Isula 16 — Obutumwa bwa Malaika Wakhataru
GSAM 247.1Malaika wakhataru yakhilila inyuma yabwe, akhuloma nende likhuwa likhongo ati: Omundu yesi owinamila isolo nende eshifwanani shiayo, nende okhunyoola eshilolero shiayo khubweni bwe nohomba khumukhono kwe, oyo alanywa khuwine wa obukali bwa Nyasaye, lusiila khulupa khulwene mu khikombe shi'obukali bwakwe; kandi alinyaswa nende omulilo nende salufa khumoni wa bamalaika abalafu nende khumoni wa Eshimeme shielikondi. Omwosi kw'obunyasi bwabwe khwitsa emirembe nende emirembe; kandi tabakhala no khuluhuka omusioba nende eshilo, abo abenamila isolo nende eshifwanani shiayo, nende yesi okhwata eshilolero shi'eriina lyayo. Aha ni obwihililivu bw'abalafu; aha ni abo abakhilila amalako ka Nyasaye nende obusuubili bwa Yesu.1
GSAM 247Okhulabula Okhukhongo Khukhongo mu Biblia
GSAM 247.2Kuno ni okhulabula okhukhongo khukhongo khuli mu Biblia, kandi ni obwatoto khuba amakhuwa kahandikwa khulondokhana n'ebyakholekha mu shialo shefwe takali nende obuloli khuba obutumwa buno bwawulilwa khale tawe. Khuba byamala okhwolesibwa khuba obutumwa bwa malaika wamberi nende wakhabili mu butumwa buno buli bw'eshise shino, likhuwa lino lyolesa obulayi muno khuba obutumwa buno tibuli bw'ebise bia khale tawe.
GSAM 247.3Omukhulundu J. V. Himes yaloma mu 1847 ati:—
GSAM 247.4“Isula ya khumi nende inya [mu Okhwebulula] yolesa oluyoka olw'otamanyikana, okhukholekha khakhali; khuba okhulabula abantu mu saaha y'amarechekho amakali. Imirongo 9-11. Khulondokhana n'obukali bw'obunyasi buno, khuboneka mu Chitabu shi Nyasaye khawuli khandi tawe. Okhulabula okhutiinyu khuno shikwolesa khuba amarechekho kalaba amakali tawe?”2
GSAM 248Inzu y'Obulafu Yakhulukha—Esanduku Yalolekha
GSAM 248.1J. N. Andrews yaloma khubutumwa buno ati: “Okhukhulukha kw'ahali ahalafu khukhongo mu habundu ahalafu hwa mwanya, khwolesa esanduku, ni likhuwa lilikholakha khulila khw'omalaika wakhusafu. Kandi khuba omulimo kwokhukhalabana okwa Omwisaaliisi wefwe Omukhongo Muno kwakalulwa okhutsia mu khisika khene khumala tsinyanga 2300, khwimanya khukhulukha kw'inzu y'Obulafu khwakhaywa nende okhumala kw'eshise shino, khulondokhana n'okhuloma kw'omalaika wamberi. Okhwingila kw'Omwisaaliisi wefwe Omukhongo mu habundu ahalafu khuloma emberi w'esanduku ya Nyasaye, khwitsa okhukhila ikanisa khumalako ka Nyasaye kali mu sanduku eyo. Amalako ka Nyasaye kali khw'engelela mu habundu ahalafu hwa mwanya okhuchaaka khusaaha eyo.”
GSAM 248Okhukalula kw'Isabato
GSAM 248.2“Ni likhuwa litalimwa tawe khuba olukalako lwa kana, khale nende emyaka mingi, lwakalulwa khuli lufukha lwo Mukhongo, lwakhola luba omukhung'ano kw'abanamahanga w'omusioba gwa inyanga yamberi y'elichuma. Okhukalula khuno khwakholekha khukhililana nende Amalako Ahalafu, agalola khuli omusioba gwa musafu gwenyene ni Isabato ya Mukhongo. Khwakholekha nende omundu omukhongo owalekha obusuubili, oyo Daniel yaloma alakhonda okhureebulila ‘obwila nende amalako.’ Obunyali buno ni bulala nende obw'isolo eyo, eyali niyikhoyele okhwinamilwa n'abantu b'eshialo shiosi. Kandi ni likhuwa lya lisuubo khuba olukalako luno lwakhililwa khasi khulwe emyaka mingi, luli khwitsilwa obulamu, nende abantu ba Nyasaye bakhacha okhulukhilila hamwe nende amalako kandi kenda. Khupa orio khu Nyasaye khuba alarechekhanga abandu bakwe abasikaye khulw'olwana lwabwe lw'omumalilisia nende okuyokha okukhongo, nende okhwingila khumiliango mu litookho litakatifu. Okhwebulula 12:17; 22:14. Okhukhila olukalako lwa kana khulwanana nende Isabato y'obwoni, nende okhuloma amalako kosi ka Nyasaye, ni obuloli obwitsa khulayi khuba eshise shino ni shise shi'obwihililivu bw'abalafu nende okhulabula kw'omalaika wakhataru.”3
GSAM 249.1Mu masula gakhilila, khwakhwolesa obutumwa bwamberi nende bwakhabili mu butumwa buno, khwakhililwa mu obutumwa bw'okhwitsa kwa khabili khwakhongo okhwila khumusioba gwa 22 wa October, 1844. Eshilomo shi'Obulafu khumwanzo kw'isula eno shiloma khuti, ‘Malaika wakhataru yakhilila inyuma yabwe,’ khukhola khuti yakhilila inyuma ya malaika wamberi nende wakhabili. Khuli khukholi khuba n'obulayi okhukhilila khuno, khulola okhuchaka kw'obutumwa bwakhataru.
