Isula 2 — Obulosie bw'Obuhonia Bwamanyisibwa Ebulafu
GSAM 38.1“Obusuubili obulindililwe bulwalasia omutima: naye okhutsililila khukwa, khuba omuti kw'obulamu.”1 “Khubwo Omwami w'amalalo khandi akhola atya: Khali khamala khatiti, ndakhutingisa likulu nende lialo, nende imbala nende lialo lyoma; ndakhutingisa amahanga kosi, nende Omulindililwa w'amahanga kosi aliitsa: nende ndakhwichusia inzu yino nende obwoya, akhola Omwami w'amalalo.”2
GSAM 38.2Okhufuma khukhise Adam yarusibwa mu lusaka lwa Edeni nende omuti kw'obulamu, amakhuwa kaaboolwa Shitani khulw'imbuto y'omukhasi—“Likhasasaka omutwe kwakho,”—khabeelela obusuubili khw'okhutsililila okhukhonona khw'omubi, okhukhonona amang'ana kawe k'obwikhokhi, nende okhutsililila khw'omuti kw'obulamu. Omundu wasuubililwanga—Imbuto yasuubisibwa—khaba “Omulindililwa w'amahanga kosi.”
GSAM 38.3Mu lukhuwa lwalukholwa khufuma mu Hagai, khakholikhana khwitsa khw'Omulindililwa kuno khukhilwa nende eshise Omwami alitingisa likulu nende lialo. Paulo, khwandikhila Abaheburania, yakhola okhutingisa kuno khuba khw'embere, akhola, “Khandi lulala ndatingisa lialo lholene tawe, nende likulu khandi. Lino, ‘khandi’ khakholanga okhufumia ebintu bitingisibwa, nende ebintu bikholwa, khw'okhuba ebintu bitanyala okhutingisibwa bikhale. Khulw'ekyo, khulwa nende obwami obutanyala okhutingisibwa, khube nende obw'oluya, khw'okhuba khukholela Nyasaye mu ngira y'amuchamisia, nende okhumuhaya nende okhumuria.”3 Amakhuwa gano khulw'okhutingisa khukhulindililwe khandi khawonekha khukholanga khube khukhilwa nende okhwanza obwami bwa Nyasaye khw'okhutsililila, hansi wa Kristo, Imbuto yasuubisibwa, “Omulindililwa w'amahanga kosi.”
GSAM 39.1Okhutsililila khwokhukhola Kristo khukhawonekha khubulayi mu bise bino by'obumalilisia khulwa bona babona Abiblia yosi. Khataali khutyo khubandu b'emilembe y'embere. Likhwa lya Nyasaye lyaboola khubo, “amalako khulw'amalako, amalako khulw'amalako; omurongo khulw'omurongo, omurongo khulw'omurongo; hano khatiti, eyo khatiti.”4 Khutyo khwamanyisibwa khubo obulosie bw'obuhonia, khaba khufwana nende engira y'abatoto, “khufwana nende obulafu obwakha khw'ekila, obwakha khukendelela khulw'eshise shikhilile.”5 Khulw'ekyo khukhaba khw'obwila okhulololola khatiti okhufumuka khw'olosie khuno khw'okhuhonia khw'abandu babo b'embere.
GSAM 39Okhulindilila Khutamanyisibwa Khukhilamo
GSAM 39.2Omwami khataalindilila khukhila obusuubili bwabo, akholanga emitima chiabo khulwala khw'okhubeebelesia khw'okhuba khukhaba emyaka mingi khw'okhutsililila obusuubili bwabo mu Mbuto yasuubisibwa. Khufuma mu bindu bilondokhanibwa, khukhilila khw'okhuba baalekhanga okhukhila omwana wamberi okhuba Imbuto yiyo; nende khw'okhuba mu khasekha Edeni yatsilililwanga, nabo bawa no khwitsa khw'omuti kw'obulamu. Kaini niyabalwa, Eva yakhuwula, “Ndanyoola omundu khufuma khu Mwami.”6 Abasomi b'Ekihibrania bali balomalola khw'okhuba khululimi lwalwo likhwasoma, “Ndanyoola omundu, Omwami.” Khulwo khukhaba: hano eli Imbuto yakhola omulimo kw'Obwami khw'okhukhonona Shitani. Khutaliho likhwasoma Eva akhola amang'ana kano Abel niyabalwa. Khanyala khandi khw'ekhulilo okhukhilila omwana wamberi niwe wakhola okhutsililila obusukusi. Obusuubili bwawe bukhawira butya, khandi bukhafa, khw'ekhilimo kya Kaini khw'okhukhola, nende khwabona engira yawe mbi yatsililila khw'okhwita omwana wabo. Abel atali khuita, baanyoola omanyisibwa khandi obumenyi khulw'eshisada shikhutsia khukholelwa khulwa bo; khulw'ekyo Abel, nende okhulongolwa kwa Nyasaye, yakhila khandama khwe shumbo, naye Kaini, owamanyisibwa khufwana nende omwana wabo, yakhila ehole y'ebimera bikhuma mu lialo, nende yo yakhilanga nende obukali nende obwikhali. Ehole ya Abel yakhilanga okhwatsibwa okhukhila ya Kaini, khulw'okhuba yakhilwa “khulw'obusuubili,” nende Paulo yakhwandika khuyo, “Niyali wafwa, khali akhoola.”7
GSAM 40Seth niwe Imbuto?
