Isula 6 — Obutumwa nende Abarumwa
GSAM 108.1“Handika lilolero, ulire ebulafu khubibao, kho omundu ulisoma anyale okhubilima. Okhuba lilolero lishili khweshise eshirawe, nebutswa khubumalilisia lilaboola, khandi shililibeeha tawe; kata nilichelewa, ulilindilile, okhuba toto lileetsa, shililichelewa tawe.”1
GSAM 108.2“Mana nalola malaika oundi napulukha hakari h'elikulu, nali nende amakhuwa amalayi ak'obumeli okhurumbulila abamenyanga khushialo, nende buli lihanga, oluyia, olulimi, nende omukanda kw'abandu, naboola n'oluyoka olukhongo ari, Murye Nyasaye, ne mumuhe oluyali; okhuba isaa y'omusango kukwe yoolile; ne museenje owakhola likulu, eshialo, inyanza, nende ebinoko bi'amaatsi.”2
GSAM 108.3Abo abarumbulanga okhwitsa baboolanga mbu “lilolero” lino, halala n'eshise shialio “eshirawe,” eshia omulakusi Habakuki yaboolakhwo, liabukulilangamo ebilolero bi'obulakusi bwa Danieli nende owahandikha Obufwimbuli. Bamanyisia amakhuwa kano ebulafu muno mubifwanani ebia bashifwananga khubifwanani biabwe bi'obulakusi, kho uwasomanga okhwinoolwa kwakwo yanyala toto “okhubilima” n'abuulila abandi amakhuwa ako.
GSAM 108Obutumwa Obwamanyikha Ebulafu
GSAM 108.4Okhurumbula kw'Abadventista shikwali okhuboola kwenyene shinga Paulo yaboola imbeli wa Feliksi ari, “Obulunjushi, obwiresheresi, nende omusango okhwitsa;” kata shikwali shinga amakhuwa ka Martin Luther, olwa yamala okhuchusia Ibibilia, awo hakali eshise eshititi afwe, aboolwa mbu yaboola ari, “Nsuubile muno mbu omusango shikuli hale tawe; yee, Omwami omwene shialamenya hale ninefwe emiyika echishila 300 khandi tawe.” Kata shikwali shinga amakhuwa ka John Wesley olwa yaboola mbu “yapaaranga mbu emiyika 1000 chinyala okhuchaka emiyika shinga 100 nichihwe.” Abadventista baboolanga mbu barumbulanga obutumwa obwalolesibwa mu Obufwimbuli 14:6, 7, “Isaa y'omusango kukwe yoolile,” nende oluyoka lwa mu Obufwimbuli 10:6, “Eshise shishilibaaho khandi tawe.” Obulakusi shinga buno shibwanyala okhwitsula khububooli bw'eshindu eshiali “shileetsa,” eshialeetsa “emiyika 300 nichihwe,” kata “emiyika 100 nichihwe,” nebutswa khweshise eshimanyikhaane, mbu “yoolile.” Obutumwa bwene shinga buno, obwamanyisia eshise ebulafu shinga obulakusi obuli ingulu bwenyanga, nibwo Abadventista barumbula khushialo shiosi.
GSAM 109Omusango khw'Okhwitsa kwa Kristo
GSAM 109.1Olwa obutumwa buno bwarumbulwa olwamberi, buli likanisa li'Abakristo lyasuubilanga mbu omusango kwalakholwa khw'okhwitsa kwa khabili kwa Kristo. Kho abandu abali mungala eyo, nibarumbula obutumwa mbu isaa y'omusango yoolile, khandi nibasuubila baryo, bakhoyele okhurumbula okhwitsa kwa khabili kwa Kristo. Toto, eshia shiaha obutumwa amani, ne shilumia emioyo chi'abandu muno, shiali okhurumbula eshise eshimanyikhaane. Olwamberi baboola mbu obumalilisia bw'eshialo bwaleetsa khweshise shilala mu “mwika kw'Abayahudi” kwa 1843, khandi mbu eshise shino shiali hakari wa 21 Machi, 1843, nende 21 Machi, 1844. Eshise shino nishibira, khusomanga mu Oluyoka lwa Hakari h'Eshilo olw'omwika kwa 1844 mbu inyanga imanyikhaane yarwaaho y'okhuhwa khwe ebise bi'obulakusi. Yali inyanga y'ekhumi y'omwesi kw'Abayahudi kwa musafu, eyalondana nende 22 Oktoba, 1844.
GSAM 109Okhubala Tsinyanga 2300
GSAM 109.2Omusingi kw'eshise esho — 1843 — kwali tsinyanga 2300 tsia Danieli 8. Baboolanga mbu shichila “tsinyanga” tsino tsiali halala n'obulakusi omwa amasolo kaahulwa okhulolesia obwami, “tsinyanga” tsakhoyele okhubelesibwa shinga ebilolero bi'emiyika, okhulondokhana n'okhwinoosia kw'Omwami khw'eshise shi'ebilolero, shinga kwahebwa mu Okhubala 14:34 nende Ezekieli 4:5, 6; mbu amachuma 70 — tsinyanga 490 — ka Danieli 9 kali eshituli shi'olwamberi shi'etsinyanga 2300, khandi mbu ebise bino bibili biachaka halala. Eshikhole eshi Danieli 9 yahaana, eshiashilolesia okhuchaka khwe amachuma 70, shiali “okhurula kw'lilako li'okhukalusia nende okhwombakha Yerusalemu.” Lilako elyo lyarula mumwika kwa musafu kwa Aritashashita Longimanus, 457 imbeli wa Kristo, shinga kwahandikwa mu Ezira 7.
GSAM 110.1Mbu lino nilyo lyali ilanga ly'obwatoto li'okhuchaka khwe amachuma 70 kwalolesibwa n'eshikhole shino: amachuma 69 konyene — emiyika 483 — okhurula 457 imbeli wa Kristo, noho mumwika kwa 27 Kristo namala okhwibulwa, Kristo yabatisibwa nende Yohana nachaka omulimo kwewe, naboola ari, “Eshise shiitsulile,”3 nende akandi. Okhuchaka khw'omulimo kwa Kristo mumwika kwa 27 Kristo namala okhwibulwa, okhukhomwa kukwe khumusalaba emiyika 3 nende inusu okhurula khulanga elyo, “hakari [hakati] h'elichuma [lia 70],” okhuhwa khw'omulimo kwenyene mu Bayahudi mumwika kwa 34 Kristo namala okhwibulwa, nende okhuchusibwa kwa Saulo bwangu, omurumwa khu Bamahanga, bialolesia mbu amachuma 70 kahwa toto khulanga elyo, kho mbu kachaka 457 imbeli wa Kristo. Babala baryo bari: Rusiakho 457 khu 2300, ne 1843 chisika. Ne shichila emiyika 457 chiali imbeli wa Kristo, khwolelebwa khubumalilisia bwa tsinyanga 2300 khubumalilisia bw'omwika kwa 1843.