GSAM 249Abalindi b'Isabato bamberi b'Abadventista
GSAM 249.2Mu ‘luyoka lwa hakari h'eshilo,’ mu 1844, Mukhongo yakhacha okhulongola amapaaro k'abantu bakwe khulindi w'omusioba gwa musafu. Eshilomo shino, mu Babadventista, shakhacha khuno: Rachel Preston, Omubaptisti w'inyanga ya musafu, yakhilila Washington, N.H., ahandi hali ikanisa lya Babadventista. Yakhwama obusuubili bw'okhwitsa, kandi ikanisa eryo, lya bantu nga makumi ana, khulw'oburume bwakwe, lyakhwama Isabato y'olukalako lwa kana.4 Khuno khwakhila abantu okhubala khukhulondokhana n'eshilomo shino. Mu Oluyoka lwa Sept. 5, 1844, khusoma khuti, ‘Abandu abangi bapaaranga muno khulondokhana n'obwene bw'okhulindi omusioba gwa musafu.’ Likhuwa lino lyali mu shihandiko shi'omuhandiki omukhongo w'ipapulo eyo, mwateemwa obutiti okhwolesa khuba okhulinda inyanga yamberi y'elichuma khwakhoyele. Eshilomo shino shakhilila mu namba ya September 12, khubona likhuwa lya maana lino, lya khila abangi okhukhala khukhusoma khukhongo nende khukhililila:—
GSAM 249Omusioba gwa Musafu Gwenyene ni Omusioba Owalakilwa
GSAM 249.3“Mu lichuma lyabira khwoola khu likhuwa lino: Khawuli akashibunda k'eshise ak'Amalako kalachila Abakristaayo okhwawula khuba eshise eshilafu tawe. Nikhuba likhuwa lino shili lyatoto ta, khupaaranga khuba omusioba gwa musafu ni gwo omusioba gwenyene oguli nende lilako liokhukulinda.”
GSAM 250Eshilomo shi T. M. Preble khulondokhana n'Isabato
GSAM 250.1Amakanisa kosi k'Abadventista gakhililwa khulondokhana n'eshilomo shi'Isabato khulw'eshilomo sha T. M. Preble, shali na khasi ya Feb. 13, 1845, shakhapwa mu Obusuubili bwa Israeli, Portland, Maine, Feb. 28, 1845. Khumala okhukhilila obwene bw'Isabato ya Biblia, nende khuba yakalulwa khuba inyanga yamberi y'elichuma khulw'obwoni obukhongo, yaloma ati: “Khuno khulola Danieli 7:25 khwitsililwa, olwika olutiti nilukalula ‘obwila nende amalako.’ Khulw'eno khukholekha khuli abo bosi abakhilila omusioba gwa mbere khuba Isabato ni abalindi ba inyanga yamberi y'elichuma ba papa nende abamenanga Isabato ya Nyasaye.”5
GSAM 250J. B. Cook khulondokhana n'eshilomo shi'Isabato
GSAM 250.2Khukhilila khuno, khwali n'eshilomo shi J. B. Cook khwakhapwa mu bitabu, mwalolesa khuba khawuli obuloli bw'Amalako khulindi inyanga yamberi y'elichuma khuba Isabato, kandi yakhola likhuwa lya khufupisha ati: “Khukhulula khuno khwangu, omuyaga kwosi kurusibungwa mu matanga k'amato k'abo abakhwenda, khenda khubamanyile tawe, khukhila khukhilila khulendera ya Isabato ya papa.”
GSAM 250.3Nende khuba okhulindi Isabato khw'abandu bano babili khwali khwisa khukha, bali bakhachiise omupira ogutakhayanala okhukhilwa khwangu. Amakhuwa gakhwata abantu, ‘abalindi ba inyanga yamberi y'elichuma ba papa,’ ‘abamenanga amalako ka Nyasaye,’ nende ‘okhwenda khulendera ya Isabato ya papa,’ gakhali khumino ya bantu amakhulu, abakhwenda okumanya toto khulondokhana n'eshilomo shino. Omukhulundu Joseph Bates, ow'e Fairhaven, Mass., yakhwata khulw'eno, kandi yakhwama Isabato mu 1845.
GSAM 250Joseph Bates Yakhwama Isabato
GSAM 250.4Obulamu bwakwe bwali khuno: Khukhwama likhuwa lya bantu b'e Washington, N.H., abakhilila Isabato, yakhayila okhutsila khulikanisa eryo, khulola khukhola khuti. Yakhola khuno, kandi khusoma khulondokhana n'abandu babo, yalola khuba bali batoto, khwangu yakhwama obwatoto khulondokhana n'Isabato. Khukhilila New Bedford, Mass., yakhwata, khumukhombe khakari ya New Bedford nende Fair Haven, omusatsa omumanyikhi, owamubulilila ati, ‘Kapiteni Bates, buli bhayi?’ Omukhulundu Bates yakhubhula ati, ‘Amakuru ni khuba omusioba gwa musafu ni Isabato ya Mukhongo Nyasaye wefwe.’ ‘Khalayi,’ omundu yakhola, ‘nditsa khw'eyitu nsome Biblia, ndole khulondokhana n'eno.’ Yakhola khuno, kandi khukhilila khwakhukhumana, omusatsa uno yakhwama obwatoto bw'Isabato kandi yakhilila yo.
GSAM 251Eshitabu Eshichaka khulondokhana n'Isabato
GSAM 251.2Omukhulundu Bates khwangu yakhacha okhuloma obwatoto buno okhurula mu siteti ndala okhutsia mu yindi. Yakhilila khwangu khuba eshitabu, kandi n'eshitabu shititi, khulondokhana n'Isabato shakhayila okhuba obulayi khulw'emilimo yabwe, kandi Roho wa Nyasaye yakhwatsia omwoyo khw'okhupa nende okhukhapa likhuwa khulondokhana n'eshilomo shino. Lelo khwakholekhanga khuti khuba khawuli amapesa, khuba khali nende eshilingi shia York shenyene (tsisende khumi nende ibili nende inusu). Khuli khwitsa khuba khulayi khw'umusomi okhukhilila obulamu bwakwe khulondokhana n'eshilomo shino, khulondokhana n'akhambila khwene mu 1855.
GSAM 251Tsiratili Inya tsi'Obwanga
GSAM 251.3Yaloma khuba khali mu kusaba emberi wa Nyasaye, yakhayila okhupa eshitabu, kandi yakhwitsilila khuba inzila yakhulukha khukhapa. Khulw'eno yakhikha khumesa yakwe, nende Biblia nende eshitabu shi'amataba, khwacha emilimo. Khumala saaha, Mama Bates yakhilila mu nyumba, yaloma ati, ‘Joseph, sindina obwanga obumala okhutekha,’ kandi khulw'eshise shene yakhilila n'ebindu bindi bititi ebyayanzilwanga. ‘Obwanga bunga obubulakhwo?’ Kapiteni Bates yakhubhula. ‘Nga tsiratili inya,’ yakhubhula. ‘Khalayi,’ yaloma. Khumala okhukhilila, yakhilila mu duka lya hali, yakhula tsiratili inya nende ebindi, yakhwitsa nabyo khw'eyitu, kandi khwangu yakhikha khumesa yakwe khukhapa. Khumala khatiti, Mama Bates yakhilila, yalola ebindu khumesa, yalila ati, ‘Obwanga buno bwakhwitsa khuhi?’ ‘Khabhayi,’ captain yakhola, ‘obwanga shibumala tawe? Wawaloma wakhayila tsiratili inya.’ ‘Eee,’ yakhubhula, ‘lelo wakhunyola khuhi?’ ‘Nakhula,’ yaloma; ‘khawuli khuba khuno ni khuhi wakhayila khumala okhupa obwanga?’ ‘Eee,’ Mama Bates yakhilila, ‘lelo iwe, Kapiteni Bates, omundu owakhilanga amato khwima New Bedford khw'eshialo shiosi, wakhilila khw'eyanga okhula tsiratili inya?’ ‘Eee, khawuli khuba khuno ni khuhi wakhayila khumala okhupa obwanga?’ ‘Eee,’ Mama Bates yakhilila, ‘lelo wakhula tsiratili inya(!) tsi'Obwanga?’
