukhasi wawu, nende abakholi abandi, bafuma New York khulwato, khutsia Africa khukhila Liverpool nende London. Khumala myaka kataru, mu Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi, Omusatsa P. W. B. Wessels yaboola khwaba, lila abakholi bano bafikha Africa, hali abandu nga 40 abakhilila kale Isabato y'elilako lya kana, khulwa okhusoma ebikhanda khulwanda khuno nende okhushoma Amang'ana.

GSAM 424.4Abakhulundu Robinson nende Boyd bakhwanza omurimo gw'oburume mu Cape Town, khufuma khuyo gwasaania khutsia esabalu n'ebukwe, maili hafi okhufikha 800, khufikha Kimberley, mu bibanza by'almasi.

GSAM 424.5Khwifikhila mu mwaka 1889, hali abakhalabani babili, omukholi omulala otarahulwa, amakanisa 4, nende abamemba 80; bano bakhila eshisonye shi'ekhumi shi $2,798.36. Mu mwaka khuno Omukhulundu Ira J. Hankins, wa America, yakhola Cape Town nende obwila obulayi, nende Omusatsa nende Omukhasi Druillard bafuma Nebraska khwiyunga nende omurimo khushialo shino, nende okhuyalana mu mirimo nende obulemu bw'ebindu obwakhwa khwabo abakhilwa okhukhwanza omurimo mu shialo shiswa. Emirimo cha Omukhasi Druillard chakhilila muno mu nziki y'ebitabu, ahali likhuwa lya khuduka khwakhuno lyawe; Omusatsa Druillard yali mu burume bwosi. Mu mwaka khuno, khumawato kakhwitsa khulobuko khuno, yakhusa ebibatu bya $750.

GSAM 425Omukhulundu Haskell mu Africa

GSAM 425.1Kwali mu Omwezi kwa munane kwa mwaka khuno yino lila Omukhulundu Haskell yakhafikha Cape Town. Yakhala miezi itanu khulola nende okhukhola nende mikanda khandi mu South Africa. Khulwa lukhendo luno oburume bwakhongooswa nende okhukhulwa, nende omwoyo wawu gwakhilwa khwabona amabala g'omurimo gwawu. Okhukhilila omurimo gw'amasomelo kwakhukha, khwesi abanyeesi 12 khufuma Africa bafika America okhushoma mu masomelo geetu g'omukanda.

GSAM 425.2Mu bise bino, omurimo gw'okhukhusa ebibatu wakhilwa khulondokhana. Omukhung'ano kw'okhwechesa khulwa omurimo khuno kwakholekha mu Cape Town, kwakhonziwa nende Omusatsa E. M. Morrison, kwakhila obulamu nende amaani maswa khulwanda luno lukhongo lw'obutumwa. Khukhilila amanyisilo kakhilwa mu mukhung'ano khuno, abakusia b'ebitabu owachendanga 13, mu miezi 6, bakhusa nende okhufilila ebibatu bya $5,621.28. Khumala, tsinyelwa tsakhaba nyinji muno khwesi khwalobela inzu y'okhupa ichapa mu London, khulwanga ebitabu shibianyala okhukholekha khwangu khwifwanania nende obwiyanziro.

GSAM 425.3Mu mwaka 1892, Omukhulundu A. T. Robinson yakhwiyunga nende omurimo mu South Africa. Mu bise bino omurimo gwakhulila khwesi khwakhayilwa inziki yiswa okhutsila yila ya khale. Khulwa khuno, inzu yiswa yakhumbwa, yakhaba khukhongo okhupanga obundu bwa mikung'ano khwa ikanisa.

GSAM 426Inzu ya Koleji mu Africa

GSAM 426.1Khwesi omurimo gwasilila okhutsililila khulukhendo khulukhendo, khwifikha Claremont, eshilambo shia Cape Town, ahakhumbwa inzu ya koleji, yakhoyanga $35,000. Obuyanziro obwakhilwa khw'abamemba b'ikanisa b'America bwali khutuma abeesi abali nende obusobozi bw'okhwechesa amasomelo ga koleji, nende abene bakhila obhuti. Lila khwakhilwa khwiyanza khuno, koleji yakhulwa Omwezi kwa kabili 1, 1893.

GSAM 426Omukanda kw'Amakanisa k'eSouth Africa

GSAM 426.2Omukanda kw'Amakanisa k'eSouth Africa kwanzibwa mu 1892. Mu Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi mu 1893, khwaboolwa okhwingila mu Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi. Mu bise bino kwali amakanisa 5, abamemba 138, abakhila eshisonye shi'ekhumi sh'omwaka khwakhulila khwa $34,077.32. Mu mukhung'ano khuno, Omukanda kw'Amakanisa k'eSouth Africa kwakhililwanga nende Peter Wessels, owakhana Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi $16,000 khw'obwiyanza, khwaba khukhila tsimbia khwosi shakhilwa nende Omukhung'ano khuno okhukhwanza omurimo mu South Africa. Khulondokhana nende eshihanwa shino, yeye nende mbotso wawu omulala omusatsa bakhana $40,000 okhukhwanza omurimo gw'inzu y'okhukhonia abalwale buha mu Chicago.

GSAM 426.3Mu Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi mu 1895, Omukholi w'Oburume bw'Amashialo khandi yaboola khulwanda lw'oburume mu Africa:

GSAM 426.3“Omukanda mu South Africa khwanzibwa khali myaka ibiri, naye mu bise bino Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi khwatuma abakholi 12 mu shialo shino. Babili bafuma khutsia khulukhendo lw'imbere khuba abarume abiyilila, lila abandi bangila mu mirimo khulwanda khandi. Omukanda khuno gwina lisomero likhula, inzu y'abana abalekhwa, nende inzu y'okhukhonia abandu eyimbwa. Amabhala galola abamemba babo bali 184.”

