Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
26 / 31
26 / 31

Isula 23 — Tsinzu tsi'Okhuhonia

John Norton Loughborough

GSAM 358.1“Omuheelwa, enyanga okhushila ebindu biosi mbu okhase khandi obe nende obulamu obulayi, shinga omwoyokwo kukhasanga.”1

GSAM 358.2Khu Isabato, 6 khumwesi kwa 6, 1863, Omukhulundu White nende omukhasie batsia khumukhung'ano mu lihema okwa Abakhulundu Cornell nende Lawrence bali bakholile mu Otsego, Michigan. Eyo Mama White yaheebwa lilolero eliamumanyisia amakhuwa k'okhukololosia obulamu. Okhurula khushise eshio, amakhuwa k'obulamu nende okhumenya mubulamu obulayi kachapwa mu Okhulingala Khandi nende Omurumbusi, naye yachaaka okhwandika akali kamufwimbulilwe khubulamu. Akandi khukano kalolekha mu Obuloli namba 11, nende mushitabu eshialangwa mbu Okhumenya Shina.

GSAM 358.3Amakhuwa k'okhumenya mubulamu obulayi nende shinga kakhoyile okhukhonyia okhukhula khw'omubili, amang'eni, nende omwoyo, kamanyisibwa abandu ebulafu. Mu Okhulingala Khandi nende Omurumbusi wa 25 khumwesi kwa 10, 1864, Omukhulundu J. N. Andrews yahaana amakhuwa kano k'obukoosi khulilomo lino:—

GSAM 358J. N. Andrews khumakhuwa k'Okhumenya mubulamu Obulayi

GSAM 358.4“Okhulekha eshiliibwa shiosi eshiononanga omubili, nende okhumenya obulamu bw'okhwirinda, nikhulondanga okhwechesibwa obulayi nende nikhuhurila omwoyo okhukhumbuusinjia khunyanga ya Nyasaye, biri hakari h'ebindu ebienyekha muno khubulamu obulayi. Emibili chiefwe ni tsinzu tsia Roho Omulafu. Mbu khumuhere luyali lwatoto mu mibiri chiefwe shinga mu myoyo chiefwe, khwenyekha khube nende amani kosi k'omubili mubulamba bwako! Khusandile Nyasaye okhuba amakhuwa kano bulano kamanyisibwanga abandu beefwe muno. Obulamu obulayi nende amani biri hakari h'ebindu bi'obukoosi obukhongo khwifwe, khandi bienyekha muno khubalia abalalola amakhuwa amakhongo akalikholekha mushise shi'obutinyu.”

GSAM 359.1Amakhuwa k'okhulinda obulamu shinga Biblia yichesinjia nende okhwirinda khw'Abakristo kachesibwa mu Okhulingala Khandi nende Omurumbusi khandi nende abakhalabani beefwe b'ikanisa.

GSAM 359.2Khu Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi, 20 khumwesi kwa 5, 1866, okhwechesibwa khuno khwaheebwa khubirira khu Mama White (khunyolekha khandi mu Obuloli namba 11):—

GSAM 359Inzu y'Okhuhonia Yenyekha Okhulongwa

GSAM 359.3“Nalolesibwa mbu khukhoyile okhulonga inzu khulwa abalwaye, nende balia abenyanga okhwechesibwa shinga banyala okhulinda emibili chiabwe mbu beekinge obulwale....

GSAM 359.4“Abatarasuubilila nibaleetsa mu inzu eyihonianjilwamwo abalwaye bulayi, eyimirilwanga nende abahonia abalindi b'Isabato, balaleerwa ahambi nende obwatoto. Nibalalamanya abandu beefwe nende obusuubili bwefwe obwatoto, amang'ana kabi akabali nako khwifwe kalashire, khandi balakhusima. Nibabeetsanga ahambi nende obwatoto munjila eno, abandi shibalanyoola obuholo khubulwale bw'omubili bwonyene tawe, ne balanyoola khandi omusaala kw'okhuhonia emyoyo chiabwe echilwalanga khulwa ebionoono.

GSAM 359Okhulaka Ebilirulamo

GSAM 359.5“Obulamu bw'abalwaye nibulabanga obulayi khulwa okhuhonibwa khw'amang'eni, nibachaaka okhusangala mubulamu, basuubililanga balia ababakhonyia okhukalukhila mubulamu obulayi. Emyoyo chiabwe chitsulanga okhusandila, kho imbeyu indayi y'obwatoto yinyala okhunyoola ah'okhumenya eyo bwangu; khandi khu bandi yilalisibwa, yimere, khandi yiame ebiamo khulwa oluyali lwa Nyasaye. Omwoyo mulala kw'obukoosi shinga okwo nikuhonibwa, kulaba kw'obukoosi okhushila tsimbia tsiosi etsienyekha okhulonga inzu shinga eno....

GSAM 359.6“Abandi abalarulayo nibahonile, nohomba nibakhonyelwe muno, balakhonyia okhumanyisa obusuubili bwefwe mubibala ebihia, nibemelesia eshilolero shi'obwatoto habundu ewa shikhwanyala okhwinjila tawe singa amang'ana kabi shakanyiinibwaho khuchaaka mu mang'eni kabwe khulwa okhumenya hakari h'abandu beefwe khulwa okhunyoola obulamu obulayi.”

GSAM 360.1Abandu beefwe abali bakhunganile balobola munjila ndala mbu, bwangu shinga khunyala, inzu y'okhuhonia yikulwe mu Battle Creek nohomba ahambi nayo, khandi omulimo kw'okhuhonia kwimirirwe nende omuhonia H. S. Lay. Ye, okhumala okhusoma obuhonia khwe khw'okhuchaaka, yali amenyele okhushila omwaka mulala mu inzu y'okhuhonia nende amatsi eyali ebukwe, okhwechesibwa tsinjila tsi'okhuhonia obulwale nende amatsi.

GSAM 360Habundu h'Inzu y'Okhuhonia Hakwilwa

GSAM 360.2Okhulonga inzu shinga eno khushise eshio kwalolekha okhuba omulimo omukhongo; khandi singa obuloli buno obukhoyelesi khubilirulamo shibwaliho tawe, omuli khubeele okhwikhala okhutiti imbeli w'okhuchaaka omulimo. Ne, shihabaho okhwikhala tawe: tsinyanga tsinditi tsionyene tsiaabira okhurula khumalila khw'omukhung'ano, mana inzu indambalale y'omukhali Graves, halala nende liloba lye ly'ekari munane, ebiali habundu hawe halayi h'okhumenya mu Battle Creek ebukwe bw'okhukhwa, bikwilwa. Ahambi nende inzu eno, inzu yindi y'ebibanza bibili, shilala ikulu w'eshindi, yombakhwa shise eshio okhuba y'ebiiyumba bi'okhwisabiramwo. Mu tsinzu tsino Inzu y'Okhukololosia Obulamu yeekulwa.