GSAM 40.1Ni Abel yamala khufwa, Seth yabalwa, obusuubili bukhakhila khukhila; Eva akhola, “khulw'okhuba Nyasaye, andekelile imbuto indi mu ndao ya Abel, omundu Kaini yakhwita.”8 Khumala Seth yatsalilwa mu lubala lwalukha Adam. (Lola Okhuchaka 5:3.) Kaini, omwana wamberi wene, khataabalwa mu lubala. Khukhilila Eva yakhililanga Seth niwe Imbuto yasuubisibwa. Khukhawonekha mu likhwasoma khw'okhuba Seth yamala khubalwanga, abandulanga okhwiita izina lya Mwami. (Lola khulubali lwa Okhuchaka 4:26.) Khanyala bakholanga khulw'okhukhilila Seth niwe yakhaba omwami w'obumalilisia, Omwami, nende okhukhonona obwami bwa Shitani obwakwibanga.
GSAM 40Obusuubili Bukhilila Khu Noah
GSAM 40.2Mu likhwasoma lya khatiti khulw'amang'ana khufuma khukhise kya Adam khwitsa khw'obalwanga Noah, khali khukhilila khulubala lw'abandu. Noah niyabalwa (“omutoto,” khulubali), obusuubili bukhakhila khandi, abandulanga, “Oyu niwe alikhumula khulw'emilimo nende okhukhola kw'amakhono kethu, khulw'eshitaka Omwami yakhilakha.”9 Likhwa lya Nyasaye shiliboolanga engira eya baasuubanga okhukhumuliwa tawe; naye obusuubili bukhakhililwanga khw'okhuba khukhilakha khw'eshitaka khukhakhililwanga mu engira yindi. Obumenyi bw'obubi bwaba khukhise kya Noah, ni bandu baakhilanga khw'ichusia lialo nende obubi nende obwikhali khw'eryo obulw'i khwakhililwanga khufuma mu lialo nende marusi, naye Noah nende abali b'eka yawe bo boka baakhilanga; nende khw'okhuba yakhaboolanga lialo khw'imyaka 120 khulw'obulasi bw'okhukhonona okhwa khwitsa, byosi byabalekha okhumenywa nabo.
GSAM 41Babel Yombakhwa
GSAM 41.1Ni marusi yamala, abandulanga baamanyisibwa khulwa Noah okhuchusia lialo; naye ni baakhila khwiyanza, baakhana losie lwa Mwami lw'okhubaloma. Nimrodi yakhwanzanga obwami bwa Babel (bwamalanga khubalikha Babiloni, obwami bwamberi khulialo).10 Khukhise khatiti, abandulanga baakhila khwombakho omunara gwa Babel, khwiyimbakho izina, nende khwikhilila khw'okhutswamo, khukhilana nende bino Mwami, khulwa Noah, yaamanyisanga. Mu ndao y'okhulindilila khw'obwiyanza khw'okhukhola ebilolelwe, baakhilanga khwikhola, Nyasaye niyachangamanga olulimi lwabo, khulwo baatswamo.
GSAM 41Abraham Khuba Omuritsi w'Lialo
GSAM 41.2Khulondolola likhwasoma lya khatiti khwitsa khw'omwana wa khumi khufuma khu Noah, khukhaba okhwalwa khwa Abraham, Omwami yamuboolera, “Lialo lyosi libona nikhukhupa, ndalikhupa khwiwe, nende khw'imbuto yakho khw'emilembe yosi. Ndakhwambatsa imbuto yakho khufwana nende obulundu bw'eshitaka; khulwo mundu niyanyala okhutsanga obulundu bw'eshitaka, imbuto yakho nayo yakhatsangwa. Yimuka, khendela mu lialo mu buleeyi bwalyo nende mu buchikha bwalyo; khulw'okhuba ndalikhupa khwiwe.”11 Nende khw'ekhw'irirwaho khw'okhuba Abraham yakhaba omuritsi w'eshitaka, Omwami yamuboolera yakhwifwa. Paulo akhola yakhuma khw'enda mu “hano khw'akhukila khunyoola khuba omuritsi.”12 Lino khw'okhutsililila khw'ekhw'irirwaho khwakhaba khw'amanyisibwa Abraham mu lilolero lya Nyasaye, khulw'okhuba “yakhililanga omukunda khw'ikhomba, omwombaki nende omukhola wago ali Nyasaye.”13 Mu Baroma 4:13 khwakhilila khw'okhuba obusuubili bwakhaba “akhaba omuritsi w'lialo;” khataali mu ng'ala yino, naye khumala khwitsa khandi khukhila okhuba omulamu.