GSAM 426Ebikhanda by'Amakhuwa Bikhupwa mu South Africa

GSAM 426.4Likhuwa lya obwibule bw'ediini mu South Africa likhukhilisia abandu beetu mu miezi khakhali khuno okhukhupa ebikhanda bibili by'amakhuwa, eshimo mu lulimi lwa Holland, eshitibwa De Wachter; eshindi mu lulimi lwa Bungereza, eshitibwa The South African Sentinel and Gospel Echo. Eshino shia kabili shina abasomi 4,000.

GSAM 427Omukanda kw'Omuyungano kw'Amakanisa kw'eSouth Africa

GSAM 427.1Mu Omwezi kwa mbere, 1903, Omukanda kw'Omuyungano kw'Amakanisa kw'eSouth Africa kwanzibwa, khwakholekha nende mikanda khw'eCape Colony nende Natal-Transvaal, nende oburume bw'eBasutoland nende Matabeleland, khwosi khwakhonziwa nende Omukanda kw'Omuyungano kw'Amakanisa. Mu mukanda khuno hali amakanisa 15 agakhanzibwa nende abamemba 595, mikanda 9 gikhali gakhanzibwa nende abamemba 90, nende abalindi b'Isabato 30 abali boosi beenyene,—boosi bali 715, abakhila eshisonye shi'ekhumi shi $7,850. Hali abakholi 39, khubo 21 bali khulipiro lya mikanda khandi.

GSAM 427ESHIARO SHIA POLYNESIA

GSAM 427.2Mu mwaka 1876, Omukhulundu James White nende omwandi khwatuma echapisho ya Ebilolero bi'Ebise nende ebitabu bititi, nende likhuwa, khutsia shialo shia Pitcairn. Ebikhanda bino byakhilwa khulwato lwakhendanga khukhuuma Cape Horn khutsia New York. Khwakhilwa khwesi khwato khwakhwima Pitcairn, khuyo pakilwe eshipaki. Shikhwamanya omundu yesi khushialo shino, nende shikhwamanya likhuwa lyosi lya shialo shino, khulekha khwawulila khwesi abandu abamenyanga khuyo bali abeesigwa nende abalama Nyasaye. Ebikhanda byatumwa khukhila obwiyanza.

GSAM 427Lukhendo khutsia Pitcairn

GSAM 427.3Shikhwanyoola likhuwa lyosi khufuma khubandu nohomba khwa ebitabu bietu okhufikha lila Omusatsa John I. Tay yakhola lukhendo khushialo shino mu 1886, khumala myaka ikumi, lila khwamanya khwesi khulwa khusoma echapisho ya Ebilolero nende ebitabu bititi, shialo shosi khwakhaba khukhila okhutsitsa inyanganga yabwe y'okusabia khufuma khunyanga yamberi y'elichuma khutsia khunyanga ya musafu, nende okhukhila Isabato kwa Nyasaye. Naye shibakhola khuno okhufikha bise bya lukhendo lwa Omusatsa Tay. Yali n'ebise bingi nende obwiyanza khulukhendo khushialo shino, naye shiyamanya abandu bano, nende shiyamanya obwiyanza bwabwe khw'obwatoto bwali khwanzile kale.

GSAM 428.1Khumala okhubuyia America, yakhilila muno khwesi khwakholekhanga khulwato lw'okhutsilila abarume khufuma shialo khutsia shialo mu nyanza ya Pacific. Yakhenda mu Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi khwakholwa mu mwaka 1889, nali nende likhuwa lino khulomoyo, nende khuyo yakhilila likhuwa ly'amashialo g'ePolynesia. Omukhung'ano, khwabona obwila bw'omurimo khuno, khwakhilila okhukhunga, khulwa ebihanwa, $12,000 okhukhumba noli okhukula olwato lw'okhukhola hagati h'amashialo g'enyanza ya Pacific.

GSAM 428Okhumbwa kwa Pitcairn

GSAM 428.2Khulondokhana nende khwanzibwa khuno, olwato Pitcairn lwakhumbwa mu khweya khwa 1890, hafi ya Benicia, khulukhendo lwa maili 30 khufuma Oakland, California, khwobuli bwa $12,035.22. Mu bise bya ebifungu bitaru khubina by'omwaka, eshumali shino shakhungulwa, khwakhilwa nende masomelo g'Isabato khulwa likhuwa lino lyenyene, nende khali neshihanwa shikhonganga khukhana nende obwiyanza. Olwato lwakhilwa Nyasaye mu Oakland, California, Sept. 25, 1890. Abandu nga 1500 bakhunganana khulwato nende khulobuko okhukhilila omukhangano.

GSAM 428Lukhendo lwa mbere lwa Pitcairn

GSAM 428.3Olwato lwakhenda khulukhendo lwakho lwa mbere khufuma San Francisco khutsia khushialo shila shikhongo sh'omurimo, Omwezi kwa khumi 20. Khulwato, ng'abarume, bali Omukhulundu E. H. Gates nende omukhasi wawu, Omukhulundu A. J. Read nende omukhasi wawu, John I. Tay nende omukhasi wawu, nende abakholi b'oburume bali khulwato lya Omukhongo w'olwato Marsh. Olwato luno lwakhenda khukhala shialo shia Pitcairn, maili 4,000 emulambo khufuma San Francisco, ahafikha Omwezi kwa khumi na mulala 25. Lila olwato lwafuma khushialo shino, Omwezi kwa khumi na khabili 17, abandu bakhongo 82 bali bamiliile obwabatizo, nende bakhanzibwa khuba ikanisa lya Abadventista b'inyanga ya musafu. Olwato khulomwoyo lwakhenda khumakanda g'eSociety, Hervey, Samoan, Friendly, nende Fiji, lukhila ebitabu by'oburume nende ebitabu bititi by'obulamu nende okhukhilila khubandu b'Olulimi lwa Bungereza. Mu miezi 8, khufikha September, 1891, abarume bakhusa ebitabu bya $1,900, khwatsi khhupananga ebitabu bingi khukhana.