GSAM 252Amadola 11,000 Kakhapwa khulw'Obwatoto
GSAM 252.1Olwanyi lukhilila khwangu. Kapiteni Bates khumala okhukhilila ku nyanja, yakhusia omukabo kwe mu shombo shi'amatanga khulw'amadola 11,000, lelo khulw'esise khino yakhapwa khosi khukhilila omukanda kw'obwatoto. Khwila khusaaha eno Mama Bates tamanyanga ngala y'eshilingi yabwe; lelo yakhilila khuba alinzila okhumumanyisia, khulw'eno yakhola n'obwikhilivu ati, ‘Mukhasi wanje, nakhapa khulw'ebindu bino eshilingi shosi shindali nabyo khul'eshialo.’ Khulw'obululu obukhongo Mama Bates yakhubhula ati, ‘Khukhola khuti?’ Kapiteni yakhiluka, nende obwene bwosi bw'omukhongo wa bwato khuloma ati, ‘Nditsa okhupa eshitabu; nditsa okhukhilila khulw'eshialo, nditsa okhwanza obwatoto buno bw'Isabato emberi w'abandu.’ ‘Khalayi,’ Mama Bates yakhola nende tsimbembe khumoni, ‘khulamenya khushiina?’ ‘Mukhongo alakhulukha inzila,’ Kapiteni Bates yakhubhula n'oluseko. ‘Eee,’ Mama Bates yakhola, ‘Mukhongo alakhulukha inzila! Khuno ni khwila wakhola,’ kandi khulw'okhulila yakhiluka mu nyumba.
GSAM 252Obwinyilu Obwatakhayilwa
GSAM 252.2Khumala Kapiteni Bates okhukhilila khumilimo khw'eshikondo, yakhwata likhuwa mu mwoyo khuti akhilile khu inzu y'amalukhanda, khuba hali lukhanda lwakwe. Yakhilila, kandi khukholekha khuba lukhanda luliho. Mu tsinyanga tsino, okhupa lukhanda khwali tsisende tsitano, kandi okhwalilila mbere khwali khw'owananga. Omundu owakhanda lukhanda luno khw'eshifukwa shikhayilwa, yali tawe okhupa okhwalilila. Khuno khwakhila Kapiteni Bates okhwefwelela, khuba yanzilwa okhuloma khumukhalabani wa inzu y'amalukhanda, Omusatsa Drew, owamumanyanga khulayi, khuti tanyala okhupa okhwalilila khuba tali nende shilingi; lelo yakhola ati, ‘Wanyala okhulola likhenda khuhi?’ ‘Likhwate,’ omukhalabani yaloma, ‘okhupa khukhilila.’ ‘Tawe,’ captain yakhola, ‘sindikhwata lukhanda khulw'eshise shiosi okhwalilila khukhilwa.’ Khuba yakhwata lukhanda mu likono, yakhola ati, ‘Ndakhayila khuba lukhanda luno luli nende shilingi,’ kandi khulomela omukhalabani ati, ‘Wanyala okhulukhula? Khuba luli nende shilingi, wanyala okhula okhwalilila; khuba tali, sinditsanga okhusoma.’ Omukhalabani yakhola khulondokhana n'obusimi bwakwe, kandi khulola! Lukhanda lwalimo inoti ya amadola khumi. Khusoma, yakhwima khuba lukhanda luno lwakhilila khw'ondubi owalamanga Mukhongo yamulolanga mu mwoyo khuba Omukhulundu Bates alinzilanga shilingi, khulw'eno yakhwangu yakhumilila lukhanda khwake; kandi khulw'okhuwanga khwangu khwakholekha yakhaya okhupa okhwalilila.
GSAM 253.1Khumala okhupa okhwalilila, yakhilila mu duka lya biribwa, yakhula omukanda kw'obwanga khulw'amadola 4, nende tsimbalu, shukaali nende ebindu bindi ebyayanzilwanga. Khw'esaaha y'okhuloma khuhi byanzilwanga okhutsilwa, yaloma ati, ‘Khali khwene omukhasi alakhola atali khebindi, lelo mutakhwama khulw'amakhuwa gakwe; mukhuphe ebindu khulw'echihamba shembere.’
GSAM 253.2Khulw'eno yakhilila mu nzu y'okhupa ichapa, yakhola amalakano khulw'okhukhapa ebitabu bititi lukumi, buli shilala shia tsinkaratasi nga eshikhumi, nende khukhililana khuba khulw'esaaha yosi khwakhwata akapapula, abakhapa ichapa bakhapa mu nyakhu khwangu, bamutumila ebilolero. Yanzilwanga okhupa khulw'emilimo khulw'esaaha yakhwata eshilingi, kandi amabuku tayanzilwanga okhutsilwa mu nzu okhwila amalipo kosi kalihwe.
GSAM 253.3Kapiteni Bates yamanyanga khulayi khuba khawuli eshilingi shikhwitsanga khwake, lelo yakhwimanya khuba ni mulimo khwakwe okhupa eshitabu shino, khuba yakhwama khuti Mukhongo alakhwatsa emyoyo okhutsuma eshilingi khw'esaaha yanzilwanga. Khumala okhula olupapula, amakhuwa g'okhwandika, n'ebindi, khw'eno yakhola khw'esaaha y'okhulindilila ebindi by'enyumba okhutsila emberi, yakhilila khumukono kw'inzila okhwenda khw'eyitu. Khulola khuba ebindu biliyo, yakhilila mu nyumba khulw'echihamba she nyuma, yakhikha khumesa yakwe. Mama Bates yakhilila, yaloma nende obwangu ati, ‘Joseph, khulola khulw'echihamba shembere! Ebindu bino biakhwitsa khuhi? Omundu w'eshibebe yakhilila khw'eno, yanzilanga okhutsila. Namulomela khuba tibyali by'eno, lelo yakhwitsilila okhutsila.’ ‘Khalayi,’ Kapiteni Bates yaloma, ‘ndakhayila khuba khuli khulayi.’ ‘Lelo,’ Mama Bates yaloma, ‘byakhwitsa khuhi?’ ‘Khalayi,’ Kapiteni yakhola, ‘Mukhongo niwe owabitsuma.’ ‘Eee,’ Mama Bates yaloma, ‘Mukhongo niwe owabitsuma; khuno ni khwila wakhola.’ Khulw'eno yakhupa lukhanda khu mukhasi, yaloma ati, ‘Somayi luno, wanyala okumanya byakhwitsa khuhi.’ Yakhusoma, kandi khwene yakhiluka khw'eshikhondo khw'okhukhulila khandi, lelo khwalikhwana tawe nende okhukhulila khwa mbere; khwitsa khw'eyitu, yakhusaba obulesheli nende obuholo khulw'okhuba atali nende obusuubili.