GSAM 110Amakhuwa Akefuchilisibwa nende Abahakani
GSAM 110.2Kwaboolwa n'obwatoto mbu “amakhuwa akefuchilisibwa khulwa obwatoto okhurula mubandu abahakananga obwatoto obwo kahaananga obuloli obukhongo muno.” Shialiho kata mulala khu bahakani b'obutumwa bw'okhwitsa owaboolakhwo mbu omusango kw'okhurunilisia kw'abandu b'Omwami kwali eshikhole eshialakholekha imbeli w'okhwitsa kwa Kristo tawe; nebutswa khulikhuwa lino bapaaranga shinga Abadventista. Okhulolesia obwatoto bw'amakhuwa kano, khurusia amakhuwa k'abahakani babili abamanyikhaane.
GSAM 110.3Omwami N. Colver, nayaalanga mu likanisa lia Marlboro Street, Boston, mu 1842, nahakananga Abadventista, yaboola ari:—
GSAM 111.1“Tsinyanga tsino nitsiba emiyika, eshialo shilahwa mu 1843; buli omwana ow'elisomelo anyala okhulola atyo; okhuba 490 nichiba chahwa khulifwa lia Kristo, tsinyanga 2300 tsalahwa mu 1843; khandi eshialo shikhoyele okhuhwa, khutsila ni shinyala okhulolesibwa mbu eshikhole eshindi nishio eshilakholekha; ne shindolanga shinga elyo linyala okhukholwa tawe.”
GSAM 111.2Omwechesi omukhongo Stuart, khweshise shene esho, yaboola ari:
GSAM 111.2“Ne likhuwa li'okhuhukha mbu abeechusi abebungi muno mu bialo bi'Abangeresa nende Abamerika, khw'emiyika eminji, bamenya nibamanyilile okhulola tsinyanga etsiboolwa mu Danieli nende Obufwimbuli shinga etsilanganga, noho ebilolero, bi'emiyika. Shiambereye eshikalafu okhulondokha okhuchaka khw'omubolela kuno okwatsililila khubandu, khandi nanyala okhuboola mbu abandu aambi boosi bakubelesia.”
GSAM 111Obuloli bw'Omwechesi Omukhongo Bush
GSAM 111.3Omwechesi omukhongo Bush yaboola ari: “Yesi uhakana Omwami Miller khulikhuwa li'eshise, amuhakana ahali n'amani muno. Eshise shishie neshilunjifu; nebutswa yatsikhala khushikhole eshikhoyele okhukholekha.” Bush yasuubilanga mbu eshialo shiosi shilachusibwa imbeli w'okhwitsa kwa Kristo. Liipaaro lilie lyali mbu emiyika 1000 chilachaka mu 1844.
GSAM 111.4Abakhalabani b'obusuubili bw'okhwitsa bechesianga mububooli bwabwe imbeli w'abandu mbu amakhuwa k'eshialo akabira kalolesianga mbu amahanga akahukhaane kali mungala yene eyalolesibwa n'eshifwanani mu Danieli 2, olwa lichina lyakhoyele okhukhupa eshifwanani khumakulu, ne Nyasaye w'omwikulu arakho obwamibwe; khandi mu sula 7, olwa “obwami, obunyali, nende obukhongo bw'obwami obuli hasi h'elikulu liosi bulihebwa abalafu b'Ouli Ingulu wa Boosi.” Khandi bechesianga mbu ebilolero — mubindu bi'eshialo, mu bwami, nende mu mibolela chi'abandu — biali shinga Amahandiko kaboolera khale mbu bialalolekha olwa Omwami yali aambi okhulolekha.
GSAM 111Amangalimwa mu Likulu
GSAM 111.5Omwami nabirira mu mulakusi Yoeli aboola ari: “Ndalolesia amangalimwa mu likulu nende khushialo: amatsayi, omulilo, nende emisala chi'omwosi. Eliuba lilachusibwa okhuba eshilima, ne omwesi okhuba amatsayi, imbeli w'okhwitsa khw'inyanga y'Omwami ikhongo khandi ey'okhuria.”4 Abadventista basuubilanga ne bechesia mbu obulafu bw'emasaba obwalolekhanga mumikanda chi'emiyika 100 echabira (obukholanga okhulangwa mbu obulafu bw'emasaba) nibo bwali “omulilo nende emisala chi'omwosi” ebilondananga n'amakhuwa k'omulakusi; khandi okhulondokhana n'amakhuwa amalayi muno akanyala okhunyoolwa mumakhuwa akabira (khulanga Eshitabu shi'Amachesi Koosi sha Edinburg shinga obuloli), bwali bulolekha khakali muno imbeli w'eshise shino.
GSAM 112.1Kho, olwa obutumwa bw'okhwitsa kw'Omwami bwangu bwatsilanga mubundu obuli hale muno khushialo, ebilolero biarwa mu likulu, ebiahanga obwatoto amani ne bikhera abandu okhubulingalila.
GSAM 112.2Khulw'inyanga ya 25 Januari, 1837, obulafu bw'emasaba obufwana omulilo bwalolekha n'oluyali olukhongo muno, ne bufwana obwatsusa amapaaro k'abandu banji okhutsia bwene khubulakusi bwa Yoeli khubindu ebiali okhuranjilila inyanga ikhongo y'Omwami. Okhuboola okhulondakho khubindu bialolekha khurula mu Omulangi w'Obukusi wa New York olw'inyanga ya 22 Oktoba, 1839. Kulondana toto nende ebindu shinga omuhandikhi yabirilola mu Victor, mwishialo sha Ontario, N.Y.