GSAM 429.1Abarume bakhalanga khano: Omukhulundu Read mu Tahiti; Omukhulundu Gates yakhala Pitcairn okhutsililila omurimo gwali khwanzile khuyo; lila Omusatsa Tay yakhayila okhukhola khushialo shia Fiji. Mu Okhulingala Khandi khwa Omwezi kwa kana 14, 1904, Omukhulundu Fulton aboola khulwanda lw'omurimo mu Fiji: “Lino hali abalindi b'Isabato khukhila 150 mu shialo shino sh'oburume.” Khufuma Fiji, olwato lwakhenda Aukland, New Zealand, khulwa okhukholela nende okhukhongoosa khwakhilwa, nende okhunyoola ebitabu.

GSAM 429Olufu lwa Barume

GSAM 429.2Khumala obukhali khw'omwaka omulala, miezi 11, nende matsiku 18, Pitcairn yabuyia San Francisco, ahafikha Omwezi kwa khumi 9, 1892. Mu bise bino Omukhongo w'olwato Marsh yali afwile, nende yakhilwa mu shialo shia New Zealand. Omusatsa Tay yakhilwa nende pneumonia, yila atakhilila. Yeye khandi yakhwa khubwiyanza, nende yakhilwa mu shialo shila shia Fiji; nende khuno amayoyo mabili g'amakhongo gakhilwa khulwa Oburume bwa Polynesia.

GSAM 429.3Abarume abakhala khushialo shia Tahiti, mu Papaete, bakhila okhutsatsa khwabona, khukhilila khukhupanga, amabala g'omurimo gwabwe. Bakhanyala okhutuma khwabo, mu bise bino, likhuwa lya khutsatsa lya abandu 40 abakhindulwa nende okhukhanzibwa khuba ikanisa lya Abadventista b'inyanga ya musafu.

GSAM 429Lukhendo lwa kabiri lwa Pitcairn

GSAM 429.4Olwato lwakhenda khufuma San Francisco khulwendo lwa kabiri, Omwezi kwa mbere 17, 1893, nende abarume bano: B. J. Cady nende omukhasi wawu, J. M. Cole nende omukhasi wawu, E. C. Chapman nende omukhasi wawu, nende M. G. Kellogg, M.D. Omwesi Hattie Andre, wa Ohio, yakhendanga nabo khuba omwesi wa shialo shia Pitcairn. Mu khweya khwa 1893, Omusatsa Cady yakhwanza lisomero mu Raiatea, khumakanda g'eSociety, nende abanyeesi 60. Khwimala khwa eshikhalai ya mbere, nomero yakhula khufikha 105. Khukhwanza kwa eshikhalai ya kabiri, hali abanyeesi 120.

GSAM 430Lukhendo lwa kataru lwa Pitcairn

GSAM 430.1Lukhendo lwa kataru lw'olwato lwakholekha mu 1893-94. Abarume khulwendo luno bali G. O. Wellman nende omukhasi wawu nende Lillian White, boosi b'efuma Michigan, abakhilwa khutsia Raiatea, ahabakhakhonya Omukhulundu Cady mu murimo gwawu. Omusatsa Stringer nende omukhasi wawu bakhenda khuba abarume abiyilila. Bakhwima Rurutu. Mu Raratonga (ahali abandu bakhilila inyanga ya Jumamosi khuba Jumapili yabwe), Dr. Caldwell nende omukhasi wawu bakhanzibwa; lila Omukhulundu Buckner nende omukhasi wawu, ab'efuma California, bakhawa Pitcairn. Mu bise bya khukhala khwawu nende abandu bano, emirimo miswa nyinji yakhanzibwa, yila mu njila nyinji yakholekha khuba y'obwila khubandu. Khulukhongo, khwakhumbwa olwalo lwa mweya khusia amatuma gakhulwa khushialo shino, nende khufuma mu maani g'omweya gano, ebikholelo bititi byakhonzibwa, yila yakhilila emirimo khandi yitali yakhayilwa khushialo shia abandu bano.

GSAM 430Lukhendo lwa kana lwa Pitcairn

GSAM 430.2Omwezi kwa khumi na khabili 15, 1895, Omukholi w'Oburume bw'Amashialo yaboola ati:—

GSAM 430.3“Pitcairn lino lili mu lobuko khufuma khulwendo lwa kana.... Omurimo gwanzibwa mu mikanda 9 y'enjawulo, nende abakholi bano bakholanga mu mikanda gino:—

GSAM 430.4“Mu shialo shia Pitcairn, abeesi, E. S. Butz nende omukhasi wawu, nende Hattie Andre. shialo shia Norfolk, abarume abiyilila abandi bakholanga hano, abakhufuma Australia. Amashialo g'eSociety, omukhalabani, B. J. Cady; abarume b'obulamu, Omusatsa nende Omukhasi R. A. Prickett. Raratonga, abarume b'obulamu, Dr. J. E. Caldwell nende omukhasi wawu, Abakhana Lillian White nende Maude Young; abeesi, G. O. Wellman nende omukhasi wawu, Omukhulundu J. D. Rice nende omukhasi wawu. Fiji, Omukhulundu J. M. Cole nende omukhasi wawu. Amashialo g'eFriendly, Omukhulundu E. Hilliard nende omukhasi wawu. Rurutu, Omusatsa nende Omukhasi Stringer, abarume abiyilila. Hawaii, Omukhulundu E. H. Gates nende omukhasi wawu; abeesi, H. H. Brand nende omukhasi wawu. Samoa, Dr. F. E. Braucht nende omukhasi wawu. Omukhulundu D. A. Owen nende omwana wawu omusatsa nende omwana wawu omukhana, abarume abiyilila.”

GSAM 431.1“Olwato Pitcairn lwakhusia nende lwakhana buha ebitabu bingi muno mu tsinjendo tsialwo inai. Khulwa khuno, abalindi b'Isabato bakhule mu bialo bingi. Amakanisa gakhanzibwa mu shialo shia Pitcairn, Norfolk, nende Tahiti.”

GSAM 431Eliaro Pitcairn Lyakusiibwa

GSAM 431.2Shichila bulano tsiliho tsinjila tsi'okhuula mu Polynesia etsishialikho olwa eliaro lyalongwa tawe, eliaro lyakusiibwa, nende tsinjila tsindi tsikholesibwa okhutsililila nende omulimo. Omukhulundu E. H. Gates bulano niye omwimilisi w'omulimo mu Polynesia, khandi aboolela okhutsililila kw'omulimo mu mikanda chiahukhaane.