GSAM 360.3Mu Okhulingala Khandi nende Omurumbusi wa 19 khumwesi kwa 6, 1866, abandu bosi balangwa omulundi kw'okhuchaaka okhukula ebisonye bi'obwene bw'inzu eno. Mu lupapulo olwo lwonyene lwaboolwa mbu amakanisa ka Battle Creek, Michigan, nende Olcott, New York, kali kamalile okhusuubisa okhukula ebisonye ebiula khu $2,625, nohomba ebisonye 105 khutsimbia $25 khushia shilala. Okhuba mushialo sha Michigan shiwali lilako elianyala okhukhonyia okhulonga omukanda kw'okhwimirila tsinzu tsi'okhuhonia tawe, ebindu bino bialindwa nende abalindi khushise eshititi, okhuula omukanda kunyala okhwanzwa khulondokhana nende lilako.

GSAM 360Olupapulo lw'Obulamu Lwachaaka

GSAM 360.4Khu nyanga y'okhuchaaka y'omwesi kwa 8, abemiriri bachaaka khandi okhuchapa olupapulo lw'obulamu lwa buli mwesi, olulimo tsimbeka ekhumi na tsisasaba halala nende eshifuniko, shinga akhatabu kh'amapapulo. Lwalangwa mbu Omukololosia w'Obulamu. Olupapulo luno lushichapwanga, khulira elia Obulamu Obulayi, khandi bulano nirwo olupapulo lw'obulamu oluli imbeli mushialo shiosi. Olupapulo luno shilwachesinjia amakhuwa k'obulamu nende amalako k'okhwirinda konyene tawe, ne lwakhonyanga khandi okhumanyisa abandu inzu y'okhuhonia, eyeekulwa khulwa abalwaye nende abamenyayo khu 5 khumwesi kwa 9, 1866. Kho inzu yali hano, yikwilwe, yiteekhilwe ebindu ebienyekha, khandi yikhola omulimo, nikhushili okhuula emiesi chine okhurula olwa amakhuwa kano kaboolwa abandu beefwe omulundi kw'okhuchaaka; khandi tsimbia $11,000 tsiasuubiswa khulwa ebisonye bi'obwene, khandi eshisonye eshikhongo khutsio shiali shimalile okhurungwa.

GSAM 361Omukanda kw'Okhuhonia Kwanziwa

GSAM 361.1Mushise shi'embeho shi'omwaka kwa 1866-67, abalongi b'amalako ba Michigan balonga lilako elianyala okhukhonyia okhulonga omukanda kw'okhwimirila inzu y'okhuhonia. Khu 17 khumwesi kwa 5, 1867, lino lyakholwa, amalako k'okhwimirila kaanikilwa, khandi liloba, tsinzu nende ebindu ebindi biaheebwa abalindi abali balobolilwe bulayi. Ebisonye bi'obwene ebiali bisuubisilwe okhuula khunyanga eyo biali bi'etsimbia $26,100; khutsio $18,264.87 tsiali tsirungilwe. Inzu yali nende abahonia nende abakhonyi abamanyile omulimo, khandi tsinzu tsiali ahambi okhwitsula abalwaye. Abandi khubo bali bamala okhwinjila mubusuubili bwefwe, nibamala okhumanya efwe shinga abandu nende obwatoto okhurula olwa beetsa mu inzu.

GSAM 361Tsingubo Etsilinda Obulamu

GSAM 361.2Mubise biosi nende mubibala biosi, omwoyo kw'omundu shinga yeebulwa kulobekhanga nende amakhuwa k'eshialo, obwikhasi bw'obulamu bwasho, obusilu bwasho nende tsinjila tsiasho tsi'okhwibala. Omwaka kwa 1863, mushialo shefwe, olwa Mama White yalolesibwa amakhuwa k'obulamu nende tsingubo, kwesi kwali shinga ebise ebindi. Lino lilolekha khubakhasi abalonda nende obwenyi obukhongo injila yaliho y'okhwibala tsingubo etsialimwo ebitsongolo, ebiali ebikhongo okhukhola abakhasi abangi okhulolekha shinga abachendanga mu shibuyu sh'omuyeka eshishindikhiilwe. Ahambi khushise shilala eshio, tsinjila tsindi tsibili tsi'okhwibala etsiaabira oluchelo tsialeerwa, mana tsiachaakisia tsindomano tsinyinji. Okhutsiboolelakhwo hutiti kunyala okhukhonyia omusomi okhwilwa bulayi obuloli obwa Mama White yahaana khumakhuwa ka tsingubo, obunyolekhanga mu Obuloli khulwa Ikanisa, namba 10.

GSAM 362Okhwibala Okhubira Oluchelo Khukaanwa

GSAM 362.1Injila y'okhuchaaka eyali yabira oluchelo yali y'okhwibala tsingubo etsialongwa nende omukhila omulee, okhurula khu tsinchi ekhumi okhuula khu yardi inusu nohomba okhushila, shinga omwibali yenyanga. Emirundi mingi emikhila chino chalekhwa okhweyembakha hasi, khandi abasatsa batsilanganga mbu “abeyeyeri ba tsinjila.” Injila yakhabili yali yakalukhanile elala nende eno, okhuba tsingubo tsialongwa shinga etsia abasatsa shinga khwanyalikha. Injila eno yalondwa nende balia abalondanga omukhaana Bloomer, kho yalangwa mbu “ingubo ya Bloomer.” Lwanyuma eliira lyakalusibwa okhuba “Ingubo y'Abamerika.” Abasuubililanga ingubo eno bakholanga emikhung'ano mubibala bilala nende bindi, khandi abakhasi beefwe abangi benyanga okhuyibukula. Abandi bayibala.