GSAM 112Obulafu bw'Emasaba Obufwana Omulilo bwa 1837
GSAM 112.3“Eshilobe sh'inyanga ya 25 Januari, 1837, ebindu ebyo bialolekha mubundu obwahukhaane bw'eshialo mu ngila y'okhuhukha [nibaboola khubulafu bw'emasaba], shinga abasomi befwe toto balitsulila. Aha eshibala shiafimbwa n'omusalaala, okhulola kwali khukhongo khandi ‘khw'okhuria’ mungila ishilalolekhakhwo khale tawe. Mubundu bulala aambi n'eshikulu, abandu abaalola ebindu bino bakhuboolela mbu biafwana ‘amarunda k'omulilo nakekha khushikulu,’ khandi mubundu bwosi obwamanyikha, omusalaala okwafimba eshibala kwafwana omulilo okwafulukhanyibwa n'amatsayi, ne ingulu (shinga omurumwa aboola), ‘elikulu nilyakha omulilo,’ lyafwana muno okhuboola kw'obulakusi khw'inyanga y'obumalilisia, kho banji bahuka; abana ababilola baria, ne bareeba oba kwali okhwitsa khw'omusango; kata amasolo kanyenyekha n'oburi obwalolekha muno.”
GSAM 113.1Eshilolero shino shi'omulakusi Yoeli shialolekha mu Amerika yonyene tawe, nebutswa olwa okhwechesia khw'okhwitsa kw'Omwami kwamanyikhanga mu Bungereza Obukhongo, eshilolero shene esho shiakhaniikhwa mu likulu ly'eshialo esho. Omulangi w'Obukusi wa New York olw'inyanga ya 22 Oktoba, 1839, lwarusia amakhuwa kano okhurula mutsimbapulo tsia London, khushindu shi'okhuhukha eshialolekhanga mwishialo esho eshilo sh'inyanga ya 3 Septemba:—
GSAM 113Obulafu bw'Emasaba bwa 1839
GSAM 113.2“LONDON, 5 SEPTEMBA [1839].—Hakari w'isaa 10 eshilo sh'emilimo chine nende isaa 3 musenya kw'olwabere, mu likulu kwalolekha eshifwanani shilala khubia oluyali olukhongo muno shi'ebindu bino bi'okhuhukha, tsing'ining'ini etsikwanga nende obulafu bw'emasaba, ebilolekhakhwo khw'emiyika eminji echabira. Eshilolero shi'olwamberi shi'eshindu shino shi'okhuhukha shialolekha tsidakika 10 imbeli w'isaa 10, olwa obulafu obwa amatsayi amacheche, obwafwana omwosi, bwakhandira khulubeka lw'emasaba lw'elinusu li'elikulu, ne bumeeta hakeke okhoola hakari h'elikulu; ne khw'isaa 10 noho isaa 10 nende tsidakika 15, likulu liosi okhurula ebushia okhoola emumbo lyaba lilamba lilala likhongo li'obulafu. Bwali n'olubonekhano olwaria abandu muno, khandi bwafwana toto obulafu obuleebwa n'omulilo omukhongo kw'okhuria. Obulafu bwachusikhanga muno; khweshise shilala bwafwana obwekha, mana khandi bwakinguka bwangu n'obulafu obungi muno. Emikanda chi'omwosi chialolekha nichifulukhana nabwo, nichikomangokha khandi khandi, ne buli uwalolanga yafwana uwasuubila mbu kwali ‘omulilo omukhongo muno okwakhasinjia ebindu.’
GSAM 113.3“Oburi mwitala likhongo bwali bukhongo muno; abandu tsing'ili nitsing'ili babilimanga nibatsia khubundu aha bapaaranga mbu eshinyasio eshiibi shi'okhuria shialiho. Ebyuma bi'okhusimisia omulilo ebiali khubimenyo bi'abasimisia b'omulilo mu Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, nende khubimenyo bi'emumbo wa London — toto, buli eshiuma shi'okhusimisia omulilo mu London — byasibwa khutsimbalaasi ne biabirimisia khutsia ahapaarwa ‘okhusikha khw'ebindu’ n'amani akashila akabulilwosi, nibitsililwa nende amakarasi, abandu khutsimbalaasi, nende emikanda eminji chi'abandu. Ebiuma bilala biatsia okhoola High Gate nende Halloway [shinga tsimaili 4] imbeli w'okhumanyikha mbu batsikhala. Ebindu bino bialolekha khutsisaa etsishila 2, ne eshise shialinganga obushia okhulola kwaba kw'oluyali olukhongo.
GSAM 114.1“Khw'isaa 2 musenya eshindu shino shialolesia olubonekhano olw'obulayi obukhongo muno, khandi olw'eshikalafu muno okhuboola. London yosi yatsukwa obulafu shinga hakari h'inyanga, ne mwikulu mwali ebulafu muno. Elinusu li'elikulu eli'emulambo, khweshise esho, kata nilyali libula amalesi, lyali n'eshilima eshingi; nebutswa tsing'ining'ini, etsiali tsingi tsekha okhubalika, tsabala n'obulayi. Olubeka lw'elikulu olwali injerekha walwo lwalolesia okhwahukha okw'okhuhukha nebutswa okw'obulayi obukhongo; lwali ebulafu muno khandi obulafu bwali bw'amani muno; tsing'ining'ini etsabilimanga mu likulu tsalondokhananga shilatsila, nitsiahukha mububali — tsafwana etsialongelwa hakari h'elikulu, ne tsameeta okhoola nitsifwana etsibalukha. Byahukhasia abandu shinga oluwenu. Tsing'ining'ini tsinditi tsingi tsekha okhubalika tsarulanga nitsitsia khundulo y'elikulu, ne tsabilima okhwikha khushialo n'obwangu obungi, kho eliso lyalema aambi okhulonda injila yatsio; tsafwana khandi etsibalukha, ne tsiafuuba omwosi kw'obukondo bw'amatsayi amamu khulinusu liosi li'elikulu. Ebukondo bwali bulayi muno.
GSAM 114.2“Khw'isaa 2 nende inusu, okubonekhana kwachusibwa okhuba eshilima; eshilima esho nishiyabukha, shialolesia olulindi olubala ingulu bwene wa hakari h'elikulu, nende okhutsungula olukongo lw'eshilima eshiafimba olubeka lw'emulambo lw'eshialo. Hakeke inyuma w'aho, emisala chi'obulafu obufwana tsifedha chameeta okhurula khulwo. Chameeta mungila y'okhuhukha, nichifulukhana n'omwosi kw'amatsayi okwakholekha khweshise shene esho, ne ni chiola khuburambi bwatsio bwosi, olubonekhano lwashila koosi aka omundu anyala okhupaara. Tsing'ining'ini tsabilimanga mutsimbeka tsiosi, ne tsatsililila okhoola isaa 4, olwa ebindu byosi byahwa.”