GSAM 431INDIES TSIA MUMBO

GSAM 431.3Mu shise shi'obunyifu shia 1889, Omusatsa Wm. Arnold, ow'omu America, yachaaka omulimo kw'omukusia w'ebitabu owachendanga mu Indies tsia Mumbo. Olwa yakholanga omulimo kuno, yanyoola amaliira nende ahabamenyanga abandu 1,200; bino biarumwa khu Omukanda kw'Obutabu Obutiti kw'Ebialo Biosi kho bikhole mu milimo chi'oburume. Okhubirira mu tsibarwa nende okhuruma ebi'okhusoma khu bandu abo, abandu bachaaka okhwenya obwatoto, khandi injila yeekulwa okhutswania Amakhuwa Amalayi okhubirira mu khuyala Likhuwa.

GSAM 431.4Okhukalusila khululanga lw'okhwenya abakhalabani b'ikanisa, Omukhulundu D. A. Ball yatsia mu Barbadoes nende mu bibanza bindi okhukhalabana, mu mwesi kwa 11, 1890. Abandu balala bafuchilila obwatoto khulwa omulimo kukwe. Mu 1892, Omusatsa Patterson, ow'omu California, yachenda mu machinga nakusia eshitabu Okhusoma Ibibilia, khandi omulimo kwakasa bulayi. Mu 1893, B. B. Newman yarula mu Florida natsia mu Jamaica okhwimilila omulimo kw'okhukusia ebitabu olwa Omusatsa Arnold yabulaho. Omusatsa Evans nende Omusatsa Hackett boosi batsia mu Indies mu mwaka kutsana okwo okhukhalabana mu lubeka luno lw'omulimo. Mu mwesi kwa 5, Omukhulundu Haysmer nende omukhasie beenjila mu shialo shino okhukhalabana shinga olwa injila yakheekulwa. Olunyuma lutiti, Omusatsa Arnold yakalukha, omulundi kuno okhukusia ebitabu ebiboolela ak'obulamu. Okhuula mu mwesi kwa 7, 1895, mu Jamaica yonyene ebitabu bi'eshifwanane shino biakusiibwa khwamapesa $8,200, ne ebitabu bi'amasuubili biakusiibwa khwamapesa $7,654, kosi halala $15,854. Okhutswania ebitabu ebinji birio kwakhonya muno okhwanza ikanisa eyali yeeteekekhe bulayi mu Kingston, eyali nende abandu 75, nende okhwikula tsinjila tsi'omulimo kw'abakhalabani b'ikanisa mu bibanza bindi bi'lichinga.

GSAM 432Trinidad

GSAM 432.1Omulimo hano kwachaaka mu njila eyafwananga nende eya Jamaica. Mu mwaka kwa 1889, Omusatsa F. B. Grant nende omukhasie balangwa okhucheniyila lichinga lino kho batwanilemwo ebitabu bi'ikanisa yefwe. Nabo Omukhulundu Flowers nende omukhasie balangwa, nende bwangu nibabalondakhwo okhukhalabana shinga olwa injila yeekulwa. Omulimo kwabwe kwakasa bulayi, okhuula Omukhulundu Flowers yakhupwa nende omurengo okwamufwisia, inyanga ya 29 y'omwesi kwa 6, 1894. Omukhulundu E. W. Webster yalobolwa okhubukula eshibanza shishie, nende yarula mu New York mu liaro mu mwesi kwa 8, 1895.

GSAM 432.2Mu 1896, abakholi mu Indies tsia Mumbo bali bano: mu Jamaica, Omukhulundu A. J. Haysmer nende W. W. Eastman, khandi abakusia b'ebitabu abachendanga balala bali mu machinga ka Bahama. Mu Antilles Amatiti mwali Omukhulundu E. Van Deusen nende omukhasie, halala nende C. F. Parmlee nende omukhasie shinga abakholi b'Ibibilia, nende Omusatsa Bean nende Omusatsa Hackett shinga abakusia b'ebitabu abachendanga. Mu Trinidad mwali Omukhulundu E. W. Webster nende omukhasie, halala nende Omukhaana Stella Colvin shinga omurumwa w'okhuhonia abalwale. Ebiamo biali bino: abalindi b'Isabato 110 mu Jamaica, nende abalindi b'Isabato 50 mu Trinidad, ahambi nende Couva; ikanisa ndala mu Barbadoes, nende omukanda mulala mu Antigua, mu Antilles Amatiti.

GSAM 432AMERICA YA HAKARI

GSAM 432.3Omukhulundu F. J. Hutchins nende omukhasie barula mu United States nibatsia mu machinga ka Bay, inyanga ya 16 y'omwesi kwa 11, 1891. Mu shise shino, khulushila mu Ruatan, mwali abandu ahambi 20 abalindanga Isabato y'elilako lya khane okhulondokhana nende amalako ekhumi. Bachaaka okhulola obwatoto buno okhubirira mu bi'okhusoma ebi barumilwa mu tsibarwa. Olunyuma lw'emiyika 3, mu 1894, W. A. Miller nende omukhasie barula mu California nibatsia mu Bonacca, aha beenjila mu mulimo kw'amasomelo shinga abechesi mu lisomelo elyeekulwa inyanga ya 4 y'omwesi kwa 7, 1894, mu nzu y'elisomelo eyombakhwa nende Abadventista b'inyanga ya musafu. Mu shise shi'okhusoma shi'imbeli, abeesi abetsanga bali ahambi 34. Mu 1895, kwaboolwa mbu lisomelo lino lyanyala okhweyimilila lyene, shichila obunji bw'abeesi bwali bweyongelile okhuula 45.