GSAM 42.1Khulw'ene Abraham khatanyala okhubona engira imbuto yasuubisibwa yakhaba imbuto yawe. Khulw'ekyo yakhombera Elieza, omusimamizi wawe, okhuba imbuto. Omwami yakhola, Tawe; naye yakhaba mundu “ali khwitsa khufuma mu nda yakho.” Lino Omwami yakhila okhumanyisa Abraham khw'okhuba omulimo kw'obumalilisia kw'imbuto yawe khwataakhilanga khwiyilila. Yakhaboolera Abraham, “Imbuto yakho yakhaba omwimbe mu lialo litalibo, yakhabakhilila, nabo baakhumanga emyaka 400.... Naye we, wakhwitsa khw'abaisokho mu khure, wakhayabilwa mu busakhulu bulayi.”14
GSAM 42.2Omukhasi wa Abraham yakhombera engira y'obwikhokhi khw'okhukhwamisia okhutsililila khw'obusuubili; naye Isaka yamala khubalwanga, omwana wene wa Abraham nende Sara, omukhasi wawe w'obulomo, Omwami yakhola khulw'Ishimaeli nende nyina Hagara, “Yilusia omukhasi ono omukula nende omwana wawe.”
GSAM 42.3Mu khwiyanza khw'obusuubili bwa Abraham niyakhilanga okhuhola Isaac khwe khihako, yakhilanga omanyisibwa khulw'okhwiimuka khw'abafu. Khwaboolwa khuyo, “Yakhililanga khw'okhuba Nyasaye yakhanyala okhumuimusia [Isaac], khandi khufuma mu bafu; khufuma khano yakhumukhililanga khufwana nende akafwanani.”15
GSAM 42Imbuto Yene
GSAM 42.4Mu khise khindi Abraham yakhilanga khwamanyisibwa khw'okhuba Imbuto yene, khulwa yo amahanga kosi kaakhilanga okhunyoola ikhabi, naho khaba khw'imbuto yawe khulw'omubiri, khali Kristo wa Nyasaye; khulw'okhuba Omwami khatamuboolera, “Imbuto, khufwana nende nyingi; naye khufwana nende emwe, Khandi khw'Imbuto yakho, oyo ali Kristo.”16 Omurumwa Paulo yakhola, “Likhwasoma, lyabona embere Nyasaye yakhilanga okhubabala abanyamahanga khuba abalunjishi khulw'obusuubili, lyamanyisia Abraham Injili embere, likhola, Mu we amahanga kosi kakhililwanga.”17 Obusuubili khwa Abraham bwakhilanga khw Isaac nende imbuto yawe,18 nende khandi khwa Yakobo.
GSAM 42.5Khulw'okhuba Yakobo yakhaba nende abana khumi na babili, khukhaba khwiyanza okhubusa, Lubala lwelu lya Imbuto yene lwalondokhanibwa? Mu buloli bwalukhongo Yakobo yakhola khulw'abana bawe, khwakhilila, “Omusimbo khwatafumanga khu Yuda, nende omukholi w'amalako khufuma hagati w'amakulu kawe, khwitsa Shilo niyakhwitsa; nende khuyo khukhaba khwitsanga khw'abandu.”19 Khw'ekhililo khuno, khukhaba khw'obwila okhuloma hano khw'okhuba Abaisiraeli, naho baakhilanga hansi h'amahanga khandi khandi, baalekhelwanga okhuba nende Sanhedrini. Khulwo Yuda—oluganda lw'Abayuda lwalukha khu Yuda—yakhaba nende obwene khuluboma lwabo khwitsa khw'obwila Shilo (Kristo) niyakhwitsa wene.
GSAM 43Eshise Shabisibwa
GSAM 43.1Abaisokho baakhaba nende obumenyi khulw'okhutsililila nende Imbuto yasuubisibwa; naye khukhise shi, nende emyaka mingi mbere khw'akhwitsa, khwakhilanga khubisibwa. Abana ba Yakobo ni baakhila khwiyanza mu Misiri, Farao Omwasiria (Esaya 52:4), ow “khataamanyanga Joseph,”20 yakhilanga khubanyasianga, amalesi kabo kaakhilanga khwitsa khulw'emyaka 400 (khali 430) yakhilanga Abraham khufwana nende khise khw'obunyasi nende obwimbe, baasuubanga okhuba okhuhonibwa khufuma mu busalili buno nende obwimbe khwakhilanga okhuleeta oburitsi bw'asuubisibwa.