GSAM 362Obuloli khumakhuwa ka Tsingubo

GSAM 362.2Khumakhuwa aka Mama White yalolesibwa khutsingubo, ndabukula ebibaso bititi mu Obuloli namba 11:—

GSAM 362.3“Abandu ba Nyasaye abesiikwa nibwo obulafu bw'eshialo nende omunyu kw'eshialo, khandi bakhoyile okhwitsulila tsinyanga tsiosi mbu shinga abandu babalolangakhwo shiri shi'obukoosi. Nibakalukhasia ingubo y'obulee obukhongo muno nibabukula ingufi muno, baloonona muno obunyali bwabwe bw'okhukhonyia abandu. Abatarasuubilila, aba bakhoyile okhukhonyia nende okhukaba okhuleera khu Likondi lia Nyasaye, balabasinjila. Ebindu bingi binyala okhukololosibwa mu tsingubo tsi'abakhasi khulwa obulamu obulayi, khubula okhukalukhana muno okhuchila oulola okhusinjila.

GSAM 362Ingubo y'Okhukololosia

GSAM 362.4“Omubili shikukhoyile okhutsindikhwa kata hutiti nende tsingubo tsi'okhuboha olunda nohomba amakumba k'isolo likhongo ly'omunyanza tawe. Ingubo yikhoyile okhuba indambalale bulayi mbu amafumu nende omwoyo bikhole omulimo mubulamu obulayi. Ingubo yikhoyile okhukhwikha hasi hutiti w'ah'eshirato eshilee shimaliilanga ikulu, ne yibe ingufi eyinyala okhubira obuchafu bw'ah'abachendi nende obw'injila, khubula okhuyininia nende omukhono. Ingubo ingufi okhushila eno yinyala okhuba eyikhoyile, enjabusi, nende indayi khubulamu bw'abakhasi nibakholanga omulimo kwabwe kw'omu nzu, khandi muno khubalia abakhoyile okhukhola omulimo mulala nohomba okundi ebulafu.

GSAM 363Omubili Kwibale Tsimbeka Tsiosi Bulayi

GSAM 363.1“Kata obulee bw'ingubo bube shina, amakulu kabwe kakhoyile okhwibala bulayi shinga ak'abasatsa. Lino linyala okhukholwa nende okhwibala tsisuruali etsili nende ingubo yindi mukari, etsikhung'anisibwa mu mukanda nibohwa khushifundo shi'okhukulu, nohomba etsili indambalale ne tsifunzikha ehasi; khandi tsikhoyile okhukhwikha okhuula khushirato. Amakulu nende ebifundo bi'okhukulu ebiribwe endio bilindwa khumuyeka okubiranga. Niba bilenge nende amakulu bilindwa mububwibwi nende tsingubo tsi'omuliro, amatsayi kalachingaana bulayi mu mubili kwosi, khandi kalasikala amalafu nende amalayi, okhuba shakafukwilisibwa nohomba okhukaanilwa okhubira munjila yako y'obwibulilwa mu mubili tawe.”

GSAM 363.2Obulee bw'ingubo eno bwamanyisibwa okhuba injila indayi ya hakari w'ingubo eyali nende omukhila nende ingubo y'Abamerika. Shikwaboolwa mbu buli mundu yakhoyile okhuyibala tawe, ne mbu shibakhoyile okhukholanga ebindu ebinyala okhubonia obunyali bwabwe bw'okhukhonyia abandu, nende okhusinjisia balia aba bakhoyile okhukhonyia. Shikwaboolwa mbu bakhoyile okhwibala ebifundo bi'amakulu kabwe munjila eyiboolelwe hano tawe, ne mbu linyala okhukholwa endio. Niba eshienyekhwa shikholwa munjila yindi, shinga nende tsingubo tsi'omukari tsi'obulee obukhongo nende tsingubo tsialukha tsi'okhufuunikha amakulu, lilaba nilihulilana elala nende obuloli buno.

GSAM 363Amakhuwa Karano Ak'enyekha mu Tsingubo Etsilinda Obulamu

GSAM 363.3Khulalola mbu munjila y'okhwibala eyaboolwa okhuba indayi mulimo amakhuwa karano ak'enyekha mu tsingubo etsilinda obulamu, niko kano:—

GSAM 363.41. Okhulekha tsingubo tsi'okhuboha olunda nende ebindu biosi ebitsindikhanga olunda.

GSAM 363.52. Okhurusia emikanda chiosi khumakhono nohomba amakulu echinyala okhukaania amatsayi okhuchingaana bulayi.

GSAM 364.13. Okhwibala ebibanza biosi bi'omubili hulala, muno bilenge nende ebifundo bi'amakulu.

GSAM 364.24. Okhulengelekha tsingubo tsi'ehasi khumabeka, khandi okhukhobola okhutsirechelesia tsilengelekhe khu matako nende emikanda.

GSAM 364.35. Obulee bw'ingubo.

GSAM 364.4Amakhuwa kane k'okhuchaaka kano bulano kamanyisibwanga nende buli muhonia ow'amang'eni; khandi khulya kh'arano, ingubo ey'omukhila nende ingubo ingufi muno, tsiosi tsibili, tsimalile okhulekhwa.

GSAM 364Mama Jenness-Miller khumakhuwa ka Tsingubo

GSAM 364.5Mu mwaka kwa 1890, Mama Jenness-Miller w'e New York, mu lupapulo lw'eshise eshio olwachesinjia muno khubumanyi bwa tsingubo etsilinda obulamu, yaboola mbu abakhasi bakhoyile okhufunyia tsingubo tsiabwe hutiti hutiti, mbu baleshe okhukalukhasia tsiosi omulundi mulala, okhuula tsibe ahambi khukwikulu kw'eshirato eshilee shi'omukhasi,—obulee obwo bwonyene obwa Obuloli namba 11 bwachesia.