GSAM 254Eshilingi Shikhwitsa Khulw'Eshitabu
GSAM 254.1Khulw'emilimo y'okhwandika nende okhupa ichapa yakhilila emberi, Kapiteni Bates yakhwata eshilingi khw'esaaha nende khw'esaaha khulw'lukhanda nende khw'enzila yindi, khw'esi khw'abandu atakhumananga nabo. Khulw'esaaha yakhwata eshilingi, yakhupa abakhapa ichapa, khwakhayila khulw'eshitabu. Khulw'esi khwakhilila khw'esaaha amabuku gosi gakhapwa, kandi khw'enzila yakhayilwanga tawe khulw'Omusatsa Bates khwakhapwa eshilingi shia khumalilisia; khulw'eno amabuku gakhayilwa tawe nende khw'esi khwamwe khw'okhukhilila.
GSAM 254Eshilipa Eshia Khumalilisia Khwakhapwa
GSAM 254.2H. S. Gurney, ow'e Memphis, Mich., yambila mu March, 1884, khuba khulw'eshikondo shene Omukhulundu Bates yakhumalilisia eshitabu shakwe, yakhwata amadola 100 khulw'olukhanda lw'elikofi olw'eshise shiokhulusaba mu malako shiali nishimalile, okhurula khumundu owaloma khuba tali khumulihanga kata tawe. Khumala okhunyoola eshilingi shino, yakhilola khuba obulayi okhukhapa akashibunda khw'okhupa eshilipa shia khumalilisia khulw'eshitabu shititi shi'Isabato shi Omukhulundu Bates. ‘Lelo,’ Omusatsa Gurney yakhola, ‘Mbotso Bates tamanyanga okhwila khulw'omusioba gwa khufwa khuliwe owakhapa eshilingi shia khumalilisia.’ Obulamu buno bwa Omukhulundu Bates khw'eshitabu shia okhupa obwatoto bw'Isabato khwakholekha khuloma khw'abandu wefwe khw'eshise shachaka shia okhupa obwatoto khulondokhana n'Isabato, khuti, ‘Mulililile emberi mu mulimo khuno, kandi musuubilile obulindi bwa Nyasaye okhukhulukha inzila khwila mulililila.’
GSAM 255Omukhulundu Bates Yali N'obukhililivu Khulw'Amalolero
GSAM 255.1Likhuwa lilikholwa khufupisha khulw'eshitabu Life Sketches, liza khwolesa khuti eshihaanwa shi'obulakusi nende okhureebulila kw'Isabato byakhwitsana khamwe:—
GSAM 255.2Khulw'okhutsila khwa New Bedford, Mass., mu 1846, Omukhana Harmon yakhwimanya Omukhulundu Joseph Bates. Yakhwama obusuubili bw'okhwitsa khukhali khale, kandi yali omukhalabani w'obwangu mu mulimo. Yali omukhristaayo w'obulamu, omwikhilivu nende omwoyo omulayi. Yakhola khumukhana Harmon khuli mwana wuwe. Khulw'esaaha yamberi yakhwulila khuloma, yakhwolesa okhukhila khukhongo; khumala khuloma, yakhiluka yaloma ati, ‘Ndi Thomas w'obukhililivu. Sisuubilila mu malolero. Lelo khuba ndanyala okhusuubilila khuba obuloli buno mbwawulilile shilo shino khwene ni likhuwa lya Nyasaye khw'efwe, ndakhuba omundu w'obulamu okhukhila abandi. Omwoyo kwanje khwakhwata khukhongo. Nasuubilila omundu omuloma khuba omwene, lelo sindanyala okhukhilila khulondokhana n'okhuba yaloleswa ebindu by'amaka khw'alomelanga.’
GSAM 255Miss Harmon Akhwasila Isabato
GSAM 255.3Omukhulundu Bates yalindanga Isabato, kandi yalomanga obukholi bwakho. Miss Harmon taali namanya obukholi bwakho khulw'eshise shicho, kandi yalomanga Omukhulundu Bates yakhangania khulondokhana nende lilako lyakhane okhukhilila amalako amakhandi kenda. Lelo Nyasaye yamulolesia habundu ahalafu h'ebulafu. Ihekalu ya Nyasaye yafunguka ebulafu, kandi yalolesibwa esanduku ya Nyasaye nende eshilaho shia tsimbabaasi shiakholanga. Bamalaika babili bayimilanga, omulala khuli khulubafu l'eshisanduku, nende mapapa gawe gakhwele khulushilaho shia tsimbabaasi, nende amaaso gawe gakhulekhanga. Malaika wamuyanga naye yamubwira okhuba eshilolero shia balafu bona b'ebulafu balolanga khul'amalako ka Nyasaye nende obwitsa bwohoma; amalako ago gaali gandikha khulw'eshikono shia Nyasaye. Yesu yakhuula eshilaho shi'eshisanduku, kandi yalola amatableti k'amabuye khulwago handikhwamo amalako ikhumi. Yakhangania khulwo khulola lilako lyakhane khakati k'amalako ikhumi, nende obulafu obwitonya bwakhulilanga. Malaika yamubwira ati, “Lino nilyo lilala khati k'amalako ikhumi likholanga Nyasaye omulamu, owakhola ebulafu nende eshialo nende byosi bilimo. Lino eshialo shiahulilwamo, neho nende omusingi gwa Isabato gwahulilwamo.” Yalolesibwa ati, singa Isabato y'amazima yalindwanga, taali ho omundu otasuubila Nyasaye nangu otamusuubila. Okhulinda Isabato kwandilanga eshialo khulw'okusinza ebifwanani.