GSAM 433.1Mu Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi okwakholekha mu 1895, Omukhulundu Hutchins yaboolela abandu 100 abali mu machinga abalondanga obutumwa. Khandi yaboola mbu tsinzu 2 tsi'okhukhung'ana tsyali tsyombakhilwe, nende tsyali tsia Abadventista b'inyanga ya musafu. Shichila liloba lyali lititi, nende khulwa ako lyali ly'omukoosi muno mu bulimi, ndala khutsinzu tsino tsi'okhusaaya yombakhwa khu maatsi. Tsinzu tsino 2 nende inzu y'elisomelo byaheebwa Omukanda kwa Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi mu mahandiko k'obwene. Omukoosi kw'ebindu bi'Omukhung'ano mu lichinga lyaasirirwa okhuba $1,789.60. Ebitabu ebiakusiibwa okhuula 1895 biali bi'omukoosi kwa $2,243.

GSAM 433Eliaro Lititi khulwa America ya Hakari

GSAM 433.2Olwa Omukhung'ano kwayitsusibwa obwangu nende obulayi bw'okhuba nende eliaro lititi elyakhenyala okhuchinga abarumwa okhurula mu lichinga lilala okhutsia mu lindi, kwafuchililwa mu malobola mbu eliaro lirio lilongwe khulwa omulimo mu machinga ka Bay, khwamapesa akararenganga $3,000 tawe.

GSAM 433.3Mu 1896, mwali abakholi 4 bonyene mu America ya Hakari: Omukhulundu F. J. Hutchins nende omukhasie, nende Omukhulundu J. A. Morrow nende omukhasie mu Honduras ya Spain. Mu Belize, itokho ya Honduras ya Britain, mwali omukanda kw'abasuubili abalindanga inyanga ya musafu okhulondokhana nende lilako lya khane. Olubeka olukhongo lw'omulimo mu shialo shino lwakholekha mu machinga k'inyanza ya Caribbean. Hano ebitabu bi'omukoosi kw'ebikhumira bi'amadola biakusiibwa, nende abandu 60 bali nibakhoyera obwatoto bw'obutumwa bwa malaika wakhataru.

GSAM 434Okhufwa khw'Omukhulundu Hutchins

GSAM 434.1Khulwa emiyika ahambi 12, Omukhulundu F. J. Hutchins yakhalabana mu shialo shia America ya Hakari mu bwisikwa bunji nende okhwihana. Khumalilisia, obwisumilisi bubwe bwahwa, nende nafwila mu bulwale. Bulano ahuumulanga mu ndoolo, nalindilila olulanga lw'Omwami, olulanga olwalalamusia abesikwa.

GSAM 434AMERICA Y'EMULAMBO

GSAM 434.2Obwechesi bwa Abadventista b'inyanga ya musafu bwachaaka okhwinjila mu America y'Emulambo okhubirira mu karatasi akakhupwa ichapa. Mu mwesi kwa 10, 1891, abasatsa Snyder, Stauffer, nende Nowlin bachaaka omulimo kwabwe shinga abakusia b'ebitabu abachendanga mu Argentine. Mu 1893, okhulondokhana nende amalobola ka Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi, Omukhulundu F. H. Westphal, ow'omu Illinois, omukhalabani w'ikanisa Omujerumani, yeeyunga mu mulimo mu shialo shino shi'oburume; nende mu 1894, Frank Kelley, ow'omu California, yatsia mu United States ya Colombia shinga omurumwa oweeyimililanga omwene. Olunyuma lw'emiesi mititi, abakholi abandi babalondakhwo, khandi khurio oburume buno obuyakha bwachaaka. Mu 1896, amakhuwa kano kaboolwa akhulondokhana nende omulimo mu shialo shino: Chile ili nende omukhalabani w'ikanisa mulala, Omukhulundu G. H. Baber, owayoola inyanga ya 19 y'omwesi kwa 10, 1895; nende abakusia b'ebitabu abachendanga 2, F. W. Richards nende F. H. Davis. Argentine yoosi ili nende abakhalabani b'ikanisa 2, F. H. Westphal nende Jean Vuilleumier; nende abakusia b'ebitabu abachendanga 2, O. Oppegard nende C. A. Nowlin. Okhurengakhwo, baliho abakholi b'Ibibilia 4: Lucy Post, Omusatsa Snyder nende omukhasie, nende John McCarthy. Brazil ili nende abakhalabani b'ikanisa 2, Omukhulundu W. H. Thurston nende H. F. Graf; nende abakusia b'ebitabu abachendanga 3, A. B. Stauffer, J. F. Berger nende J. A. Berger. Guiana ya Britain ili nende abakhalabani b'ikanisa 2, Omukhulundu W. G. Kneeland nende Omukhulundu P. Giddings; nende abarumwa b'okhuhonia abalwale 2, Omusishiri B. J. Fercoit nende omukhasie.

GSAM 435.1Okhuula 1896, ebitabu bi'omukoosi kw'amadola 1,000 biali biakusiibwa mu Chile, nende abalindi b'Isabato 30 bali bafuchilile Isabato nende obwatoto obwayungananga nayo okhubirira mu khusoma ebitabu ebi bakula khu bakusia b'ebitabu abachendanga. Mu Brazil nende Argentine, ebitabu biakusiibwa khwamadola 10,000; nende eshiashilanga obulayi, mwali abandu 100 abalindanga Isabato. Ikanisa ndala nende amasomelo k'Isabato 5 byali bianzisilwe. Mu Argentine mwali amakanisa 3 akanzisilwe, lilala mu Buenos Ayres, lindi mu Crespo, nende lindi mu San Cristobal. Khandi mwali ikanisa ndala eyanziwa mu Guiana ya Britain, nende abalindi b'Isabato 50, okhukhola kosi halala Abadventista b'inyanga ya musafu 150 mu America y'Emulambo.

GSAM 435OMUKANDA KW'OBURUME BW'EMULAMBO

GSAM 435.2Nikhuboola toto, omukanda kuno shikunyala okhulangwa kw'eshialo shindi tawe, kakhaba kukholanga omulimo kw'okhuyalila abandu b'eshialo shindi (Abafirika) Amakhuwa Amalayi mu shialo shefwe. Ebiamo ebi byanyolwa bi'inyala okhutuma khupakhe muno okhwikhalilila khw'Omukhulundu J. E. White mu mulimo, hasi w'ikhabi ya Nyasaye.