GSAM 114Ebindu bi'Okhuhukha Ebialolekha mw'Eliuba
GSAM 114.3Olwa abayaali abaliho mwoyo bamanyisianga obwatoto bw'okhwitsa kw'Omwami, amangalimwa amanji akahukhaane mu likulu kalolekha mubundu obwahukhaane bw'eshialo. Khukano, obutiti bw'ah'okhuhandika hwefwe bulakhufuchilila okhulolesia khwenyene eshifwanani sh'olubonekhano lw'eliuba mu Norwich, Bungereza, mu Disemba, 1843. Eshifwana esho shialolekha mu New Haven, Conn., khulw'inyanga ya 9 Septemba, 1844, khutsisaa 2 imbeli nende inyuma wa hakari h'inyanga, ne shialolwa nende tsing'ili nitsing'ili tsi'abandu.
GSAM 115Olubonekhano lw'Eliuba olw'Okhuhukha
GSAM 115.1Omuse omutiti kw'omunda kulanga eliuba. Lyali n'obukondo obucheche obufwana lichungwa. Olubeka lw'ihanze lw'emise chibili echatsungula eliuba, nichili khubuhale obutalingana okhurula khulilio, lwafwana obuli n'obukondo bwene obwo; nebutswa olubeka lw'omunda lw'emise chino lwali n'obukondo bw'amayayi obw'amaani, ne likulu ly'omunda w'emise echo lyafwana ifutubini y'eshilima; khandi emise chitaru emikhongo echabiranga mw'eliuba nende hasi walilio chafwana obulafu obubala obwamanyikhaane.
GSAM 115.2Khubindu ebialolekha mu Bungereza khusomanga mutsubarua ya E. Lloyd, London, y'inyanga ya 3 Januari, 1844, kano:—
GSAM 115.3“Kwalolekha ‘eshilolero mw'eliuba’ shi'okhuhukha, eshialolwa nende abamenyi abakhongo ba Norwich nende eshialo eshishitsungula, eshifwana shene shishilalolekhakhwo mu Bungereza khale tawe. Shialolekha mu Disemba eyabira, shinga isaa 12 hakari h'inyanga, ne shiamenya tsisaa 2. Shiaria abamenyi muno. Shiakholekha hakeke imbeli wa Mbotso abasatsa Winter, Burgess, nende Routon okhuchaka omulimo kwabwe kw'oburume mwitala elyo. Shiafwana eshiateekhela obwatoto injila, kho banyoola okhukhola obulayi muno eyo.”
GSAM 116.1Amakhuwa k'eshindu shino shinga shialolekha mu New Haven, Conn., kahebwa mu Oluyoka lwa Hakari h'Eshilo olw'inyanga ya 10 Oktoba, 1844, ne karusibwa mu New Haven Palladium olw'inyanga ya 10 Septemba, 1844. Mumakhuwa akali mu Oluyoka, omuteekhi w'amakhuwa aboola ari, “Shialiho omuchesi w'ebindu owanyala okhwinoosia eshileeba eshindu shino mungila eyamwene anyala okhusangilila tawe.”
GSAM 116.2Amakhuwa k'olubonekhano luno olwalolekha halala n'eliuba mu New Haven, Conn., khulw'inyanga ya 9 Septemba, 1844, kahulusibwa khandi mu Hartford Courant olw'inyanga ya 12 Septemba, 1844, ne kali kario:—
GSAM 116.3“Emise echatsungula eliuba khw'inyanga y'emilimo ndala, 9 Septemba, 1844, khutsisaa 2 imbeli nende inyuma wa hakari h'inyanga, chafwana echalolwa n'obwikombi obungi nende abamenyi befwe aambi boosi, ne chabetsusia obwikombi bw'amachesi okhumanya muno khubindu ebifwana bino nende eshibileeba.
GSAM 116.4“Omuse kuno kw'obulafu kwali kw'okhuhukha khubuleyi bw'eshise eshia kwamenya, ne kwaha ebise ebilayi bi'okhukulingalila. Shinga hakari h'inyanga kwali n'emise chibili emilamba, omulala shinga tsideriji 45 mubwambulafu, nikutsungula eliuba erili hakari hakwo, ne okundi shinga tsideriji 72 mubwambulafu, nikuli n'ahakati hakwo ingulu bwene mu likulu, ne olukoba lwakwo nilubira mw'eliuba. Omuse omutiti kwali halala n'omuse omuyarifu, okwali n'omulongo kwakwo omureyi okutsia hakari, ne kwali kuyahukhakho hakeke khumuse omulamba. Injerekha w'eliuba bwene, ne tsideriji 36 emasaba wa ahakati ahali ingulu bwene mu likulu, omuse omukhongo kwasalanibwa nende emise chindi chibili echali aambi, noho toto, n'obwambulafu bwene obwo, ne chikholakho ahatsukwa obulafu ah'okhusalanila, shinga ahanyala okhubaho shichila obulafu bw'emise chitaru echibala nibuukhung'ana. Omuse okwatsungula eliuba kwalolesia ebukondo bw'olulindi, khandi khandi n'obubali obungi nende obulayi. Emise chindi chiali emilafu khandi chishibala muno tawe, shichila chiali hale muno n'eliuba. Nebutswa ebituli ebititi bi'emise ebiali n'ebukondo obwahukhaane [obw'olulindi] bialolekha khubise ebiahukhaane, ebushia nende emumbo.... Okhufwanana khw'okhulongwa kuno khukhoyele okhurula khulilako lilala elilindilila okhukholekha khw'emise ch'obulafu; nebutswa engala y'elilako elyo ishili okhumanyisibwa ebulafu muno tawe.... Shishibeereye eshikalafu muno okhwinoosia okhukholekha khw'omuse okutsungula eliuba tawe, shichila eshikuleeba shifwana hakeke eshileeba olulindi, nebutswa okhwinoosia okhurula khw'omuse okwa olukoba lwakwo lubira hakari h'eliuba, kwanyoolwa okhuba eshikalafu muno.”