GSAM 364Okhwikanila khw'Omuhonia Trall

GSAM 364.6Mu 1868, khwalongwa mbu omuhonia R. T. Trall, w'elisomelo likhongo ly'okhuhonia khulondokhana nende amalako k'obulamu mu Florence Heights, New Jersey, yeetse okhwechesia abakhalabani beefwe b'ikanisa mu Battle Creek, Michigan, khushise shi'elichuma lilala, khumalila khw'omwesi kwa 5. Mushise shi'okhwechesia khuno, omuhonia yali omukenyi w'Omukhulundu White. Mama White shiyatsia khukhwechesibwa khuno tawe. Ne okhuba omuhonia yatsiyanga buli nyanga okhuchenda mu igari y'etsifarasi nende Omukhulundu White nende omukhasie nende Omukhulundu J. N. Andrews, khwamenyekha mbu yakhoyile okhuhulila amang'ana ke khukhulinda obulamu, obulwale nende ebibuchilanga, shinga emisaala chikholanga, nende amakhuwa akandi. Ye yaboolanga akalolesibwa mu lilolero, ne shiyaboola ewa obumanyibwe bwarula tawe. Omuhonia yaboola mbu obumanyi bw'okhuhonia bwahulilana nende amang'ana aka yaboola. Omukhulundu Andrews yamboolela mbu nibamalila okhulomana khunyanga yakhabili, omuhonia yareeba Mama White ewa yamalila amasomo ke k'obumanyi bw'okhuhonia. Yakanaka olwa yamenya mbu yali shiyeresisibwakhwo amakhuwa kano tawe, ne yali namuboolela ebyarula mu bia yalolesibwa mu Otsego, Michigan, khu 6 khumwesi kwa 6, 1863. Yamuhambisia mbu amang'ana ke kosi kahulilana elala nende obumanyi bw'omubili nende okhulinda obulamu, khandi khumakhuwa amangi yali yeresisie mukari muno okhushila ewa ye yali aulile. Okhumala tsinyanga shinga tsirano tsi'okhuchenda nende okhulomana endio, omuhonia yenya okhumanya okhurula khu Omukhulundu White shichila shina yali yalaangilwe okhurula khulisomelo lye likhongo okhwechesia abakhalabani b'ikanisa mu Battle Creek. Yaboola ari, “Mama White yeteekhile okhubaheelesia okhwechesibwa okhwenyekha khukhulinda obulamu shinga esie.”

GSAM 365Obumanyi bw'Okhuhonia Bukanila

GSAM 365.1Ebi yandikha ebingi khutsimbeka tsindukhu tsi'okhulinda obulamu mubulamu bwa buli nyanga bimenyekhile nende abandu khumyaka mingi, khandi ebingi khubio bulano bikhung'anisibwe mu shitabu eshilangwa mbu Okhwirinda khw'Abakristo nende Okhulinda Obulamu khwa Biblia. Abandi khubahonia abeeresisie muno baboolile, nibamala okhuchenja ebi yandikha bulayi, mbu obumanyi bw'okhuhonia buhulilana nabio elala. Khu ye, shiby'arula khukhweresia tawe, ne n'okhwandikha kwonyene kw'ebia Omwami yamufwimbulila mu lilolero.

GSAM 365Obuloli bw'Omuhonia Kellogg

GSAM 365.2Shinga obuloli bw'okhumanyisa shinga okhukaba khw'obumanyi bw'okhuhonia kuhulilana nende ebia Mama White yalolesibwa mu lilolero mu 1863, ndabukula mu makhuwa k'imbere k'eshitabu Okhwirinda khw'Abakristo amakhuwa aka J. H. Kellogg, M.D., yandikha. Niye omwimiriri w'inzu y'okhuhonia ya Battle Creek, Michigan, eyimenyekhile mushialo shiosi. Aboola ari:—

GSAM 365.3“1. Khushise eshia ebi byandikhwa ebiboolwangakhwo bialolekha omulundi kw'okhuchaaka, amakhuwa k'obulamu kali ahambi okhulekhererwa elala, nende abandu aba byandikhiilwa khandi nende eshialo shiosi.

GSAM 365.4“2. Abandu abatiti abachesinjia mbu khwenyekha okhukololosia tsinjila tsi'obulamu bw'omubili, bali nibachesinjia amalako k'okhukololosia kwatoto, basunganga halala nako amabeeyi akalolekha ebulafu, khandi akandi khuko kali akasinjisia.

GSAM 366.1“3. Shihali habundu hosi nohomba omundu yesi owali aleerile amakhuwa k'obwatoto k'okhulinda obulamu akalongwa bulayi, akahulilananga, akabula amabeeyi akalolekha ebulafu, khandi akahulilana nende Biblia nende amalako k'obusuubili bw'Abakristo tawe.

GSAM 366.2“Mungala eno nimwo ebi byandikhwa ebiboolwangakhwo bialolekha. Amalako akachesibwa shikahambisibwa nende obunyali bw'obumanyi bw'okhukaba tawe, ne kamanyisibwa munjila inyangu khandi ingololofu nende omundu ouriyikhola okhuba nende obumanyi obwo tawe, ne aboolanga mbu yandikhanga khubukhonyi nende obunyali bw'obulafu oburulanga khu Nyasaye.

GSAM 366Amalako Kalolilwe mana Kemala

GSAM 366.3“Amalako akamanyisibwa mungala eyali yakhalukhanile endio, nende amakhuwa amakhongo akaboolwa khuko, kemalile shina khukhulolwa nende ebise nende ebi abandu bakholile? Lino n'ireeba elinyala okhureebwa bulayi. Obukalusio bwalio bunyolekha mu makhuwa akanyala okhuhambisibwa bulayi muno.... Amalako aka emyaka amakumi kabili na chirano chiaabira kali kalekhererwa elala nohomba kachekhwanga, kahambilwe nende okhusimibwa nende abandu hutiti hutiti khubula oluyoka, okhuula eshialo shierabire elala mbu shikamalile ebise biosi nikaanikilwa endio tawe. Ebindu ebihia ebinyoolwanga mu bumanyi bw'okhukaba nende okhwilwa khuhia khw'amakhuwa kakhale bitsililile okhwongela obuloli obuhambisi, okhuula bulano buli lilako eli lyachesibwa okhushila emyaka amakumi kabili na chirano echiaabira lihambisibwa munjila inyali muno nende obuloli bw'obumanyi bw'okhukaba.”

GSAM 366Obuloli bw'Okhurula kwa Amalolero khu Nyasaye

GSAM 366.4“Toto likhuwa lino likhoyile okhubalwa shinga likhuwa ly'amakana, elilolesia ebulafu obumanyi nende obulindi bwa Nyasaye. Hakari w'amechesio akasambakhananga nende okhulwananga, akeeboolanga okhuba nende obunyali bw'obumanyi bw'okhurunilisia nende obumanyi bw'ebikholwa, ne akakorombanibwa nende ebilomelo ebibirisia olugero, khandi akalemesibwa okhukhola obulayi khulwa okhwikanana muno nende obubeyi,—khukhoyile okhwiyama mbu lino lili likhuwa ly'amakana: omundu owashieeboolanga okhuba omumanyi w'okhurunilisia kata omusomi muno tawe yanyala okhukhung'ania, okhurula mu makhuwa akasambakhananga khandi akeekhoye nende obubeyi, akaruusibwa nende abandiki nende abalomeleli batiti khumakhuwa k'obulamu, amalako k'okhulinda obulamu akakanana bulayi, akabula okhwilwana, khandi akali k'obwatoto. Okhuhulilania, okhurunilisia, okhufumbula amakhuwa amakhya nende obumanyi bw'ebikholwa mu myaka 25 shibiashukula kata lilako lilala tawe; nebutswa bini biosi bimisile amechesio akeechesibwa.” Yandikwa, “Battle Creek, Michigan, 1890.”