GSAM 435.3Mu shise shi'obunyifu shia 1893, olwa ndali nindakhola shinga omwimilisi w'omukanda kw'amakanisa k'eshialo shia Illinois, Omukhulundu White yetsa khwisie nali nende omusiko omukhongo mu mwoyo khulwa abandu abamali ab'omu bialo bi'Emulambo. Olwa yamenyanga mu Chicago khulwa amechuma matiti, yasaba okhufuchililwa okhukhalabanila abandu abamali abamenyanga mu shitokho. Eshi yasaba shi'afuchililwa mu busangaafu bunji, khandi aho niho omulimo kukwe kwachaaka toto khulwa abandu bano abali mu bunyakhani.

GSAM 435Imeli y'Omukhulundu White khulwa Oburume

GSAM 435.4Okhurula mu shise shino, yasaayanga khandi nateekekhela omulimo kw'Emulambo. Olwa yalinjililanga, obulosie bubwe bwakomala, nibumalilisia mu khulonga imeli ahambi n'inyanza ya Michigan, eyalangwa Isulwe y'Isenya. Nali nende “Bethel” ino eyalelanga khu maatsi, yatsia mu Chicago, okhurulayo natsilila hasi mu michera cha Illinois nende Mississippi, nayoola mu Vicksburg, Mississippi, inyanga ya 10 y'omwesi kwa 1, 1895. Hano, halala nende abakholi batiti, yachaaka omulimo kukwe aha kwakhalabanwakho tawe.

GSAM 436Omulimo kw'Omukanda kw'Oburume bw'Emulambo

GSAM 436.1Khuyiina amakhuwa okhurula mu khuboolela khw'Omukhulundu White mu Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi, inyanga ya 9 y'omwesi kwa 4, 1903. Amakhuwa kano kalolesia ebiamo bi'omulimo, nende ngala omulimo kw'oburume bw'Emulambo kwali mu shise shino:—

GSAM 436.2“Omukanda kwefwe kwombakha khandi bulano kwimililanga amasomelo 5 mu Mississippi.... Amasomelo kano kali mu Vicksburg, Yazoo City, Columbus, nende Jackson.... Abakholi befwe boosi batsililile nende omulimo mu Nashville, Memphis, nende Edgefield Junction, mu Tennessee, nende mu Louisville nende Bowling Green, mu Kentucky.

GSAM 436Abakholi b'Emulambo

GSAM 436.3“Mu shise shino, baliho abakholi 27 mu tsimbeka tsiahukhaane tsi'Omukanda. Abakhalabani b'ikanisa abahulwa 5 bakhule mu mulimo kw'Omukanda kw'Oburume bw'Emulambo.... Abechesi b'amasomelo 13 bateekekhiye mu tsinjila tsiahukhaane khulwa omulimo kwabwe.... Omukanda kusomesinjia omusolili mulala okhuba omusishiri, mu Lisomelo Likhongo ly'Obusishiri lya Meharry, mu Nashville, nende owundi akhonywanga mu khusoma khukhwe mu lisomelo litsana elo.... Abakholi balala abalayi b'Ibibilia bakhule mu mulimo. Abechesi balala boosi bafuukhanga abakholi abalayi mu lubeka luno.

GSAM 436Imeli “Isulwe y'Isenya”

GSAM 436.4“Isulwe y'Isenya neliaro lyanje omwene, elyalongwa nende amapesa kanje omwene. Okhurengakhwo, amapesa koosi k'okhulichendisia kali karungilwe okhurula mu bi'okhunyoola bianje omwene. Ndaboola khandi mbu amapesa koosi k'okhumenya mu liaro karungwa nende isie omwene. Emirundi minji abandu mwalio bali okhurula 10 okhuula 18.... Kata emishara chi'abakholi boosi ab'Omukanda khulwa emiyika shi'charulanga mu bihaanwa tawe, habula charulanga mu bi'okhunyoola bianje omwene.

GSAM 437Shinga Amapesa Keetsa khulwa Oburume bw'Emulambo

GSAM 437.1“Omundu anyala okhureeba ari, ‘Mwanyoola hena amapesa kano?’ Omwami niye owakhuhelesia. Obutabu bulala obutiti bwarusibwa. Eshi'imbeli shi'ali Eshitabu shi'Okhuchaka Okhusoma Amakhuwa Amalayi, eshi'ateekekhwanga khukhuchaaka okhwechesia abandu abamali. Khwasuubilila okhukusia ebitabu ebikhumira bititi, ne mu khwikhuuna khwefwe, obunji bwabio bulano bwaahambi okhuula 1,000,000.

GSAM 437.2“Mama [Mama E. G. White] yakhukhonya nende eshitabu Kristo Omuhonia Wefwe, eshiakusiibwa ebitabu 300,000 nomba 400,000. Ebitabu 200,000 nomba 300,000 bi'Amakhuwa Akashila Obulayi biakusiibwa. Khwaasirirwa mbu ebitabu bi'Omwami Owitsanga biatswanibwa mu bunji obwakhenyala okhukhola omurwi okwa emayili 4 okhwikulu. Khulwa amapesa k'obwene bwefwe mu bitabu bino, okhurengakhwo okhuchinga emilimo eminji chindi nende tsimbeka tsi'omulimo, khwalonga Isulwe y'Isenya.”

GSAM 437MU BIALO EBINJI

GSAM 437Mexico

GSAM 437.3Omulimo kwefwe mu shialo shino kwachaaka mu mwaka kwa 1894, mu khwanza oburume bw'okhuhonia abalwale mu Guadalajara. Mu 1896, abakholi baboolelwa endi: Omukhulundu D. T. Jones nende omukhasie, abeemililanga oburume. Abechesi bali Ora A. Osborne, Mama A. Cooper, Kate Ross, nende omukhoonyi ow'omu shialo shitsana. Abarumwa b'okhuhonia abalwale bali Omusishiri J. A. Neal, A. Cooper, Mama A. J. Rice, Mama Bartlett, nende Mama Rachel Flowers. Abalwale 40 buli nyanga betsanga mu burume, nende abeesi 40 betsanga mu lisomelo ly'oburume. Mu shise shino, inzu inyakha y'okhuhonia yombakhwanga khwamapesa $12,000.