GSAM 43.2Musa niyabalwa, abali b'eka yawe baabona “yakhaba omwana omulayi.”21 Khukhilila baakhapanga okhumanyisibwa khw'okhuba yakhaba, hansi wa Nyasaye, omuhonia w'Abaisiraeli khufuma mu bukhali bwabo. Khukhilila obumenyi buno bwakhilanga khwitsilwa Musa; khulw'okhuba niyakhaba nende emyaka makhumi ane, yakhilanga okhuyanza khwikhala nende Abaisiraeli banyasibwa nende okhunyoola obusalili halala nabo, mu ndao y'okhuilwa omwana w'omukhana wa Farao nende omuritsi w'obwami bwa Misiri,22 khali niyakhila okhulwanila abandu bawe, nende mu khubatebelela yakhwita Omumisiri, yahuka muno khulw'okhuba shibaamanyilisia omulimo kwawe tawe; “khulw'okhuba yakhililanga abana baabo baakhilanga okhumanya khw'okhuba Nyasaye yakhilanga khubahonya khulwa likono lya Musa.”23
GSAM 44.1Ni khise khwa Mwami khwakhwitsa khw'Abaisiraeli khw'akhuma Misiri, baakhuma, nende khu lunaku lwene lwalakusibwa. Okhufuma 12:40, 41. Khataanyala khw'ekhilila Musa niwe omwami w'obumalilisia nende Imbuto yakhupwa obusuubili, khulw'okhuba yakhaba w'oluganda lwa Levi, nende Yakobo khataamanyisanga mu bulakusi bwawe khw'okhuba Yuda niwe yakhaba omwami wabo khwitsa Shilo niyakhwitsa?
GSAM 44“Ndalimubona, Naye Khali Tawe”
GSAM 44.2Ni Abaisiraeli baakhilanga khw'enda khwitsa Kanaan, Balaki, omwami wa Moabu (w'olwibulo lwa Loti), yakhuyanga Balaamu khw'ikhoma Abaisiraeli. Omwami yakhilanga okhuchanga okhukhoma kwawe khuba obukombe, khulwo baakhilanga okhunyoola obulafu obundi, obwakhilanga okhufumia okhukhilila khw'okhuba okhuhonia khw'obumalilisia khufuma khubwiyibanga bwa Shitani khwakhilanga khwiyilila ni baakhwitsa Kanaan. Likhwasoma likhola, Balaamu mu lilolero lya Nyasaye yakhola, “Ndalimubona, naye khali tawe; ndalimulola, naye khali hakhofu: yakhwitsa Inyenyezi khufuma khu Yakobo, nende Omusimbo yakhwimuka khufuma mu Isiraeli, yakhwita emboho ch'ehibala kya Moabu, nende okhukhona abana bosi ba Shethi.”24
GSAM 44.3Imbuto yino yingi yakhuma khu Abraham, Paulo yakhiloma khuyo atya: “Khulw'ekyo khufuma khumwe, nende oyo yakhaba khufwana nende wafwa, abandulanga khufwana nende inyenyezi ch'elikulu khulwingi, nende khufwana nende omusenyi khw'ekhw'anga lya imbala ogwataanyala okhutsangwa. Aba bosi baakhwifwa mu busuubili, khataanyoola obusuubili, naye baabona khufutso, baasuubila khubo, baabwanulila, baakhiloma khw'okhuba bali abanda nende abalulusi mu lialo.”25
GSAM 44.4Omutima kw'Abaisiraeli khwataakhilanga okhufwa amanyi nende okhukhilwa khulw'obulakusi bwa Balaamu bwakhwila khw'okhuba obumalilisia bw'obusuubili bwabo “khali tawe,” khandi “khali hakhofu”; khulw'okhuba Omwami, khataali khw'emyaka mingi mbere khw'obulakusi buno, yakhilanga khwiyila khw'obulamu bwawe khw'okhuba obwene buno bw'obwoya bwakhilanga khwitsa. Khulwa Musa yakhola, “Naye khufwana nende khw'ene ndali omulamu, lialo lyosi lyalikhilila nende obwoya bwa Mwami.”26 Mu bise bya Habakuki, emyaka 863 khumala, obwene buno bwakhilanga khwiyililwa, naye khwabulwa khw'ekholwa khw'embere: “khulw'okhuba lialo lyalikhilila nende obumenyi bw'obwoya bwa Mwami, khufwana nende amachi kaakhilila imbala.”27
GSAM 45Omulimo kw'Habundu Ahalafu Khabakhaba Eshifwanani shi'Obwene
GSAM 45.1Ni Omwami yakhumanga Abaisiraeli Misiri, yakhilanga khuboolera mu buli bwa khambi kosi amalako kawe k'obulamu, nende khubakhupa khupapa khw'amalako ako khukhwombwa khw'eshindu khulw'likono lyawe, khw'okhuba baakhilanga okhulongolwa khw'oyo Omuhonia yakhilanga khwiyihola khwabo khw'obumalilisia; nende khulwa amatsai kawe k'olukoosi muno obubi bwabo bukhilanga khulafwa, yakhombanga habundu ahalafu mu mapungu. Eshikambi shino, habundu ahalafu, khulw'okhombwa khwako kosi, Musa yakhilanga okhukhilwa okhukhola khufwana nende eshifwanani Omwami yamulolanga khumukhuku.28 Omulimo mu habundu ahalafu khwakhaba eshifwanani shi'omulimo kw'ene gwa Kristo mu habundu ahalafu khw'elikulu.29 Naho losie lwa Nyasaye mu maholo nende eshisada shia habundu ahalafu lwakhaba khw'okhukhila khubandu eshifwanani shi'ebintu “biilile khwitsa,”30 Shitani yakhilanga khw'ikhilila abandulanga okhukhilila ehole yene, khataali Kristo nende omulimo kwawe kw'ene, oyo khwakhaba khushifwanani. Khulwo yakhilanga khubaletela okhusuubila emilimo chiabo khulw'okhuhonibwa.