GSAM 367Inzu y'Okhuhonia Yokherwa

GSAM 367.1Hasi w'oburuchi bwa J. H. Kellogg, M.D., oweenjila mu nzu y'okhuhonia shinga omusishiri omukhulu mu 1876, balola mbu abeetsanga okhuhonibwa bali banji muno, kho mu shise shi'okhuchaka okhumera kw'ebimera mu 1877 habundu hundi hwenyekha. Mu 1876 eliira ly'inzu lyiukhanibwa okhurula khu Nzu y'Okhukololosia Obulamu okhuba Inzu y'Okhuhonia nende Okhuhonia khw'Okhushenga; khandi mu 1878 inzu ingali inyakha yombakhwa.

GSAM 367.2Inzu ino yali nende obukhongo bwa tsifuti 136 x 46, nende ebibanza bine ebia ingulu khubira eshibanza shia hasi mu liloba. Omuya kw'amatsi amabilila kwakhalasanga inzu yosi, khandi igasi yakholanga obulafu. Eshise shititi n'ikhume okhwikulwa, yali hafi okhwitsula abalwale nende abacheni.

GSAM 367.3Okhuula eshise esho, ebia obuloli bwa Mama White bwasunga mu 1866 khumakhuwa k'inzu ino biali bieekholile muno mu njira y'amakana. Abandu b'amakumi amangi bali bamalile okhwinjisia obulafu bw'obwatoto bw'eshise shino; bali bachaka okhumanya abandu bano olwa beetsa mu nzu ino okhukhaba obulamu.

GSAM 367Inzu y'Okhuhonia mu Bialo

GSAM 367.4Mu Ebilolero bi'Ebise ya 22 omwesi kwa 11, 1877, M. G. Kellogg, M.D., mbotso wa J. H. Kellogg owabweleulwa nende omwibusi mulala, yamanyisia mbu yali anyoole amakunda khulubeka lw'olukulu lwa Howell, tsimaeli 2.5 mu lubeka lwa ebukwe nende emasaba okhurula St. Helena, mu shialo shia Napa, California. Yali ahambi okhuchaka okhwombakha inzu eyali yetsanga okhulikhwa “Inzu y'Okhuhonia mu Bialo,” ahambi nende Crystal Springs. Mu shise shi'embeho shia 1877-78 inzu yombakhwa, khandi yikulwa okhuhonia abalwale khukhuchaka kw'omwaka kwa 1878. Inzu ino y'okhuhonia, shinga inzu eyayichakisia, inzu y'okhuhonia ya Battle Creek, shiyokherwe mu bukhongo bwonyene tawe; khandi yabeere habundu aho abandu banji muno bareerwe okhumanya nende okhwinjisia obutumwa.

GSAM 368Olukaratasi lw'Obulamu lwa Pasifiki

GSAM 368.1Eshise shi'omusana shia 1885 shiali eshise shi'ebikholwa bingi bi'okhutsililila kw'omulimo kw'obutumwa bwa malaika wakhataru. Khunyanga ya 1 omwesi kwa 5, Inzu y'Okhuhonia mu Bialo ya St. Helena yareebwa hasi w'oburuchi bw'okhuhonia bw'omusishiri owali amalile amasomo akenyekha. Mu mwesi kwa 6 bachaka okhuhulusia Olukaratasi lw'Obulamu lwa Pasifiki nende Omulwanilili w'Obwiresheresi, olwa tsikaratasi 24, lufulanga omulundi mulala mu miesi chibili, hasi w'obulindi bw'omulung'anyi Omukhulundu J. H. Waggoner. Okhubirira mu milimo chino obulamu obukhya bweenjila mu nzu y'okhuhonia. Inzu yachaka okhulolesia obwokheru bwa tsisende tsiasikhalanga n'emala okhulihira emilimo chiosi, okhurula khu $2,000 okhuula khu $4,000 buli mwaka, ahabundu h'okhunyoola obukhaya shinga mu myaka chiabira; okhuula mu mwaka okwahela mu mwesi kwa 4, 1891, obwokheru bwali bubirile $12,000.

GSAM 368.2Khumukhung'ano kw'Omukanda kw'Inzu y'Okhuhonia mu Bialo, mu St. Helena, mu 1887, likhuwa lilondakhwo lyaboolwa khutsisende tsi'inzu: khunyanga ya 1 omwesi kwa 5, 1885, obuliko bw'inzu n'emala okhurusiamwo amakobi kosi bwali $5,322.76 bonyene; obwo bwali $2,547.24 butiti khubira obuliko bw'ebisonye biosi ebyali bikusiibwe okhuula inyanga eyo. Okhuboola mu makhuwa kandi, inzu yali imalile tsisende tsiosi etsi yanyoola nende $2,547.24 khutsisende tsiayo tsi'okhuchakisia. Khunyanga ya 1 omwesi kwa 4, 1887, obuliko bw'inzu obwabira amakobi kayo kosi bwali $21,372.64; kho mu miesi 23 yali yokherile $16,049.88. Mu tsisende tsino, ebisonye biali bikusiibwe khutsisende $5,280, nende ebihaanwa ebiaheebwa inzu biali $2,497.60; kho omulimo kw'inzu kwali kureere obwokheru bwa $8,272.28 n'emala okhulihira biosi. Hafi eshise esho, Olukaratasi lw'Obulamu lwa Pasifiki lwachaka okhufula buli mwesi, nende tsikaratasi 32 halala nende olwikhoni; khandi lwalolekha okhukhonya muno okhutsililisia amakhuwa nende amalako k'inzu ino.

GSAM 369Omulimo kw'Okhukhonya Abakhaya

GSAM 369.1Mu Omurumwa w'Okhuhonia w'omwesi kwa 1, 1891, Omusishiri J. H. Kellogg, n'aboolanga khumakhuwa k'Inzu y'Okhuhonia ya Battle Creek, yaboola ari:—

GSAM 369.2“Okhuhonia abakhaya khubula okhubaalihisia mu myaka 25 echia inzu ino imalileho kuli nende obuliko obubira muno $100,000; tsisende tsino tsibira emilundi mingi tsisende tsi'okhuchakisia echiacheesiamwo khukhuchaka.

GSAM 369.3“Okhwokhera khumulimo kw'okhukhonya okwa khuboolile, inzu irumile abechesi abeeyilanga okhwechesia abandu, abalindi b'abalwale, abechesi mu masomelo k'okhutekha, nende abandu abandi abechesibwa khulwa emilimo ch'eshieyila chingi ch'oburume.”