GSAM 256.1Lilako lyakhane likhanyirwanga khulw'ebitsukululwa; khulwo tulomwa okhutsililila eshilalo shili mu malako, nende okhukhilila Isabato ebalilwe. Omundu w'ebibi, oweyiyusa khuluko khwa Nyasaye nende okhuloma okhuhindula ebise nende amalako, yeeta okhuhinduka khwa Isabato, okhurula khunyanga ya musafu okhwitsa khunyanga yamberi y'elichuma. Khukholanga khwo, yakholanga eshilalo mu malako ka Nyasaye.
GSAM 256.2Khuba khushila khukhongo kwa Nyasaye, obutumwa bukhusilwa okhuloma abantu batsile okhukhilila khandi khulw'okhukhala khul'amalako ka Nyasaye, go Antikristo owakhanyanga. Abantu balomwa okhumanya eshilalo shili mu malako khulw'okhwechesia nende khulw'eshifwanani. Yalolesibwa kandi ati malaika wakhataru wa Okhulakia 14, alomanga amalako ka Nyasaye nende obusuubili bwa Yesu, ni eshilolero shia abantu bakhwasila obutumwa buno, kandi bakhuula lishwi lya khwimanyisa eshialo lindile amalako ka Nyasaye nende amalako gaye khulw'obwitonya bw'ekhuma, kandi khulw'okhukhila khuno abandu bangi bakhwasila Isabato ya Mwami.6
GSAM 256.3Eshilolero shino shia Miss Harmon nende Omukhulundu Bates shiaali khulondokhana nende engila ya Mwami yokhukhola. Miss Harmon nende Omukhulundu White bombi banywekesibwa khulw'ensonga ya Isabato khulw'Omukhulundu Bates, owabalolesia mu Mandiko amaloma k'iamalako ka Nyasaye katakhinduka. Nangwa Miss Harmon yaali akholilwe obwitsa bw'embonekhano shia Mwami khumyesi khumi nende munaana, taaliho shiaali shilolesibwa khulw'ensonga yino. Lelo eshise shia Mwami shiafikha, nende abasuubili balakhilwa okhulinda amalako gaye; khulw'eshihaanwa shi'obulakusi, yabalolanga obulafu, kandi khulw'engila yaye, obutumwa bwa malaika wakhataru, amalako ka Nyasaye, nende obuloli bwa Yesu Kristo, bwakhombanga hamwe.
GSAM 257Okhuchaka kw'Obutumwa bwa Malaika Wakhataru
GSAM 257.1Khurula khushise shicho obutumwa bwa malaika wakhataru, khulondokhana nende obutumwa bubili obundi, bwakhachanga okhutsilililwa. Obwatoto bwa Isabato, khulondokhana nende esanduku ya Nyasaye nende obulafu obwakhulanga khulw'habundu ahalafu, bwakhangania shiaali shilolesibwa khukhuma—ati omukanda kw'abasuubilila okhwitsa kwa khabhili kwaali khw'amazima kandi khulondokhana nende engila ya Mwami. Lelo baali banyala okhunyoola khulondokhana khukhila khale amakhuwa k' “amakendo kataru okhwelela khukhila khulunjila okhwitsa khulitookho lia Nyasaye.”
GSAM 257Omukhulundu Bates Akhwasila Amalilolero Khulwa Nyasaye
GSAM 257.2Mu mwesi kwa Novembere, 1846, omukhung'ano gwakholekha mu Topsham, Maine, Omukhulundu Bates yaliho. Khulw'omukhung'ano guno Mama White (okhwikhala kwa Miss Harmon nende Omukhulundu James White kwaali khukhalilwe khale) yakhwata lilolero, kandi khuno khwakhola Omukhulundu Bates okhukhilila khukhongo ati gaali gikhura khwa Nyasaye. Yali mundu owakhulila khushikhongo khumyaka makhumi atanu, khukhola emirimo yosi, khurula khuba omwana w'ichumbi okhwitsa khuba omwene nende omukhongo w'ebisasi. Okhumanya khwaye khw'obulaji khwaali khw'obukholi, khuba yambwira ati yanyala okhumanya habundu ha yali khunyanza, atakosire muno, khulondokhana nende latitudi nende longitudi, khulw'okhulola ebintu by'ebulafu. Omundu wa mutwe khuno yakhendanga khukhala khw'amakhuwa k'obulaji.
GSAM 257.3Khukhala naye, yambwira engila ye yakhila khw'amazima ga Nyasaye k'amalilolero. Yabwira ati yakhanga okhukhala nende Mama White lila lishisha khulw'enyenyezi, lelo khwangu yanyoola ati taamanya khukhw'obulaji; khukhilila, yamubwira ati taamanya singa yali asomanga shitabu shiosi shi'obulaji. Taali nende okhwendela khukhala khulw'ensonga yino, kandi yakhindula amakhuwa khulw'okhukhala khulw'eshialo eshia shisha nende shiosi shiaali shilolesibwa mu lilolero khulw'eshio.
GSAM 258“Ebulafu Obwikhula”
GSAM 258.1Mu mwaka kwaali khukhilile, Aprili 19, 1845, Illustrated London News yakhupanga eshintu shiaali shia khukhongo khulw'abali ba bulaji khurula khwa Omwami Rosse, khulw'ebilolesio eby'omanya khwakhola khulw'okhukhila khw'eshilolesio shiawe shikhongo, khukhilila khulola khw'obali ba bulaji bhakhwita “eshilalo mu bulafu.” Lishisha lishisha, khulw'omukhung'ano gulongolanga, mu nyumba ya Omwene Curtiss, kandi Omukhulundu Bates yaliho, owali atakhilila khulw'ebilolero bino, Mama White, khuba mu lilolero, yachaka okhukhala khulw'enyenyezi, akhupa eshilondolosio shia mabanda k'amabara k'ekhulundu kakhwita khulushinya lwa iplaneti indala, kandi yakhanga ati, “Ndola myesi mine.” “Oho,” Omukhulundu Bates yakhanga, “alola Jupiter!” Khulw'okhukhola amakendo khulenga khulw'obulafu, yachaka okhupa eshilondolosio shia mabanda nende amakende mu bulayi bwago obwihindulanga, kandi yakhanga ati, “Ndola myesi musafu.”7
GSAM 258.2Lila yali akhula kandi akhali mu lilolero, yakhimilila kandi yakhanga ati, “Yoo, khwemba Omwami John Rosse yali hano obushielo buno!” Omukhulundu White yakhunya, “Naani Omwami John Rosse?” “Oho,” Omukhulundu Bates yakhanga, “ye mubali w'obulaji omukhongo w'eNgelesi. Khandi khwemba yali hano okhuhulila omukhasi oyo akhula khulw'obulaji, nende okhuhulila eshilondolosio shia ‘ebulafu obwikhula.’ Shishila byosi ebia nasomakhwo khulw'ensonga yino.” Khurula khushielo shicho Omukhulundu Bates yakhilila khukhongo ati amalilolero ga Mama White gaali khushikhafu khw'okhumanya khwaye nende khushikhafu khw'okhuloma khwaye. Eshino nende engila y'obulamu bw'okhukhangania nende okhwechesia khwalomwa, khwakhilisia ati gaali khurula khwa Nyasaye.