GSAM 45.2Yakhaba losie lwa Mwami okhuba omwami w'abandu bawe—Abaisiraeli—khw'okhukhomba amalwani kabo nende okhukhilisia amahanga. Yakhaba nende engira yawe y'obulomi, khufwana nende likhwasoma lino: “Ni yamala okhukhona amahanga saba mu lialo lya Kanaan, yakhilakhana lialo lyabo khubo khulw'okhupa ikha. Khumala khuno yakhakhupa abaloma khw'emyaka 450, khwitsa khwa Samueli omulakusi.”31
GSAM 45Abaisiraeli Bakhomba Omwami
GSAM 45.3Khukhawonekha Abaisiraeli baakhilanga okhukhilwa nende engira Omwami yabalomanga. Naye, khwene, yakhaba losie nende khwiyanza khw'okhuba bandu b'enjawulo, abatali khufwana nende abandi baakhilanga khubakhilila. Nemba baalondokhana khubulayi nende amanyisibwa kawe, kata amahanga kakhaboolere khubo, “Khw'ene, lishio likhongo lino li bandu b'obwene nende obumenyi. Lishio lishio likhongo likhufwana lino, lya Nyasaye ali hakhofu nende lyo, khufwana nende Omwami Nyasaye khulwosi lukhulanga khumuyanga?”32
GSAM 46.1Mu khutayanza kwabo baakhomba Samueli khw'okhubakhombera omwami, Omwami yakhola khu Samueli, “Baankhana, khw'okhuba ndeshe okhuba omwami wabo.”33 Khandi baakhola khu Samueli, nende obukali khwakhila, “Lino khukhombere omwami khw'okhukhukhalakila omuse khufwana nende amahanga kosi.”34 Samueli yakhilanga khubakhililila khubulayi obunyasi obwakhilanga khwitsa khubo ni baakhaba nende omwami, naye “naye abandulanga baakhana okhulingilila likhuwa lya Samueli; baakhola, Tawe; naye khukhaba nende omwami khulwethu, khw'okhuba khukhabe khufwana nende amahanga kosi; nende omwami wethu alikhukhalakila omuse, alikhilanga embere khetheru, nende okhukhomba amalwani kethu.”35
GSAM 46.2Khulwo baakhaba nende abami khw'okhubaloma khw'emyaka nga 500, khwamberi khufwana nende obwami bumwe hansi wa Saulo, Davidi, nende Solomoni; khumala khwakhaba obwami bubili, Isiraeli nende Yuda. Abami babatiti bo baakhaba abalayi nende abatoto, naye abangi baakhaba babi, khubalomesa abandulanga khw'ikhilila ebikhono nende obubi obw'amaani. Khulwo abandulanga khataali khufwana nende amahanga k'ahali khulw'okhuba nende omwami, naye baakhaba khufwana nende mu bubi, khw'ikhana Nyasaye w'abaisokho babo, nende okhwinamila ebifwanani bi'abanyasaye nende amahe ka likulu.