GSAM 437Afirika ya Hakari

GSAM 437.4Mu 1893, omulimo kw'obutumwa bwa malaika wakhataru kwali kwatsililile muno okhuula Abemilisi ba Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi nibalola mbu khwali bulayi okhuboolela mbu oburume bwanzibwe mu Afirika ya Hakari. Kho kwafuchililwa mu malobola mbu, “Oburume bwikulwe mu Matabeleland bwangu shinga olwa khulanyalikha.” Okhulondokhana nende likhuwa lino, omukanda kwa Abadventista b'inyanga ya musafu kweenjila mu shialo shino mu 1894, nikulobola omukunda kw'eka 12,000. Mu mukhung'ano kwa 1895, Omukhulundu C. B. Tripp nende omukhasie, W. H. Anderson nende omukhasie, nende Omusishiri A. S. Carmichael balobolwa shinga abarumwa khulwa eshialo shino shi'ehale. Bwangu bachaaka okhwiteekekhela oluchendo olulee, nende olunyuma lw'oluchendo olulayi mu liaro, bayoola aha batsiyanga inyanga ya 26 y'omwesi kwa 7, 1895.

GSAM 438Oluchinga lw'Itsaabu

GSAM 438.1Khulwa emiyika chibayi, olulanga lw'okhusaba obukhoonyi, shinga olwa Makedonia, lwetsanga khu Abadventista b'inyanga ya musafu okhurula mu luchinga lwa Mumbo lwa Afirika. Okhwenya obwatoto kwali kwachaaka okhubirira mu khusoma ebitabu bi'Omwadventista, ne obukhoonyi shibwarumwa okhuula mu mwaka kwa 1894 nomba ahambi nawo tawe. Aho Omukhulundu Sanford nende Omusatsa Rudolph balangwa nende Abemilisi ba Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi okhubukula omulimo okwalingilila eshise eshilee shinga esho. Beenjila mu shialo mu khwihana nende obulubiriri. Ne shibwaho eshise eshilee tawe, Omukhulundu Sanford yakhupwa nende omurengo, obulwale obwali obunji muno aho okhuula eshialo nishilangwa “ishilindwa shi'omundu omulafu.” Yalwala emirundi 3, nende kho amenye mwoyo, yakasibwa okhukalukha mu America. Abandi barumwa mu luchinga lwa Mumbo, mwabo mwali Omukhulundu D. U. Hale, Geo. F. Kerr nende omukhasie, nende G. P. Riggs. Ne oyo ow'inyuma yali yahwamu amani muno khulwa obulwale okhuula nibaleema okhusuubila mbu alamenya mwoyo, nende nairukhila mu England mu lisuubili mbu okhukalukhana khw'embeela y'eshialo khwakhamukhonya. Mu likhuwa lino ye nende abetsa bebe shibanyoola akabasuubilila tawe, shichila amani kake katsililila okhuhwa, nende khumalilisia nafwa, khandi aho niho yayabirwa. Ye yoosi alindilila okhwitsa khw'Omuhaani w'Obulamu.

GSAM 438India

GSAM 438.2Inyanga ya 12 y'omwesi kwa 1, 1890, Omukhulundu Haskell yarula mu Port Durban mu liaro, khuluchinga lw'Emulambo nende Ebukwe lwa Afirika, natsia mu Calcutta, India, China, nende Japan. Imbeli w'inyanga ino, Percy T. Magan, omuhandiki w'ebarwa tsitsie, yali yamweyungilekhwo. Eshi'acha eshilalilwa shi'oluchendo luno mu India shi'ali okhurunilisia okhunyoola obumanyilisi obwakhebatuma okhuhaana amakana nende obuloosie olwa Abadventista b'inyanga ya musafu bakhechaaka omulimo kw'oburume mu shialo shino. Nali nende lipaara ly'okhwanza oburume mu India, Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi, mu 1893, kwaboolela mbu Wm. Lenker atsie mu shialo shino shinga omukusia w'ebitabu owachendanga. Okhulondokhana nende obuloosie buno, yatsia mu India natwanilamwo ebitabu bia Abadventista b'inyanga ya musafu. Olunyuma, Omusatsa Lenker yaboolela mbu ye nende abandu abandi 4, okhuula 1896, bali bachendile mu bibanza biahukhaane bia India nibakusia ebitabu, nende bali bakusiye ebitabu bi'omukoosi kwa $10,000. Okhulolesia okhwenya obwatoto okwaleebwa nende ebitabu ebiakusiibwa, yaboola khandi mbu, olwa yakusianga ebitabu ahambi na Madras, khuluchinga lwa Mumbo lwa India, “omuyali ow'omu shialo yachenda emayili 60 okhukula eshitabu Amapaara khu Danieli nende Obufwimbuli.”

GSAM 439Georgia Burrus mu India

GSAM 439.1Mu 1895, Omukhaana Georgia Burrus yarula mu California natsia mu India. Olwa yayoola, bwangu yachaaka okhweka olulimi lwa Bengali, nende shibwaho eshise eshilee tawe, niyenjila mu mulimo kw'oburume. Okhuula 1896, abandu balala bali bachaakile okhulinda Isabato y'Omwami khulwa obusanjilani nende abakholi befwe.

GSAM 439.2Abakholi mu shialo mu 1896 bali Omukhulundu D. A. Robinson nende omukhasie. Omukhaana May Taylor nende Omukhaana Georgia Burrus bali abakholi b'Ibibilia. Omusatsa Lenker nende Omusatsa Masters bali abakusia b'ebitabu abachendanga. Inzu eyakhoyanga yali yanyolilwe okhuba inzu y'oburume, nende okulanga kwali kwarumilwe mu shialo shefwe khulwa abasishiri, abalindi b'abalwale, nende obukhoonyi obundi okhuyoolesiana nende obwenyakhani obwabanyakhanianga. Omukhulundu Brown, halala nende abandi, yafuchilila olulanga luno. Ye nende Omukhulundu D. A. Robinson bombi bafwa mu Karmatar, Bengal, India, khumalilisia kw'omwesi kwa 12, 1899.