GSAM 117Ebikhangania Bilondokha Obulakusi bwa Marango
GSAM 117.1Khu khulondokhana nende okhutsililila kw'ebikhangania bino khwabonanga mu likulu, mu England nende America, khunyala okhwechesibwa nende okhusoma mu Eshilondolosia shi'Esula ya makumi abiri na inai ya Matayo, shilondolosibwa nende Sylvester Bliss, shichapwa mu Boston mu mwaka kwa 1843. Ni yamala okhuloma ebilondelo bindi, yaloma:—
GSAM 117.2“Khu njira eno, ‘ebilolero ebikhongo’ nende ‘ebikhono ebikhanga’ ebilondokhwa mu Marango k'Obwatoto, bibonekha khuba bilondokha byosi, nende ebindi Omulokozi yaloma khwokhuba imbeli wa khwitsa khwakwe.
GSAM 117.3“Nende obwene obulayi khukhila okhukhulukha khw'amati mu miti khuba eshilolero shi'eshise shi'oluya, nende obwene obulayi, khulondokhana kw'ebilolero bino, Abakristayo bamanya khwitsa kwa Kristo kuli hafi, nende khuli ku miliango. Si ruhusa yokhumanya lwonyene tawe, neeno Omulokozi weethu abalaka bamanye.”5
GSAM 117ABARUMWA
GSAM 117.4Ni khwamala okhuloma khubindu ebikhongo by'obutumwa bwa okhwitsa kwa khabili, khwakhulukha khwamberi, khunyala khuba khusekha okhwechesia abandu bandi abakhilanga khubindu ebikhongo mu khulakhaza okhukhongo. Khwamala okhupa amaina k'abalumisi abengi abali mu balumisi abali n'obusobozi khukhongo mu bialo bindi, abakhupa oluyoka. Ni khuloma khubandu abali imbeli mu America, abali Nyasaye yakhilila omuzigo kw'omulimo, khulolesia khubulala khw'obukhono bwa Nyasaye khwali mu mukanda kw'abasuubilila okhwitsa.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1Khwamberi khuloma khubindu bya William Miller, owali omundu omanyikhana muno mu mukanda kw'abasuubilila okhwitsa mu United States, nende khubandu abangi omukanda khwamanyikhana hano nende ‘obulondi bwa Miller.’
GSAM 118.2William Miller yaviirwo mu Pittsfield, Mass., mu mweri kwa 2, 1782. Mu bukhongo bwakwe bwa khwamberi, ebilolero by'obwongo nende amakhono agakhila aga bandu bangi byalolekha. Imyaka mikhete yakhula, ebilolero bino byakhoma okhukhilila ku bandu bosio abakhilanga naye. Yali nende omubiri omukhongo nende obwima, obwongo obulamu nende obwikhilila khwene khwene, nende ebima ebilayi ebibula obuhalabirwi. Yali yasomanga mu lisomelo lya khwiyalo mu myaka mikhete, nende khwakhilwa khwamanyikhana khwokuba amayifundisi wawe khwakhilila abeesi abakhilwanga khwokhwechesia.
GSAM 118.3Omukhulundu Miller yakhwilananga mu 1802, nende yakhala mu Poultney, Vt. Abandu abakhilanga naye khwitsanga khwokhwecha mu Poultney, abandu abo owali abatela khwobulamu bwakwe bwa khwialo, bali bakhwaya muno nende amakhwanu k'obukhoni nende amakhulumo k'ubunyasakha. Si bali bandu b'abukhayi tawe; khulundi lwosi bali abandu abalayi b'eshialo, abandu b'obwiyaho, abakhanda abandu, nende abahaana. Neeno, balema Eshitabhu shi'Obwatoto khuba khakhongo k'obwatoto bw'eshilimo, nende baloma okhukhulisa okhulema khwabwe nende obuyanzi khw'amaloma k'a Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, nende abandi. Omukhulundu Miller yakhilanga amasitabu ago khubwikhilila, nende khumalayo yikhulula khuba omunyasakha. Yaloma mwene khwokuba obulamu bwakwe bw'obunyasakha bwakhilila imyaka khumi na ibili, khwambila khwamyaka khwa 1804.
GSAM 118.4Ni yamala okhupokera obuyinza bw'okhuba kapiteni, yayingila mu basikari mu 1810. Ni yakhiluka khwitsanga mu basikari, yakhilusa liandu lyakwe mu Low Hampton, N.Y., khwambila okhukhola omulimo kw'obulimi mu 1812. Ni yali omulimi, yakhilanga okhuba n'eshise shingi shi'okhusoma. Yakhunyola khwokuba amakhwanu k'obunyasakha gawe si kamuha obukakafu bw'obusangafu ni bulamu bwa hano bwamala tawe. Khwitsa khw'olufu, khwosi khwali khwitsindile nende obwikhilili. Khwikhola nende amakhwa gawe mwene:
GSAM 118.4“Okhushira lwosi lwosi khwali inganakani inyifu kandi ileeta oburi, nende okhubala ebikolwa byeetu imbeli wa Nyasaye khwali okhushira khwene khwene khw'abandu boosi. Likulu lyali nga omukasa ingulu w'omutwe kwange, nende eshialo nga eshiuma hasi w'amakulu kange. Eshise eshitashira!—shiali shina? Nende olufu!—khwaki lwaliho? Ni nakhakanakananga muno, nakhabanga hale muno nende obukakafu. Ni nakhakanakananga muno, amalamo kange katsalananga muno. Nakhachekha okhulekha okhukanakania, neeno sinanyala okhufukirira inganakani tsange tawe. Nali mu busaliri bwene, neeno sinamanya eshifune tawe.... Ni yamala khw'ichangu, obwene bwa Omulokozi bwakhilila khw'obulamu mu bwongo bwange. Khwabonekha khwokuba khwanyala okhuba Omundu omulayi kandi ow'eshisa muno, owanyalanga mwene okhusasania ebionono byeetu, nende mu njira eno akhuhonie khw'okusanda khw'eshifuyo shi'eshionono. Khw'ichangu nawulila obulayi bwa Omundu okhuya, nende nakhila khw'obukhono bwawe, nende khw'okhusuubilila obulayi bwawe.”