GSAM 369Okhusaayila Abaana Abalekhwa

GSAM 369.4Khu Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi, khunyanga ya 8 omwesi kwa 3, 1891, Omusishiri Kellogg yasaaya nende omwoyo kwosi khulwa abaana abalekhwa. Yaboola ari: “Enyoolile niindoboolwe okhuba ‘omurumwa w'abandu bosi,’ kho ndabemerera ababula omundu w'okhubemerera—abaana abalekhwa, ababula omundu w'okhubalinda.”

GSAM 369Eshihaanwa shia Mama Haskell shia $30,000

GSAM 369.5Mu Omurumwa w'Eshialo Shiefwe w'omwesi kwa 1, 1892, hwali okhusaaya khw'amaani khulwa tsisende tsi'okhwombakha inzu y'abaana abalekhwa. Mu lukaratasi olwo mwali amaliira k'abo abeesuubisia okhuhaana khulwa inzu, tsisende tsiabwe tsiakhung'ana okhuula $17,716. Abachakisia b'omulimo balola mbu tsisende tsino tsiali tsititi muno khumulimo omukhongo endio, kho baria mbu okhukhola omulimo kwalindanga. Ne Oyo oulolanga obumalilisia okhurula khukhuchaka, khandi ouli nende “tsing'ombe etsili khubikulu 1000,” yarong'ania amakhuwa okhuula omukhasi omunyali owashiali w'obusuubili bwefwe tawe, Mama Caroline E. Haskell wa Chicago, omulekhwa wa Omusatsa Frederick Haskell, n'ahulile khumulimo kuno kw'okhukhonya okwasuubisibwa, yahaana lubaluba $30,000 khu bakhulu b'omulimo kw'okhwombakha. Yenya likhuwa lilala lyonyene: tsisende tsiosi tsikholesibwe okhwombakha inzu y'abaana abalekhwa khulondokhana nende obulosie obwali buloosibwe, inzu iruchibwe nende omwoyo kw'okhwinjisia bosi nende obukoosi, khandi ikhulikhwe Inzu y'Okhwitsulila Haskell, okhwitsulila omusatsawe owafwa.

GSAM 370.1Nende tsisende etsiaheebwa endio, Omukanda kw'Oburume bw'Okhuhonia nende Okhukhonya kwanyala, mu mwaka okwo, okhwombakha nende okhwikula inzu shinga inzu y'abaana abalekhwa. Inzu ino yaheebwa khu Nyasaye khunyanga ya 25 omwesi kwa 1, 1894. Khubise bingi okhurula inyanga eyo, abamenyangamwo, abaana abalekhwa, abakhonyi nende abechesi, babeere hafi 100.

GSAM 370Inzu y'Okhwitsulila James White

GSAM 370.2Okhwokhera khukhulinda nende okhukhonya abaana bano abalekhwa, omukanda kuno kuruchanga inzu indi y'okhukhonya, eyikhulikhwa Inzu y'Okhwitsulila James White. Omwo abandu abakhulundu khandi ababula tsinzu, ababira 20, balindwa khandi baheebwa obumenyi obulayi.

GSAM 370Abarumwa b'Okhuhonia

GSAM 370.3Mu mulimo kuno, lirambusio lindi ly'amaani lyabukulilwa olwa okhwechesia abarumwa b'okhuhonia kwachaka. N'achamanga okhwikana khuno kw'okhuyinania obumenyi bw'abandu, Mama White, n'andikanga okhurula Preston, Australia, khunyanga ya 16 omwesi kwa 9, 1892, yaboola ari:—

GSAM 370.4“Nenyile mbu habeeho abandu 100 abechesibwanga aho bulano ali mulala. Kukhoyile okhuba endio. Abasatsa nende abakhasi banyala okhukhonya muno shinga abarumwa b'okhuhonia khubira okhuba abarumwa ababula amasomo k'okhuhonia.”

GSAM 370.5Obunji bw'abasoma abeeteyekhanga okhwinjila mu mulimo kw'obulamu bwabwe kw'eshieyila shino bwokherile muno okhurula amakhuwa k'ingulu kandikwa.

GSAM 370Okhukhula kw'Omulimo kw'Obulamu

GSAM 370.6Mu Omurumwa w'Okhuhonia w'omwesi kwa 1, 1894, muli amakhuwa amakufu akalolesia ebikholwa ebinyonyanga khukhukhula kw'omulimo kw'obulamu. Kaboola kario:

GSAM 371.1“Inzu y'Okhukololosia Obulamu yachakisibwa mu 1866.... Inzu ititi y'emisaala yakulwa, eyali inzu y'omundu mu habundu halayi khandi h'obulamu khu mabanga ka ingulu ka Battle Creek, mulala khumisitaafu chiakhulanga mu Michigan. Abasishiri babili, abakhonyi babili b'okhwesabia abalwale, omulindi mulala w'abalwale (owashieechesibwe tawe), abakhonyi bataru nomba bane, omulwale mulala, nende obukali bungi bw'eshieyila shiosi; khandi obusuubili obukhongo muno mu makhuwa akaleetsa k'inzu nende mu malako aka yachakilwakhwo—kino nishio eshichaka shia omulimo okuliho bulano. Yali imanyikhana mbu Inzu y'Okhukololosia Obulamu.

GSAM 371.2“Aho inzu ititi y'okhuchaka yaliho, bulano heemere inzu y'obuleeyi bwa tsifuti 312 nende obugali bwa tsifuti 100, nende ebibanza 6 ebilondokhana okhutsia ingulu. Imenyangamwo abacheni 300, khandi ili nende ebikholesio biosi ebia obumanyi bw'okhurunilisia bw'eshise shino bunyala okhuloosia khulwa okhulinda nende okhukalushila abalwale obulamu. Abasishiri 10, abangi khubo bamanyile muno omulimo kwabwe omulala omulala, nibo abakhung'ana okhukhola omulimo kw'okhuhonia. Abalindi b'abalwale nende abakhonyi abandi abamenyangamwo bali abandu ababira 300; abeetsanga mu nzu ino barulanga mu bialo biosi bi'Amerika, halala nende abacheni banji okhurula mu bialo bindi. Emiliango chiayo chikulanga obushia nobushia khulwa omurumwa, ow'eshialo shiefwe nomba ow'eshialo shindi, w'ikanisa liosi. Eshise shititi muno nishio abamenyangamwo babulanga omucheni mulala nomba okhubira khubacheni bano.