GSAM 46.3Omwami yakhola khulw'obwami buno khulwa likhuwa lya mulakusi Hosea, “Ai Isiraeli, wiyikhononie wene; naye khuli nende obulongosi khwange. Ndalikhaba omwami wakho; aliho wundi wakhunyala okhuhonia mu mizi chiakho chosi? N'abakhukhalaka, abo waboolanga, ‘Nkhupa omwami nende abakulundu’? Nakhupa omwami mu bukali bwange, nende namukhusa mu buruma bwange.”36
GSAM 47Obwami Bwasalulwa
GSAM 47.1Obwami bw’omwami bwakhalilila okhula Abakalidayo bakhupa Yerusalemu nende omulilo, bakhola ebintu by’ehabundu ahalafu, kandi batwala Yuda mu bunyoli e Babiloni, nende bakhalayo emyaka makhumi musafu, khulondokhana nende obulakusi bwabaambakha. Likhatsi lya obwami bwino lyahela, Nyasaye khulwa omulanzi Ezekieli, khuloma Zedekia, omwami waabo w’eyinda, yakhwama: Omwami omubi w’Israeli, omwitsa kwawo kwatsila, nende obubi bwakhola okhutsilila, Nyasaye Omwami yakhwama: Khula ekisuma khw’omutwe, okhula ekikoma: sikhakhala khuli khale; khulisa oyo omutiti [omutelesi wa Babiloni], nende ukhulule oyo w’iyenga [omwami ono wayilisa omwene w’ekisaka kya Yuda]. Ndakhasalula, ndakhasalula, ndakhasalula; sikhakhala khandi, okhula oyo w’ovukila yakhwitsa, kandi ndamukha.37
GSAM 47.2Omwami ono w’obwene, Oruvana olw’obwene, ni Kristu. Khwuyo omulanzi Mika yakhwama, Ewe, munara w’ekisibo, olukoba lwa mwana wa Siyoni, khwowo khulakhwitsa, obwami bwamberi [obwami khw’eshialo, bwakhilisiwa muli Kristu]: obwami bulakhwitsa khwa mwana wa Yerusalemu.38
GSAM 47.3Likhatsi Israeli yakhila ekikoma, khyakhola mu makono k’omwami wa Babiloni. Bamala okhuba khulwa obwami bwa Medi-Persia, Bugiriki, nende Roma, obwami bwakhasalulwa khataru. Mu khwami kwa Kaisari Augusto, omwami wa Roma, Kristu, omuyinda w’obwene w’ekikota khya Daudi—Oruvana olw’obwene olw’omukhasi, olwa Aburahamu, nende olwa Daudi—yavuka, khuli khwabalakusi.
GSAM 47.4Abandu bamanye khuba Omwami w’obwene, Oruvana olw’obwene, yali omundu okhila omundu w’osanga, nende obwami obw’okhukhala likhatsi lititi, Nyasaye yakhasukha omusili khwama khukhwama: Ndakhola abe omwana wange w’emberi, omukhongo okhila abami b’eshialo. Olwanziro lwange ndamukhilila lilaka, nende endagano yange ilakhala naye. Oruvana lwakwe ndamukhola akhalile lilaka, nende ekikota khyakwe khuli tsinyanga tsi’ebuganga. Oruvana lwakwe bulakhala lilaka, nende ekikota khyakwe khuli lisuba embere wange. Bulakhilwa lilaka khuli omwesi, nende khuli omwimiriri w’obwene ebuganga.39
GSAM 48.1Mu bulakusi bwa Isaya, khusoma khandi khw’Omwami ono: Khwitsilila eshiwana khyavuka, khwitsilila omwana wakhilwa; obutelo bulaba khw’elyayi lyakwe; nende izina lyakwe bulakhwama W’okusangasa, Omusasi, Nyasaye Omukhongo, Taata wa lilaka, Omwami w’Emirembe. Okhukhila khw’obutelo bwakwe nende emirembe sikhulaba nende obumalilikho, khw’ikota khya Daudi nende khw’obwami bwakwe, khukhilisa nende khukhwima khw’okhukhalaka omuse nende khw’obwene, okhula khukhila khandi lilaka. Obwika bwa Nyasaye w’amasolotsi bulakhola bino.40
GSAM 48Okhuhindulwa kwa Enoki nende Eliya
GSAM 48.2Baliho abandu b’etsimbula tsia khale bandikhibwa okhuhindulwa ebuganga khatali okhulya olufu. Khu Enoki, ow’akasafu okhula Adam, khwakhwama, yatambulanga nende Nyasaye; kandi yaliho tawe, khulw’okolwa Nyasaye.41 Khulw’obwisuubili Enoki yahindulwa khakhwitsanga okhula olufu; kandi sianyoolikha, khulw’okolwa Nyasaye yamuhindula; khubera khw’ehindulwa kwakwe yali n’obuloli bw’okhuba w’okusangasa Nyasaye.42