GSAM 259.1Eshilolero shino shia khwimanya mu bulafu, shilondolosiwamo na Mama White mu lilolero lila, shikhala shikhafu khulw'abandi bandiki b'obulaji. Huygens, owachaka okhushinyoola, yakhupa eshilondolosio shino:
GSAM 259Obulafu Obwonyanga mu Khwanda kwe Orion
GSAM 259.2“Abali ba bulaji bakhila enyenyezi shitaru khulubafu lukhafu mu khwanda kwe Orion; lila nalolanga lishilila khulw'eshilolesio mu mwaka kwa 1656, khubundu khwaayo khwalolekhanga enyenyezi khumi na tsibili tsindi; khati kwazo, shitaru shiaali shikhwangania khukhilila, nende shine shindi shialolekhanga, shikhwibanga khulw'obulafu, khulw'eshikhafu khukhilila khwakhanga okhuba khw'obulafu khukhila ebulafu obundi, obwalolekhanga khuba khw'obwirima khulw'obulayi bw'eshise, nende khwakhilila khulw'ekyambala eshikhula, khulw'eshio omundu yanyala okhulola khulundu mu lundu lukhafu lwalafuye.”
GSAM 259.3William Herschel yakhula khulw'eshikhula shino mu bulafu ati:
GSAM 259.4“Singa obukhongo bwakho khulw'obuleyi buno khwaloma engila ya 10 °, khulondokhana khwakhola, obukhongo bwakho khwakhila khw'okhumanya. Khwalomwa ati obukhongo bwakho bukhila obw'izuba emirundi tsitrilioni tsibili (2,000,000,000,000).”
GSAM 259Obulafu Okhwilila Khw'izuba
GSAM 259.5Thomas Dick, omufilosofa, yakhula khulw'eshilambo shino shia bulafu ati:
GSAM 259.6“Singa twateebwa aambi nashio, ha nusu y'obuleyi bw'enyenyezi iri aambi khufwe okhushira tsindi, kata obuleyi obwo buli bukhongo, khurula habundu aho shiakhalolesie obulafu oburi aambi n'obw'izuba; ne khubilonje ebiri aambi muno nashio, shiakhafunishile eshitonye shikhongo shia likulu, kandi shialolekhe n'obulafu obutunyala okhulondolosia tawe. Nebutswa eshikholelo shia khumalilisia shi'eshintu shino, mu njira tsiosi nende khulondokhana khwashio khwosi, shikhanyala okhumanyikha mu bihe bi'imbere bi'obulamu obutalikhoma; kandi, shinga ebintu bindi bingi ebiri ehaale mu bulongwi, shireeta mu maparo okhwenya khukhongo okhulola ebilolesio ebilayi nende eby'amafiso by'ebintu byosi ebialongwa nibikhwekhulila atiti.”8
GSAM 260.1Omukhulundu Bates, khulw'okhumalilisia shiaali shikhula khulw'ensonga yino, yakhanga ati:
GSAM 260.2“Khulwo khulola khurula khulw'obuloli bwosi obukhupiwemo (kandi twanyala okhupa bungi khwakhendekha), okhuba hano shili eshilolero shia khukhongo khw'obwitsa mu bulafu; eshilalo mu bulafu eshili nende obuleyi bw'okhushietolola obukhila amamayela 11,000,000,314 [11,000,000,314]. Huygens omumanyikwa yakhanga ati, ‘Sikhilanga shintu shikhwifana shino khati k'enyenyezi shikhilila—okhulola khulundu mu lundu lukhafu lwalafuye.’”
GSAM 260Obuloli Obundi Khulw'Lilolero Lya Tsiplaneti
GSAM 260.3Khandi khuloma khurula khwa Mama Truesdail, owali hano khulw'eshise shia lilolero lila. Yakhanga ati:
GSAM 260.4“Mbotso omukhasi White yali nende obulamu obukhafu khukhongo, kandi lila amasayi gaali khhupiwamo khulw'ensonga yaye, Roho wa Nyasaye yakhilila khuli khuli. Khwangu twakhanya ati taali amanya ebintu by'eshialo. Eshino shiaali eshilolero shiyemba shiawe khulw'eshialo shia tsiplaneti. Khulw'okhubala khulw'ishwi myesi ya Jupiter, nende khunyuma khwakhilila khwemyesi ya Saturn, yakhupa eshilondolosio shia khukhongo shia makende gaayo. Khulw'eshikhafu yakhanga ati, ‘Abamenyi ba hano ni abandu abaleyi, ab'obukhongo, ta bali khufana nende abamenyi b'eshialo. Shibi shikhayinjila hano.’ Khwalolekhanga khulw'eshifwanani shia Omukhulundu Bates shia shilanga ati obulali bw'ikhale khulw'ensonga y'okhurula khwa amalilolero gawe khwaali khukhila khunyuma. Twosi twamanya ati Kapteni Bates yali omukhendi khukhongo w'obulaji, khuba yakhilanga okhukhilila khulw'abandi ebintu bingi by'ebulafu khulw'okhwechesia khwitu. Khulw'okhukhila khw'amakhuwa gaye, khunyuma khwa lilolero, akhamba ati taali asomanga nangu okhunyoola okumanya khulw'ensonga yino, yetsula omwikhoyo nende obusangafu. Yakhupa obhukhuzi khwa Nyasaye, kandi yakhanga ati lilolero lino khulw'tsiplaneti lyakhupiwanga khulw'okhuba atakhilila khandi.”9
GSAM 261Esasio Esibi Yakhilwa Khwangu
GSAM 261.1Khunyuma khw'omukhung'ano guno mu Topsham, eshilolero shindi shia khukhongo shakholekha khulw'amalilolero, eshio ndakhupa khulondokhana nende shiaali shimbwira Omukhulundu Bates:
GSAM 261.2Omukhulundu White yali nende esasio shiaali shikhilwe khukhafu nende egaari y'ebikalo bibili, eyakholwa ebula olupao lw'imbere olw'okhukinga liloba, lelo yaali nende eshikendo khulw'imbere yaye, nende eshikendo shia chuma khurula khulw'eshikuku. Khwaali khukhongo okhukhilila khulw'okhukhwecha esasio, khuba singa imirongo nangu shintu shiosi shakhwililanga khulw'eshifubilo shiayo, khwakhilanga khukhupa amaguru khulw'obukali, kandi yaali khulondokhana nende imirongo khukhililwa khulw'okhukhilila khwanga okhukhuka. Esasio yino yaali ya omundu owa bakhendanga okhwitsa khwaye, kandi khuba Omukhulundu White yamanyanga okhukhilila amasasio agatakhilwe, yalomanga ati taali nende khusita shikhongo khulw'esasio yino. Lelo singa bamanyanga ati mu khukhilila khwayo yaali yamala okhwira abandu babili, omulala khw'okhunyinya khulw'amabuye g'ebalila, yamanyanga okhuba atakhilila.