GSAM 119Okhukhiluka kwa William Miller
GSAM 119.1Yakhongakho yaloma:
GSAM 119.1“Nakhwene khwokuba Eshitabhu shi'Obwatoto shakhilanga khw'okhulola Omulokozi owali khwange; nende nali khw'ikhili khw'okhunyola khw'obhongo khwokuba eshitabhu shikhali shilumilwe khw'obwene, shikhwanga okhuyanza amakhono k'eshialo eshikhilukha. Nakhilwa okhukhilila khw'okhwitsa khwokuba Marango kali khwene khwene okhukhilila kwa Nyasaye. Gakhiluka obwiyanzi bwange; nende mu Yesu nakhunyola omulina.... Eshitabhu shi'Obwatoto shakhiluka khuba khusoma kwange khukhongo, nende khunyala khwene khwene khwokuba nakhilondanga nende okhukhongo khwosi. Nakhunyola khwokuba nali shindalomelwa nende inusu tawe. Nakhangania khwaki sinabona obulayi nende obwitsa bwakho khwamberi tawe, nende nashangania khwokuba nanyala okhushiloba.”
GSAM 119.2Njira William Miller yakhilanga okhusoma Eshitabhu shi'Obwatoto yakhilondokhwa nende mwene hano:
GSAM 119.2“Nakhilila okhulekha amakhwanu gange kosi, khwikhilila okhulingania eshilono nende eshilono, nende okhuyilila okhusoma kwakwo nende obulondokhana nende obulayi.... Ni nabonanga shindu shikhali khw'ikhili, omulimo kwange khwali khwokhulinga khw'amasomo kosi akhwene, nende khw'obuyanzi bwa Cruden, nakhilondanga amarango kosi k'eshilono mwe mbolanga amakhwa k'imbere gali mu khandi khw'eshilono shikhali khw'ikhili.... Mu njira eno nakhilanga okhusoma Eshitabhu shi'Obwatoto, mu khusoma kwange khwamberi, khw'imyaka ibili, nende nakhila khwene khwene khwokuba Eshitabhu shilondolosia mwene.
GSAM 120.1“Ni nasomanga nende njira eno, nakhila khwene khwene khwokuba obulakusi obulondokha khw'imbere, ni khw'obulayi bwa khwikhilila obulondokha khw'imbeli, khwakhila khuba khulolero khw'obwene khw'okhukhilila kwa Kristo khw'obwoyo—obwami bwa hano khw'eshialo bwa imyaka 1000 imbeli wa obumalirishi bw'eshialo, nende okhukhiluka kw'Abayuda—khwatalindililwa nende liKhwa lya Nyasaye.... Nakhunyola khwene khwene khw'echilwa mu Marango khwokuba Yesu Kristo akhwitsa khandi khw'eshialo chino, akhwitsa mu makhumbi k'elikulu, mu bwitsa bwosi bwa Baba wawe.
GSAM 120.2“Nawulila okhusekha khw'okhusoma Marango, khwakhali khwene khwange khwamberi okhukhilila khw'okhwechesibwa khwako. Nakhambila okhusoma neeno sinasuubilanga okhunyola eshise shi'okhwitsa kw'Omulokozi tawe, nende khwamberi khwakhali khwiyanza khw'okhusuubilila obulayi bwa khwitsanga khwange; neeno obuloli bwakhilila khw'obwima khwosi khwange khwakhilila khw'obukhono, nende khwatalemanga okhukhilila khw'amakhwanu gange. Nakhila khwene khwene khw'amalamo gange, nende nakhamba okhulindilila, okhulinda, nende okhusalila khw'okhwitsa kw'Omulokozi.”
GSAM 120.3Yakhongakho yaloma:
GSAM 120.3“Nasuubila; nende khw'ichangu omulimo kw'okhupa obutumwa buno, khwokuba eshialo shisuubile nende shilondokhe khw'okhukhulana nende Omulamuzi nende Omukhwi ni akhwitsa, kwakhilwa khw'obwongo bwange. Shindenyekha okhulondolosia hano amarechekho kange kosi amakali kandi k'eshise shilambi tawe. Khwitosha khw'okhuloma khwokuba, ni yamala imyaka mingi, nakhilwa nende Roho wa Nyasaye, amakhono k'obwatoto, nende obuyanzi bwa mioni, khw'okhupokera omusalaba kwange nende okhukhilila ebindu bino khw'eshialo eshikhwa nende khw'ikhilila.”
GSAM 120.4Omukhulundu Miller, nga abandu abandi abakhilwa nende obutumwa buno mu bialo bindi, khwamberi yakhilanga okhukhilila omulimo kwawe nende okhwandika nende okhuchapa mu mapepala k'eshialo nende mu bitabu bititi. Yakhamba okhuchapa amakhwanu gawe mu Omurumbusi wa Vermont, lipepala lia Ababaptisti, lichapwa mu Brandon, Vt. Bino byali mu mwaka kwa 1831. Yakhamba okhuloma khw'eshialo khubindu bino mu 1832. Yaloma khubukhung'ano buno, “Omwene yakhulila obuyanzi bwawe khw'abandu, nende abengi basuubila khw'okhuhonia mioni chabwe.”
GSAM 121.1Mu 1836, amacheche gawe gakhapwa mu mapepala k'eshialo k'eshise shino. Mu shise shi'obushindu shia 1837-38, amacheche gawe gakhapwa khuba eshitabu shikhiti. Mu 1838, eshitabu shikhiti shia khabili shia mapheji 204 shakhapwa, nende mu shino Omukhulundu Miller yaloma khwokuba obwene bwa Ottoman bwanyala okhukwa mu 1839 nohomba 1840. Amacheche gawe k'imbere mu miji mikongo gali mu 1836. Yakhoma mu miji ya Randolph, Lowell, Groton, nende Lynn, Mass.
GSAM 121.2Khwila mu 1840, Omukhulundu Miller yali khwene mwene mu mulimo kw'okhuloma khw'eshialo khubwitsa khwa Kristo khwali hafi. Mu mwaka guo, khw'ichangu, abandu amakhulu bamwikhilila khw'okhupa obutumwa. Eshindu shia khonga khwakhola okhukhiluka khuno khwakhongo khilondokhwa mu Isula ekhitsa. Mu shise shi'obushindu shia 1839-40, Omukhulundu Miller yakhupa amacheche amangi mu Exeter, N.H. Khuno yakhamba okhukhilana nende Omukhulundu Joshua V. Himes, owali yasuubila obusuubili khw'eshise shino; khwambila khw'eshise shino yakhala khw'ichie khw'ichie nende Omukhulundu Miller khuba omuchapi nende omulumisi owali nende obwima khw'obutumwa bwa okhwitsa kwa khabili.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3Khubandu buno owali omukholi omwima mu mukanda khuno khukhongo, khwatalina njira indali khwila khwokhuloma amakhwa k'omwandiki wawe w'obulamu, owakhula:—
GSAM 121.4“Joshua V. Himes yaviirwo mu Wickford, R.I., 19/5/1805. Esatsa wawe yamanyikhana muno khuba omuchesi w'ebindu khw'ebialo bya West Indies, nende yali omundu omanyikhana khuba omukhongo mu kanisa Episcopal ya St. Paul mu Wickford. Nyina yali nende omutima omwiyanza, nende obuyanzi khw'Omulokozi, obwali khwakhupa mu matwi k'omwana wawe agakhilanga okhuwulila.