GSAM 439Hawaii, Amachinga ka Sandwich

GSAM 439.3Mu mwaka kwa 1884, Omusatsa La Rue nende Henry Scott, khwamapesa kabwe abeene, batsia shinga abarumwa mu Hawaii. Bachaaka omulimo kwabwe okhubirira mu khukhola oburume khu bandu abene nende okhukusia ebitabu. Lino lyaleera okhwenya obwatoto okunji mu lichinga, okhuula Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi, mu mwesi kwa 11, 1885, nikufuchilila mu malobola mbu Omukhulundu Wm. Healy atsie mu Hawaii mu shise eshilondakhwo okhukhalabana, nende mbu omukanda kw'amakanisa k'eshialo shia California kusabwe okhubahoosa lihema khulwa omulimo kuno. Nali nende ebindu bino, Omukhulundu Healy nende abali mu lichinga khale bakhola omukhung'ano mu lihema mu shise shieshimyu shia 1886. Khulwa omulimo kuno, abandu balala bafuchilila obutumwa. Omusatsa La Rue yasikala mu Honolulu okhuula mwaka kwa 1889, olwa yarula mu liaro natsia mu Hong Kong, China.

GSAM 440Omulimo mu Bachine mu Hawaii

GSAM 440.1Omulimo mutiti kw'abakhalabani b'ikanisa nikwo kwaheebwa lichinga okhuula Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi kweenjila mu mwesi kwa 3, 1895. Mu shise shino, kwafuchililwa mu malobola mbu, “Omukhulundu Gates nende omukhasie, halala nende Omusatsa Brand nende omukhasie shinga abechesi b'Abachine, batsie mu Honolulu okhwinoosia omulimo kw'oburume.” Omulimo kw'okhwechesia kwachaaka bwangu, nende Omukhulundu Gates, kakhaba yali n'obulamu obutofu, yakhola shinga olwa yanyala okhutsililisia omulimo. Omusishiri nende abalindi b'abalwale bwangu balonda abarumwa, nende omulimo mu lubeka luno lw'obutumwa kwachaaka bulayi.

GSAM 440Amakhuwa mu Bwimbi k'Oburume, Inyanga ya 1 y'Omwesi kwa 1, 1903

GSAM 440.2Amakhuwa k'Omuhandiki w'Oburume mu Bialo Bindi, akarumbulwa inyanga ya 31 y'omwesi kwa 12, 1902, kalolesia omulimo kw'obutumwa okukholwanga ebulafu wa United States endi:—

GSAM 440.3Omukanda kwa Halala kw'Amakanisa kwa Australia, okukholwa nende emikanda ch'amakanisa k'eshialo cha Victoria, New South Wales, New Zealand, Queensland, Australia y'Emulambo, Tasmania, nende Australia ya Mumbo.

GSAM 440.4Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi kwa Bulaya, okukholwa nende Omukanda kwa Halala kw'Amakanisa kwa Bujerumani, Bujerumani bwa Mumbo, Bujerumani bw'Ebukwe, Bujerumani bw'Emulambo, Holland nende Belgium y'Abaflemish, Austro-Hungary, nende ebialo bia Balkan, Switzerland y'Abajerumani, Russia y'Emulambo, Russia y'Emukulu, nende Russia ya Hakari.

GSAM 440.5Omukanda kwa Halala kw'Amakanisa kwa Scandinavia, okukholwa nende Denmark, Norway, Sweden, Finland, nende Iceland.

GSAM 441.1Omukanda kwa Halala kw'Amakanisa kwa Britain, okuli nende England y'Emukulu, England y'Emulambo, Ireland, Scotland, nende Wales.

GSAM 441.2Omukanda kwa Halala kw'Amakanisa kwa Bufaransa nende Kilatini, okuli nende Switzerland y'Abafaransa, France, nende Italy.

GSAM 441.3Oburume bw'Ebukwe, obuli nende Misiri, Syria, nende Turkey.

GSAM 441.4Omukanda kwa Halala kw'Amakanisa kwa Afirika y'Emulambo, okuli nende Cape Colony, Natal-Transvaal, Basutoland, nende Matabeleland.

GSAM 441.5Ebindi biahukhaane: Bermuda, Brazil, Guiana ya Britain nende ya Holland, America ya Hakari (Emulambo), China, Fiji, India, Jamaica, Japan, Antilles Amatiti, Mexico, Nyassaland, Pitcairn, Porto Rico, River Plate, Raratonga, Samoa, Amachinga ka Society, Sumatra, Tonga, Trinidad, Oluchinga lwa Mumbo (America y'Emulambo), nende Oluchinga lwa Mumbo (Afirika).

GSAM 441.6Obunji bw'abakholi abakhalabananga mu bialo bino biahukhaane, halala nende abakhalabani b'ikanisa, abaheebwa obunyali bw'okhuyala, abakholi b'Ibibilia, abakusia b'ebitabu abachendanga, nende abo abeendelanga abandu nibakusia ebitabu, buli 754.

GSAM 441Ebibanza bi'Omukoosi Byanzibwa

GSAM 441.7Okhurula mu makhuwa kano amimbi akhulondokhana nende oburume bwefwe, khunyala okhuboola shinga olwa Omuhandiki w'Oburume mu Bialo Bindi yaboola mu mwaka kwa 1896:

GSAM 441.7“Nende ebibanza bino bi'omukoosi, ebi obutumwa bulimwo bulano ahambi mu buli lubeka lw'eshialo, Nyasaye, khulwa obunyali bubwe obubula obumalilisia, anyala okhumalilisia omulimo omukhongo khandi okw'obunyali mu shise eshimbi muno. Alimbiha omulimo kukwe mu bulunjishi.”

Notes

  1. Abaroma 15:21. ↩

Note

Back