GSAM 48.3Khandi, Eliya nende Elisa bachatambulanga hamwe, khwakhola khuba, bakhachenda nende khwaloma, khulola, ekhiga ky’omulilo nende amabaluasi k’omulilo khyakholekha, khyabasalula bombi; Eliya yakhwitsa ebuganga khulwa omuyaga omukhongo. Elisa yakhilola, yakhwama, Taata wange, taata wange, ekhiga khya Israeli nende abachesi bakhyo. Kandi Elisa sialola Eliya khandi.43
GSAM 48.4Enoki yabalakusi khw’Okhwitsa kwa Kristu khuli omukholi w’esialo khosi, mu makhuwa kano: Khulola, Omwami akhwitsa nende amafuufu k’abeeli bawu, okhukhola obukholi khw’abandu khosi, nende okhukhwacha abandu batali nende obwene khulw’emilimo yabo yosi mibii badi bakhola khatali nende obwene, nende khulw’amakhuwa gaabo gakhongo g’aboosi batali nende obwene bali baloma khwuyo.44
GSAM 49Yobu Yakhilila Okhwitsa kwa Nyasaye
GSAM 49.1Yobu, oyo basuubila yakhala mu tsinyanga tsia Musa, yali n’obumanyi khw’Okhwitsa kwa Kristu nende okhukhupuka; khulw’echo yakhwama, Mukhwaha amakhuwa gange gakhilwe khabile! Mukhwaha gakhwandikhwe mu chitabu! Gakhwandikhwe nende esimbo shi’ekyuma nende likhwe mu liwe lilaka! Khubera ndamanyile Omukhonia wange ali omulamu, kandi akhima khw’eyinda ly’etsinyanga khw’eshialo; nende khali khw’etsinde lya likhoba lyange okhuhera tsinzokha nitsionona omubiri guno, khw’omubiri gwange ndamukhilola Nyasaye: oyo ndamukhilola khwange, amaso gange gamulola, katali omundu mukali.45
GSAM 49Ekikota khya Daudi, Ekikota khya Nyasaye
GSAM 49.2Ekikota khya Daudi khyakhwamanga ekikota khya Nyasaye. Solomoni yakhala khw’ikota khya Nyasaye khuli omwami mu khali wa Daudi taata w’uwe.46 Nyasaye yali yakhilila nende okhulahila khwa Daudi, khw’oruche rwa nyonga yuwe, khulondokhana nende omubiri, yakhula Kristu akhale khw’ikota khyuwe; yakhilola bino khubera khw’emberi yakhwama khw’Okhukhupuka kwa Kristu, roho yuwe sikhatsilila mu bulili, nende omubiri gwuwe sikhakhilola obusila.47 Khandi khwakhwama khwa Kristu khw’obwami bw’imbere, akhakhala khw’ikota khya Daudi. (Lola Isaya 9:7.) Khandi, Abami b’eshialo bayikhala, nende abatelesi bakhunganana khw’Omwami nende khw’Oyo Yakhilwa.... Naye ndamala okhwimika omwami wange khw’omulima gwange omutakatifu gwa Siyoni. Ndalalusia lilako: Omwami yambolela ari, Oli Omwana wange; lero ndakhwivula.48 Khandi, Nyasaye yakhwama khwa Mwami wange, Khala khw’ululyo lwange, okhula ndakhola abashiibu bawo babe khw’amatiti g’akhulu k’owo.
GSAM 49Abayuda Bakhayilwa
GSAM 49.3Amang’ano gano gakhalanga Abayuda mu khayiro. Aha yali maswali gakhongo gatasianyala okhukhilwa: Daudi yamwama Omwami, khwaki yali mwana wuwe? Yanyala atie okhuba mwana wavukha khw’oruvana lwa Daudi, kandi khandi abe Immanueli—Nyasaye ali nende ifwe? Nende Isaya, omulanzi waabo omwene, yakhwama, Omukhasi w’onyanga akhakhilwa, akhakhula omwana omusiani, kandi bamwakhama izina Immanueli.49
GSAM 50.1Kristu yamanyanga liswali lya khukhola Abafarisayo abakhayilila bakhule, echo yakhwakhila, Mukhayila khw’Kristu? Ni mwana wa nani? Bamwakhila, Mwana wa Daudi. Yakhwama, Mbula Daudi, mu Roho, yamwama Omwami, yakhwama, Nyasaye yakhwama khwa Mwami wange, Khala khw’ululyo lwange, okhula ndakhola abashiibu bawo babe khw’amatiti g’akhulu k’owo? Khubera Daudi yamwama Omwami, ali mwana wuwe khwaki?50
GSAM 50.2Wachuno khandi gwakhwamikha mu Zaburi 45:6, 7: “Ekikota khyawo, ewe Nyasaye, khyakhala lilaka nende lilaka; ekikoma khy’obwami bwawo khy’ekikoma khy’obwene. Wakhwenda obwene, wakhwanga obubii; echo Nyasaye, Nyasaye wawo, yakukhaka mafuta g’okusangasa okhila abalina bawo.”51 Khubera n’Emandiko gano embere khw’amaso, Abayuda bali n’obulamu bw’amayila amakhongo khw’obwene bwa Omwami nende Omukhilisi w’imbere. Sikhakhala khukhila khulwo.