GSAM 121.5“Esatsa wawe yali yakhilanga okhwechesia omwana wawe Joshua khuba omukhalabani wa kanisa yakhililanga mwene, neeno ebindu bindi byamulemanga. Nyasaye yali nende omulimo kundi khw'omwana oyo, nende yakhilanga okhulongosa ebindu khw'enjira yakhilanga okhukhila khw'obulayi obwasuubilwa. Mu 1817 esatsa yakhupa ebindu by'obuyanzi khw'okhulongosibwa nende Kapiteni Carter, nende Alexander Stewart khuba omukhongo w'ebindu. Abandu bano balemanga obwesigwa, nende ni bamala okhufika khw'ibandari ndala mu West Indies, bagulisa eriya nende ebindu byosi, nende balukha. Eshindu shino shakhilusa amakhwanu kosi agaali gakhwikhililwe khw'obwiyaho bwa Joshua omwana, owali akhwanga okhuthumwa mu Brown University, mu Providence, R.I. Khw'ekindi, mu mweri kwa 4, 1821, yathumwa mu New Bedford, Mass., nende yakhilwa khwa William Knights khw'okhwechesibwa omulimo kw'omukhola w'ebindu bya mu nju.
GSAM 122.1“Ni yafika mu khaya khakwe khwitswa, yayingila khw'omulimo guo nende obwima, nende yakhilila khwokuba omukhongo khw'omulimo kwawe. Neeno khw'ichangu yakhunyola obukhalamu bwa dini khwali khwene khwene nende obuyanzi bwawe tawe. Yaloma, ‘Omukhongo kwange yali Omuntu wa Unitarian, nende yandusa mu kanisa yawe. Omulumi Orville Dewey yali omulisi. Yali yakhiluka okhulekha obusuubili bw'Abakristayo bwa khale mu bise ebihafi. Okhwechesibwa kwange khw'Askofu Griswold nende Omulumi William Burge, omulongosi wa St. Paul's, Wickford, nende okhuwulila khw'amaloma k'omwima k'omudokita Crocker wa St. John's, mu Providence, R.I., khwakhola sinyala okhukhilila amakhwa ka Omukhulundu Dewey, ako yalomanga khw'obwima ni yalemanga obwechesi bwa Kristo nende abatumiwa bawe, tawe.’
GSAM 122.2“Khw'eshise shino khwali khataliho kanisa Episcopal mu New Bedford, yakhilila okhukhilanga mu kanisa ya khwamberi ya Abakristayo [si ya Disciples] nende khumalayo yakhilila khuba omundu wa khung'ano guo. Yaloma, ‘Hano nakhunyola Eshitabhu shi'Obwatoto shikhule nende obulekhule bw'okhupara, nende nekhonyera ebindu bino byombi bulayi.’ Kanisa yino yali khwansi khw'obulisi bwa Omulumi Moses Howe. Omulumi Clough yabatisa Joshua V. Himes mu 2/2/1823. Nende omutima ogwakhilanga khw'obwima khw'Omwene wawe, yakhamba khw'ichangu, khw'emyaka khumi na munane, okhulomera abandu lishilyo lya omusalaba nende okhukhilila abandu baleke ebionono. Yaloma khubwene bwawe:—
GSAM 122.3“‘Khw'ichangu nakhila omulakuli, nende nahebwa uruhusa khw'okhukhilila eshihaanwa shiange.... Nakhomala okhwechesibwa kwange khw'omulimo nende okhusekha, nende nakhupokera obwiyanzi. Neeno khw'imyaka mitano nohomba sita, nakhilanga okhukhola omulimo ogwakhilila khw'omulimo khwosi, khw'okhunyola inyanga ndala nohomba tsibiri mu lichuma lilala khw'okhusoma nende omulimo kw'oburume mu bialo ebikhaya, nende ebikhoma byago nakhupa omulisi kwange.’”
GSAM 123.1“Mu 1825 yakhilwa khuba omurume w'omukanda kw'amakanisa k'Abakristayo mu lubeka lwa emulambo lwa Massachusetts. Omukhulundu Himes yaloma, ‘Khataliho khulonga nende njira khw'okhukhilila abarume, nende nakhilila okhuyingila mu bindu khw'okhukhilila obulamu bwange, nende okhuloma khw'eshinyala.’
GSAM 123.2“Mu 1828 yakhilukha New Bedford, si khw'amakhwanu nende okhubula obwima tawe, neeno nende obulamu obwali khwene khwene khw'okhutsililila, yakhilanga mu Plymouth, khw'alomera LiKhwa lya Nyasaye mu masomelo, mu bisika ebikholekha khuba amaka, nende khwosi khwakhunyola abandu abakhilanga okhuwulila. Mu 1829 yakhilila omulimo khw'obulayi obulala mu Fall River okhufika mu 1830, ni yakhiluka mu Boston khuba omulisi wa makanisa k'Abakristayo k'Okhuchaka nende k'Khabili; nende hano yakhala imyaka makhumi matatu na miraru. Mu 1839 yakhila omusuubili wa khwitsa, khw'ibilondokha bya Omukhulundu William Miller owamanyikhana. Yayingila mu mukanda omusha nende obwima bwosi obwali naye, nende obulisi bwawe bwali nende omulilo nende amakhono. Mu 1840, yakhamba okhuchapa Ebilolero bi'Ebise, khw'ikhilila khw'obulayi obwali yakhupanga omutima kwawe khwosi. Eshimali shiawe shiosi, omulimo kwawe kwosi, nende amakhono gawe kosi, yakhupa khw'obulayi buno, nende abasuubili ebikhumira banyolwa.””