GSAM 261.3Khulw'eshise shino baali abandu bane mu egaari, Omukhulundu White nende omukhasi khulw'eshikalo shia mbere, nende Omukhulundu Bates nende Israel Damon khulw'eshikalo shia khunyuma. Lila Omukhulundu White yali akhupa obwitsa bwosi okhukhilila esasio, Mama White yakhilanga khulw'amakhuwa k'obwatoto, khulw'amaani ga Nyasaye gakhilila khulw'abandu, kandi yakhwatwa mu lilolero, yikhala mu egaari. Khulw'eshise shila yakhanga ati “Obukhongo!” lila yakhilanga mu lilolero, esasio yeema khwangu etakhenda, kandi yenamia omutwe gwayo. Khulw'eshise shilala Mama White yakhimilila, khuba yali mu lilolero, amaaso gaye galolanga khw'igulu, yakhenda khulw'imbere ya egaari, khwitsa khulw'eshikuku, nende amakono gaye khulw'eshifubilo shia esasio. Omukhulundu Bates yakhanga khulw'Omukhulundu White, “Esasio yino yakhupa omukhasi oyo okhufa khulw'amaguru.” Omukhulundu White yakhanga, “Mwami niye alindile esasio yino lelo; sindenya okhwingilamo tawe.” Esasio yeesinjira khulw'obwitonya khw'esasio yikhongo. Khulubafu lwe balila, eshilando shiaali shiniinile efuti 6 (sita), kandi khulw'eshikhafu khw'eshilando khwaali shikhafu shia manyasi. Mama White, amaaso gaye galolanga khw'igulu, atalolanga hasi kata lulala, yaniina khushilando khwitsa khushikhafu shia manyasi; khunyuma yakhendanga imbere nende khunyuma khulw'iminitsi mikafu, akhula kandi akhupa eshilondolosio shia bulayi bw'eshialo eshisha. Omutwe gwaye gukhali shinga olwa gwali, yakholomokha khushilando, yakhenda khwa egaari, yaniina khubikendo, omukhono gwaye guli khushifubilo shia esasio, kandi yaniina khulw'eshikuku, khwitsa khandi mu egaari. Khulw'eshise shila yikhala khulw'eshikalo, yakhurula mu lilolero, kandi khulw'eshise shicho esasio, khwila khw'obulolesi khurula khwa omukhilili, yakhachanga okhukhenda, yatsililila khulw'engila yaye.
GSAM 262.2Lila Mama White yali khulubafu lya egaari, Omukhulundu White yakhanga okhuyesanga esasio, okhunyoola singa yaali yakhilwa nangu tawe. Khulw'eshikhafu yamberi yakhilila khulw'esasio khulw'olukhoba; khale esasio yakhilanga khwangu khukhupa amaguru, lelo taali nende khwimilila. Khunyuma yakhupa khukhongo khukhafu, khunyuma khukhongo khandi, nende khukhongo khandi. Esasio yino taali nende amakhuwa khulw'amakhupilo ago, lelo yalolekhanga khuba etanyala okhukhola obubi shinga tsitalanyi tsia amalomo gaatsyo gegalwa nende bamalaika khulw'eshilo Daniyeli yamala mu lishimo lyatso. “Haali habundu haaleeta oburye,” Omukhulundu Bates yakhanga, “kandi khwalolekhanga ati Amaani ago gakhola amalilolero, khulw'eshise shino, gakhilanga engila y'obusasio bw'esasio.”
GSAM 262.3Singa lilolero lino lyaali khwitsa khulw'obulwale bw'umubiri khwene, amakhuwa gano gakhilanga khwangu: Esasio yakhwatwa nende obulwale khulw'engila yino?
GSAM 262Obuloli bwa Israel Damon
GSAM 262.4Hano ndakhupa, khulw'okhukhanga obuloli khw'eshilondolosio shiaali shimbwira Omukhulundu Bates, amakhuwa gano:
GSAM 262.5“Mumyaka makhumi mabili khukhilile, khunyuma khw'okhuchaka khulinda Isabato, Israel Damon yambwira amakhuwa k'ukhwatwa khwa lilolero khwa Mbotso omukhasi White lila iye, Omukhulundu Bates, nende Omukhulundu White nende omukhasi baali bakhenda mu egaari y'ebalila khunyuma khw'esasio etakhilanga. Lero ndasoma eshilondolosio shia khukholekha khukhulondokhana, khulw'engalo shia Omukhulundu Loughborough, kandi khukhilila khwosi nende shia Omukhulundu Damon yambwira.” Khwakhilwa, “R. S. Webber, Battle Creek, Mich., Feb. 9, 1891.”
GSAM 263Obuloli bwa Omukhulundu Bates Khulw'Amalilolero
GSAM 263.1Omukhulundu Bates yakhupa eshilolero shiawe khwene khuno:
GSAM 263.2“Nangwa naali sinyala okhulola shintu shiosi khati khwago shiaali shikhangania nende Inzili tawe, lelo naali n'ekhoba kandi naali n'eshina khukhongo, nende khulw'eshise shikhafu naali sikhilila okhusuubila ati shiaali shikhila khw'eshikholekha khulw'obulwale bw'umubiri bwakhilila khukhongo khw'omukhasi oyo.