GSAM 371Isubutali ya Inzu y'Okhuhonia

GSAM 371.3“Isubutali yombakhwa mu 1888, inzu ya tsifuti 100 x 60, nende ebibanza 5 ebilondokhana okhutsia ingulu. Ebibanza bitaru bia ingulu bi'inzu bikholesibwa khulwa omulimo kw'okhuhonia khw'okhushenga kw'inzu y'okhuhonia, ebikoro bi'abalwale, nende ebikoro ebigali bi'abalwale. Ebikoro bi'oburuchi bw'omulimo kw'okhukhonya abakhaya kw'inzu byesi bili hano. Tsinzu tsititi 20 tsiyitsungulukhile, tsindala mu tsio tsikhalasibwa nende omuya kw'amatsi amabilila khandi tsilafisibwa nende isitima shinga inzu ingali; tsitsulire abalwale nomba abasomi. Lisomelo ly'okhwechesia abalindi b'abalwale khulwa oburume bw'okhuhonia lyachakisibwa khunyanga ya 1 omwesi kwa 7, 1884. Mu miesi 6 chi'okhuchaka abasomi 35 bandikisibwa.”

GSAM 372Obulakusi bw'Abakhalabani Okhufula Okhutsia mu Mulimo

GSAM 372.1N'aboolanga khumakhuwa k'inzu y'okhuhonia eyili St. Helena, California, Mama White, mu makhuwa aka yandika okhurula Tramelan, Switzerland, khunyanga ya 6 omwesi kwa 2, 1887, aboola ari:—

GSAM 372.2“Nyasaye yaboola mbu abandu abalimo mu nzu ino nibachenda mu bwititi nende okhuwulila, n'abakholanga okhwenya kwa Nyasaye, inzu ino yalamenya khandi yatsililila; khandi okhurula mu yo abarumwa balarumibwa okhusabira abandi ikhabi nende obulafu obwa Nyasaye yabaheelesia. Bano mu roho wa Yesu balasambuula ebifwanani ebiseengerwa mu bibanza bia ingulu; balafwimbula obubeyi bw'okhuseenga, khandi barake obwatoto, obulafu nende obutakatifu aho bulano balindanga obubeyi bwonyene, okhwekholera ebinyonyanga omubili, okhubirira olugero, nende obwonooni.”

GSAM 372.3Khukhubula amakhuwa kano shichila kanyala okhuboolwa nende amaani amalala khutsinzu tsindi tsi'eshieyila shino.

GSAM 372Okhutsililila mu Mulimo kw'Obulamu Kwasuubisibwa

GSAM 372.4Mu buloli bw'omwene obwaheebwa ikanisa mu 1891, khusomamwo khuri: “Ikhabi ya Nyasaye yalaba khubuli okhwikana okhukholebwa okhuchusia okhwenya okhukololosia obulamu; shichila kwenyekha buli habundu. Hakhoyile okhuba okhuchusia omwoyo khumakhuwa kano; shichila Nyasaye aloosia okhumalilisia amangi okhubirira mu mulimo kuno.”

GSAM 372Lisomelo Likhongo ly'Amerika ly'Oburume bw'Okhuhonia

GSAM 372.5Lirambusio khu lirambusio obulafu khunjira y'obumanyi y'okhuhonia obulwale bwatsililila, okhuula mu mwesi kwa 6, 1895, hwabaho okhwenyekha okhuchakisia lisomelo ly'okhwechesia okhuhonia. Okhulondokhana nende okhwenyekha khuno, Lisomelo Likhongo ly'Amerika ly'Oburume bw'Okhuhonia lyachakisibwa khulwa omulimo kw'omwene kw'okhwechesia abasishiri okhukhalabana hasi w'Omukanda kw'Abadventista b'inyanga ya musafu kw'Oburume bw'Okhuhonia nende Okhukhonya, mu shialo shiefwe nende mu bialo bindi. Omukhung'ano kw'okhuchakisia kwaba mu Battle Creek khunyanga ya 30 omwesi kwa 9, 1895; khandi lisomelo likhongo lyikulwa inyanga eyalondakhwo, 1 omwesi kwa 10, nende abasomi 40 mu shibiina shilala.

GSAM 372.6Mu makhuwa k'okhumanyisia k'elisomelo likhongo khusomamwo khuri:

GSAM 372.6“Lisomelo likhongo lyandikisibwa mu Chicago, hasi w'amalako k'eshialo shia Illinois. Amasomo kalaba k'obwitsufu shinga aka amasomelo k'okhuhonia amalayi okhubira akandi mu bialo bi'Amerika. Olubeka lw'amechesio lwalaheebwa mu Chicago, nende olubeka lundi mu Battle Creek, Michigan.”

GSAM 373.1Khumakhuwa k'abo abeeteyekha khulwa omulimo kw'oburume bw'okhuhonia, khusoma amakhuwa kalondakhwo mu Omurumwa w'Okhuhonia w'omwesi kwa 8, 1895:

GSAM 373.1“Eshibiina shi'abalindi b'abalwale abali mu masomo bulano mu Lisomelo ly'Okhwechesia Abalindi b'Abalwale ly'Inzu y'Okhuhonia ya Battle Creek shibira 250; buli mulala khubo ounyala bulano okhwinjila mu mulimo kw'oburume bw'okhuhonia amalile okhuheebwa habundu h'omulimo. Abalindi b'abalwale benyekha mu Machinga k'Inyanza y'Emulambo, India, mu Machinga k'India k'Mumbo, Amerika y'Emulambo, 25 nomba 30 mu bialo bi'emulambo bi'Amerika, nende mu misitaafu chiefwe emikhongo.”

GSAM 373Okhukhula kw'Omulimo kw'Oburume bw'Okhuhonia

GSAM 373.2Khumukhung'ano kw'okhumala amasomo kw'eshibiina shi'abalindi b'abalwale abarumwa b'Inzu y'Okhuhonia, okwaba mu Lihema ly'Okhukhung'anamwo, khunyanga ya 5 omwesi kwa 11, 1895, Omusishiri Kellogg yaboola ari:—

GSAM 373.3“Emyaka 12 echiahabira, mu mukhung'ano kw'eshieyila shino, abalindi b'abalwale babili bamala amasomo. Mu shise shino huli omukanda kw'abalindi b'abalwale hakari wa 300 nende 400. Mu nzu y'okhuhonia bali abasishiri 19, nende 22 mu tsinzu tsindi tsi'eshieyila shilala, etsikanana mu njira ndala nende inzu y'okhuhonia, khandi etsiili hasi w'obulindi bw'Omukanda kw'Oburume bw'Okhuhonia nende Okhukhonya. Abalindi befwe b'abalwale 53 bali mu bialo bindi ebilukhana,—mu Sweden, Mexico ey'Ekhale, Olukombe lw'Itsahabu lw'Afrika, Australia, Afrika y'Emulambo, Denmark, India, New Zealand, Samoa, nende Guiana ya Britain. Abasomi 63 b'okhuhonia bali mu masomo bulano. Mu bano 41 bali hano, 22 mu Lisomelo Likhongo lya Michigan nende mu masomelo kandi. Abalindi b'abalwale 22 bamala amasomo hano eshilo shino, abamalile okhweteyekha okhufula shinga abalindi b'abalwale abeefuchililwa.”