GSAM 123Emilimo Chikhilile ya Miller nende Himes
GSAM 123.3Khwambila mu 1840 okhufika khw'eshise shi'okhukwa khw'amasafu shia 1844, emilimo ch'Abakhulundu Miller nende Himes yakhilila khwikhilile khwosi, ni bakhilanga khw'ichie khw'ichie mu miji, mu shise shi'oluya nende lihema lyabwe likhongo muno, nende mu shise shi'obushindu mu makanisa nende mu mabala k'eshialo. Amakhono k'omubiri khw'Omukhulundu Himes gakhilila khw'okhukhilila khw'emyaka makhumi mwenda nende ibili. Obwongo bwawe bwali nende amakhono khw'ikhilila khw'obulamu bwawe khwosi. Mu 1894, 28/9, yakhupa liloma lya khwima muno khw'ikhung'ano ly'Abadventista b'inyanga ya musafu abali bangi okhukhila 3000, khw'eshilalo shi'Abadventista mu Lansing, Michigan. Yabonekha khw'ekhalanga nende obwima nende amakhono k'obukhono bwa khw'imbere. Eshino shali shikhangania khwene khwene khw'omundu owali yamala emieri mitaru mu mwaka kwawe kwa 91, nende owali nende obulamu obukhanga obutakhilanga okhuhonwa, obwakhilila okhufa khw'omwaka gwakhililakho.
GSAM 124.1Abakhulundu Miller nende Himes bali, khw'ikhila, khw'imbere muno khw'eshilalo shi'ulwana mu mukanda kw'abasuubilila okhwitsa kwa khabili mu America, nende bali babili khubandu amakumi amangi abakhilanga nende nabo khw'okhukhilila obulayi bwa okhwitsa kwa Kristo, obwali nende obulayi bw'obwima khw'obulayi nende obwesigwa obwene. Abandu bano bali khulundi khw'ekikhundi shi'abandu abakhilwanga nende eshialo ‘abandu abakhula khw'amani kaabwe beene,’—abandu abakhilanga khw'okhukhilila khw'obwiyaho bwa khw'eshialo, abakhwechesibwa okhulongosa khubulayi bwa shindu khw'amalako, si khw'enjira y'obwiyanzi bw'eshialo tawe. Bali khw'ekikhundi shia abandu Omukhulundu Miller yaloma khwokuba khulundi basuubilanga obutumwa khw'amakanisa, ‘abandu abali nende obwiyanzi muno, abakhilila, nende abali nende obulamu.’ Eshindu shino shakhilwa obwene nende abalumisi b'amakanisa kosi, abakhula, ni yamala okhukhwikhila kw'Abadventista khw'amakanisa gaabwe, ‘Bwo [obwechesi buno] bwatoola abandu abalayi okhukhila abandi mu likundi lieetu.’
GSAM 124Abalumisi b'Abadventista Abandi Abakhongo
GSAM 124.2Khwanyala khuba khusekha okhupa amaina k'abandu abandi abakhilanga khubindu ebikhongo nende Abakhulundu Miller nende Himes mu mukanda kw'eshise shino. Khwamberi khw'imbere yali Charles Fitch, wa Cleveland, Ohio, owakhupa mu 1842 amakhwa k'okhuba nende ebifwanani khw'okhulola amalolero k'a Daniel nende Okhukhilula. Obhuchaka bwa khw'itsoka khwali khw'eshilono shi'Habakuki 2:2, 3. Charles Fitch yakhwa mu 10/10/1844.
GSAM 124.3Omudokita Josiah Litch, wa Philadelphia, owakhilwa nende Omwene khw'okhukhilila obulayi obwali, khw'ikhilila khwako, khwakhola okhukhula khw'ichangu nende khw'obwima khw'obwiyanzi khw'obutumwa bwa okhwitsa, nga khulalola mu Isula ekhitsa.
GSAM 124.4Elon Galusha, wa Lockport, N.Y., omulisi w'Ababaptisti omanyikhana, ow'amaloma nende obulisi khubwitsa bwa hafi bwa Omwene bwakhola oluyoka khw'ekikhundi shino.
GSAM 125.1E. R. Pinney, wa Seneca Falls, N.Y., omulisi kundi w'Ababaptisti owali nende obuyanzi, ow'omulimo nende amaloma gawe gakhilanga amakhono mu mulimo. Yanyalanga okhukhilwa khwene khwene ‘umunyu kw'eshialo.’
GSAM 125.2Geo. Storrs, wa New York City, owali omulakuli omanyikhana imbeli wa okhukhilila obulayi bwa okhwitsa. Amaloma gawe gakhola amakhono k'akhongo khw'okhukhilusa abandu khw'obwiyanzi obukhongo khw'okhwihaana boosi nende ebindu byabwe khw'omulimo; muno khwali khw'amakhono k'eshikhuluma shia tsinyanga 2300. Ni mwene, ni bamala okhulema okhunyoola akasuubiliilwe, owakhupa khw'Abadventista nende khw'eshialo amacheche gawe mutanda khubwene bwa omundu, ngala abafu bali, nende okhutsililwa khw'imbeli.
GSAM 125.3Omukhulundu Stockman, wa Portland, Maine, yali omukholi kundi omwima mu makhongo k'okhukhilila kwa William Miller mu mji guo. Yakhwa khw'amawiki makhefu imbeli wa okhukhilila kw'omwaka kw'Abayuda kwa 1843, ni Abadventista bali balindilila nende khwiyanza khwokuba Omwene akhwitsa khw'eshise shino.6
GSAM 125.4Kwaliho abandu abandi abakhongo khubandu abakhongo, neeno khw'obukhefu bwa bisika khwakhupa amaina gawe khulayi, khuba N. N. Whiting, owakhola okhukhilusa Indakano Imbia khw'Oluyingereza, eshimanyikhana khuba Eshikhilulo shia Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, nende Edwin Burnham (abatsa balala bataru), boosi abali abakhola khw'obulayi mu obutumwa.
Notes
- Habakuki 2:2, 3. ↩
- Obufwimbuli 14:6, 7. ↩
- Mariko 1:14, 15, ↩
- Yoeli 2:30, 31. ↩
- Eshilondolosia shi'Esula ya makumi abiri na inai ya Matayo, amapeji 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
- Khwene khwene khwakholekha, khw'ibilondokha mu Amachapwa k’Okhuchaka, p. 17, khwaki Abakhulundu Fitch nende Stockman bali nende okhuyanza khw'okhumanya shindu shia kholekha ni bamala okhukhwa khw'eshilori. ↩