GSAM 263.3“Khulwo nalomanga ebise khuba khati khw'abandi, lila mutwe gwaye gwakholekhanga khuba khukhafu khw'akhilekhanga (khulubafu lwe mukhung'ano), okhunyunza nende okhunyunza naye, nende abakholi baye baali bamukhilila, khukhilila khulwa mbotso yaye omukhasi omukhulundu, khulw'okhunyoola amazima singa khwanyalikha. Khulw'ebise bingi shia yakhilanga khwa New Bedford nende Fairhaven khurula khushise shicho, lila yali khw'emikhung'ano yitu, namulola mu lilolero ebise bingi, nende mu Topsham, Maine; kandi abo baali hano khulw'ebise bindi shia khwitsa khw'okhukhilila bamanya nende khukhilila khwosi khwaali khulw'eshise shio, nende khukhilila nende obwitsa khwosi naali khwitsanga khulw'okhuhulila buli likhuwa, nende khulw'okhulola buli khwikhilila, khulw'okhunyoola obwiyanga nangu obulayi bwa khulw’amaani g’omutwe. Kandi ndakhupanga obwitsa khwa Nyasaye khulw'eshihaanwa shiaali nende abandi khw'okhulola ebintu bino. Lero ndanyala khukhula khulw'obukholi khwange. Nasuubila emirimo gino khuba khwa Nyasaye, kandi khwakhupiwanga khw'okhukhilisia nende khukhililisia ‘abasikaye,’ ‘abakhololwe,’ nende ‘abalilwe’ baye, khunyuma khw'okhumalilisia emirimo yitu ... mu Okutoba, 1844. Engila y'obukhafu ya ‘Laba, hano!’ nende ‘Laba, khule!’ khurula khushise shicho yakholekhanga khwitsanga khukhongo abandu ba Nyasaye abakhanga khulw'amazima, kandi yakholekhanga khukhafu khulw'abataali banyala okhwechesia mandiko mangi agaali gakhangania gakhilila khulw'amaaso gaabo. Ndaloma ati ndakhila obulafu nende okhwechesia khulw'amakhuwa mingi agaali sikhanyala khwene okhunyoola. Nasuubila akhuba omwana wa Nyasaye owakhupanga, ow'amazima, kandi owakhenda.”10
GSAM 263.4“Omwandiki taanyoolanga ‘amakhuwa k'obusuubili’ bw'amalilolero gaye ‘khurula khw'amawechesio nangu khw'amasomo agaali khale.’ Lila yakhwata lilolero lyawe lya mbere, Disemba, 1844, iye nende omukanda kwosi mu Portland, Maine (abali baye baali bakhala khuno khulw'eshise shicho), baali balekhile ‘oluyoka lwa hakari h'eshilo’ khuba shintu shia khale. Neho Mwami yamulolesia mu lilolero obwiyanga mu khwitsanga iye nende omukanda mu Portland baali bakholanga. Neho yakhupa lilolero khulw'omukanda, kandi bo bakhangania obukholi bwabo bwa mwesi kwa musafu khuba khw'emirimo shia Nyasaye.”11
GSAM 264Engila Amakhuwa Kataru Gaali Gakhilwamo mu 1847
GSAM 264.1Amakhuwa gano khurula khwa Omukhulundu James White, gandikhwa mu Aprili, 1847, gakhupa okhwechesia shiaali shilomwa khulw'amakhuwa kataru khushise shicho:
GSAM 264.2“Amakanda k'abasuubili b'okhwitsa kwa khabhili kosi gakhangania ati malaika owakhupiwamo khulw'amavesi 6 nende 7 k'eshifwani shino (Okhulakia 14), ni eshilolero shia obutumwa bw'okhwitsa khw'ikanisa nende khw'eshialo.... Emirimo ya malaika wakhabili yaali khw'okhwechesia omukanda kw'abasuubilila okhwitsa ati Babuloni yakhilwa. Kandi khuba khukhongo khwa bo bataamanya ensonga yino khwitsa khw'amaani k'oluyoka lwa hakari h'eshilo khwabalakhanga khwangu khwangu, khwakhola banyala okhurula mu makanisa khutafikha nyanga y'ikhumi, khulwo khurula khumwesi kwa musafu, 1844, obutumwa bwa malaika wakhataru bwali, kandi khuli, okhwechesia abasantu ‘bakhwate khulafu,’ batakhilanga khunyuma, kandi ‘batakhwasilanga’ ebilolero bilwe khulw'omukanda kw'abalakazi b'okhula khurula khulw'oluyoka lwa malaika wakhabili.
GSAM 264.3“Kandi khuba taali obutumwa bwa mazima khulw'abandu ba Nyasaye, khurula khumwesi kwa musafu, 1844, khuba khw'eshililisia shino?—Khwene khwakhola.... Ivesi ya khumi na ibili yakhanga, Hano shili eshilindililo shia abasantu: hano bali abo balinda amalako ka Nyasaye nende obusuubili bwa Yesu. Wabalola khushila, Yohana?—Lelo, ‘hano,’ khulw'eshise shia obutumwa bwa malaika wakhataru. Khuba eshise shia khulindilila khw'obwitonya shiaali khurula khumwesi kwa musafu, 1844, nende khuba omukanda gw'abandu balinda Isabato, nende bindi, gwakhilanga khurula khushise shicho, khwalolekhanga khwene khwikhala khushise shia obutumwa bwa malaika wakhataru.”12
Notes
- Okhwebulula 14:9-12. ↩
- Amakhuwa k'Oburumi bwa Papa, lukhanda 112. ↩
- Obutumwa bw'Abamalaika Bataru ba Okhwebulula 14:6-12, amabuku 131, 132. ↩
- Rachel Preston yakhwa Vernon, Vt., Feb. 1, 1868, khali n'emyaka 59. ↩
- Amakhuwa k'Isabato ga Andrews, lukhanda 506, lya 1887. ↩
- Obulamu bwa Ellen G. White, kh. 95, 96. ↩
- Mu Okhuchaka nende Okhukhila, yakhanga ati yalola myesi munaana khwa Saturn. Okhuhindula khuno kwakholekhanga khukhuma khw'empi zianje. Myesi mindi khwa Jupiter nende Saturn yanyoolwa khunyuma khwacho. Omukhulundu Bates yakhanga, “Alondolosia Saturn.” Khulw'eshikhafu, yakhanga, “Ndola myesi mitanu na khalala,” kandi khwangu yachaka okhupa eshilondolosio shia “ebulafu obwikhula,” nende obulafu bwakho, akhwita okhuba khukhula khw'eshilalo eshiakhulilwe. Omukhulundu Bates yakhanga ati eshilondolosio shiawe shia khwita khukhila khw'amakhuwa kosi gaali asoma khulw'ebulafu obwikhula khurula khwa munyasi yosi. ↩
- Ebulafu bw'Enyenyezi bwa Dick, kh. 96. ↩
- Olwandiko lwa Mama Truesdail, Jan. 27, 1891. ↩
- Obukhuluma Khulw'Abandu Abatiti, kh. 21. ↩
- Khushitabu shicho, 22. ↩
- Khushitabu shicho, 10, 11, Brunswick, Maine, Meyi 1847. ↩