GSAM 373.4Nikhulondanga okhukhula khw'etsinzu tsiefwe tsi'okhuhonia okhuula 1902, khunyoola mbu Inzu y'Okhuhonia ya Battle Creek, halala nende lisomelo lyayo likhongo ly'okhuhonia nende lisomelo ly'okhwechesia abalindi b'abalwale, niyo inzu ingali okhubira tsiosi tsi'eshieyila shino mu shialo shiosi etsiili tsi'Abadventista b'inyanga ya musafu.

GSAM 374Tsinzu Ingali Tsiahiira

GSAM 374.1Mu shilo shi'inyanga ya 18 omwesi kwa 2, 1902, inzu ingali, halala nende ebikholesio biayo ebilayi, nende isubutali ingali, biahiiswa nende omulilo. Mu shise esho mu tsinzu mwali abalwale nende abacheni 400; ne khulwa okhwikana khw'obusiani khw'abasishiri, abalindi b'abalwale nende abakhonyi, halala nende obulindi bw'omwene bw'Omwami, bano bosi baarusibwa mu tsinzu khubula omundu okhulumisibwa muno.

GSAM 374Inzu Inyakha y'Okhuhonia

GSAM 374.2Inzu indi, ingali khandi y'amaani okhubira eyambere, yomberwe habundu h'etsinzu tsi'ekhale. Libwe ly'okhukhono ly'inzu eyiliho bulano lyareebwa khunyanga ya 12 omwesi kwa 5, 1902, khandi inzu yaheebwa khu Nyasaye khunyanga ya 31 omwesi kwa 5, 1903. Abaruchi b'inzu baboola khunzu inyakha mbu “ili y'amaani khandi inyala okhumalaho shinga olwa inzu inyala okhulongwa nende eshiuma, amabwe, amatafali nende isamiti.

GSAM 374.3“Ebikholesio bi'inzu mu makhuwa kosi nibio ebikhya, ebitsufu, ebilinda obulamu, ebyangu okhukholesia, khandi eby'amaani okhubira bindi ebinyala okhunyolekha. Khandi basuubilila mbu, shinga olwa imalile okhwombakhwa bulano, Inzu y'Okhuhonia ya Battle Creek iheelesia abalwale ebikholesio nende obumenyi obwangu obushibirwakhwo tawe.

GSAM 374.4“Okhwenya khw'abaruchi b'inzu khubeere okhukhung'ania habundu halala, mu makhuwa amalayi, tsinjira tsinyakha tsiosi nende ebikholesio bi'okhuhonia abalwale ebifuchililwa mu buhonia obulondanga obumanyi; khandi okhukholesia tsinjira etsio nende omwoyo omulunjishi halala nende okhumanya.”

GSAM 374Tsinzu Tsinyinji tsi'Okhuhonia tsi'Okhuchakisibwa

GSAM 374.5Obulafu obwaheebwa abandu bano buli mbu Omwami yenyile tsinzu tsinyinji tsi'okhuhonia, etsi'obukhongo bw'olugero, tsisambakhanisibwe mu shialo shiosi, khubira okhuba nende tsinzu tsititi mu bunji ne tsikhongo muno. Khusangaala okhulola mbu okhwikula tsinzu tsititi tsi'okhuhonia mu mbeka tsilukhana tsi'eshialo khuchakile, shihambale muno mu myaka 10 echiahabira. Mu Shitabu shi'Omwaka sha Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi sha 1904 muli amaliira k'etsinzu tsino tsititi etsibira 50.

GSAM 375Amaliira k'Etsinzu tsi'Okhuhonia

GSAM 375.1Nomba kwali okhuba likhuwa linyonyanga okhuboola ebikholwa ebiachila tsinzu tsino nichichakisibwa, khulwa habundu heefwe hatiti khukhoyile okhufuchilila okhuwandika amaliira k'ebialo omwa tsiliho nende obunji bwatsio mu buli shialo. Khunyoola mu bialo bi'Amerika, 35; Britain Ingali, 3; Germany, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; Afrika y'Emulambo, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Lichinga lia Samoa, 1; Mexico ey'Ekhale, 1; India, 1; Japan, 1.

GSAM 375Amaliira k'Ebikoro bi'Okhuhonia

GSAM 375.2Okhwokhera khutsinzu tsino tsi'okhuhonia, huli ebikoro 22 bi'okhuhonia; 17 mu bio bili mu bialo bi'Amerika; shilala mu Jaffa, shilala mu Yerusalemu, Palestina; shilala mu Guadalajara, Mexico ey'Ekhale; shilala mu Kimberley, Afrika y'Emulambo; nende shilala mu Rockhampton, Australia. Okhwokhera khubino huli tsinzu 26 tsi'okhukusiamwo ebiliibwa ebibula inyama, aho abandu banyala okhunyoola ebiliibwa ebilafu khandi ebilinda obulamu, khandi okhunyoola amechesio akandi khunjira inyiifu y'okhumenya.

GSAM 375.3Obunji buno obulolesia okhutsililila khw'amalako k'okhukololosia obulamu bulolesia shinga Omwami anyala “okhumalilisia omulimo omukhongo okhubirira mu mulimo kuno,” shinga olwa Nyasaye yamanyisia mu bulakusi mu 1866. Khandi bulolesia, shinga olwa byasungilwa mu 1863, shinga “amalako k'okhukololosia obulamu” kanyala okhukhonya mu “okhweteyekha abandu khulwa okhubukulwa n'abashili abalamu khukhwitsa khw'Omwami.” Kho tsinzu tsino tsi'okhuhonia tsiyokhere emilundi 100, khandi lubaluba tsimalilisie omulimo okwa tsiarwilwa khandi tsiateyekhelwa.

Notes

  1. 3 Yohana 2. ↩

Note

Back