GSAM 50Oruvana Olwava Khu Nyasaye
GSAM 50.3Bakhilwa obwechesi bwinji khw’Kristu nende okhukhulwa khwuwe, khubera Nyasaye khulwa omulanzi Mika yalolekhisia okhuva khwuwe khu Nyasaye, nende khw’ekishila ekhititi khw’akhulwa: Naye, Beterehemu Efrata, nende khuba oli omutiti mu ebikhumira bya Yuda, khwowo khulakhwitsa oyo w’aba omutelesi wa Israeli; okhuchaka khw’uwe khwakhala khw’etsimbula tsia khale, khw’etsinyanga tsia lilaka (khw’akasa, mu Lueburania, “khw’etsinyanga tsia lilaka”).52
GSAM 50Obwikhale bwa Nyasaye Bwalolekha mu Shekina nende Lichoni
GSAM 50.4Khw’etsimbula tsia Abaisraeli, Solomoni yamala okhukhila inzu y’ehabundu ahalafu, eyakhwama ekhomba okhuba y’obwika bwinji, Shekina w’obwika bwa Nyasaye yakhala hagati k’abakerubi khw’etsingonda tsia obwikhilili. Emandiko yakhwama, khw’okusasula ehabundu, abaherezi bamala okhuchila mu habundu ahalafu, lichoni lyakhulisa inzu ya Nyasaye, khubera abaherezi sianyala okhukhima bakholere khulw’lichoni; khubera obwika bwa Nyasaye bwakhulisa inzu ya Nyasaye.53 Obwikhale bwa Nyasaye mu habundu hano bwalolekhanga khw’amaso k’abandu mu lichoni ly’obwika. Nyasaye yakhwitsa khw’okusaba kwa Solomoni khw’etsinda rino, yakhwama, Ndawukhilila okhusaba kwawo, nende ndakhilwanga ekifo kino khwange, khuba inzu y’okusasulilamo.54
GSAM 51.1Abandu bakhola obubi, bakhenamiranga ebifwanani, echo litookho lyaabo nende habundu saabo byakhala bidasililwe khw’emyaka makhumi musafu. Bamala okhunyolwa, ehabundu khyakhilwa khandi khulwa okhukhongelwa kwa Zerubabeli. Nende khuba khyali khatali khw’obwika khuli ekhya Solomoni, Nyasaye khulwa omulanzi yakhwama, Obwika bw’inzu yino y’etsinde bulakhila obwika bw’emberi.55 Inzu yino yakhilwa obulayi khulwa Herode, nende mu khitanga khyayo Omukhonia yakhwechesanga. Inzu y’emberi yali nende lichoni ly’obwika likholanga obwimiriri bwa Nyasaye, naye mu yakhabili Omukhonia omwene, Omukhola w’ebintu byosi, yakhwitsa.
GSAM 51Obwami Bwa Khusangasa bwa Khusitsi khya Yese
GSAM 51.2Khw’abalindilila n’obusuubili mu tsinyanga tsa Isaya, amakhuwa g’obwika gakhwimikha khulwa obulakusi khw’ohonia k’okuhera gakhwanga obwima nende okhukhilila. Obulakusi buno khandi bwalondolanga khw’obwene esitaka lya Omukhonia ono wakhilililwe, khuli kano: Khulakhwitsa eshitsa khw’oboosi bwa Yese, nende Lisaka lilakhula khw’emirombo kyakwe; Roho w’Omwami akhakhala khw’uwe, Roho w’obumanyi nende obukhanga, Roho w’obuchetsihi nende amani, Roho w’obumanyi nende okhukhilila Omwami; akhamukhola w’okhukhanga khw’ukhilila Omwami; sikhakhila khw’amaso k’amaso, sikhakhayila khw’okuwinya khw’amatu; naye khw’obwene akhakhola obukholi khw’abatiti, akhakhayila khw’obulayi khw’abakhilili b’eshialo; akhasula esialo nende eshitsa shi’akamwa khyuwe, nende omwoyo w’amalomo gakwe akhakhupa ababi.56
GSAM 52Okhukhupuka Khwechesibwa n’Abalanzi
GSAM 52.1Omulanzi Isaya khandi yakhwechesanga obwechesi bw’okhukhupuka kw’abafu, mu makhuwa gano g’okusangasa: Khw’mulima guno Nyasaye w’amasolotsi akhakholela abandu khosi ebikhongo by’amafuta, ebinywelelo by’amaloba agakhilwe, ebikhongo by’amafuta agakhilwe. Akhakhila khw’mulima guno khw’aboosi lichinga lya khw’aboosi, nende ebandu likhonwa khw’amahanga kosi. Akhamira olufu khw’okhuula; Nyasaye Omwami akhakhulusa amarira khw’amaso kosi; akhakhula khw’eshialo kosi okhuyilwa khw’abandu bawu; khubera Nyasaye yakhwama. Mu lichi lino bulakhwama, “Lola, ono ni Nyasaye wifwe; twamulindililanga, naye akhakhonia; ono ni Omwami; twamulindililanga, khulakhwesanga nende okhusekerela mu khuhonia khwuwe.57
GSAM 52Obwami bw’eshialo Eshikhilwa Khandi
GSAM 52.2Omulanzi ono yakhwama khuba bulaba esialo esikhilwa khandi, khw’Obwami bw’okuhera bulakhilwa: Khulola, ndakhola ebuganga bukhilwa khandi [ebuganga bw’omuyaga] nende esialo esikhilwa khandi; ebya khale sibilakhumbukha, sibilakhwitsa khw’omoyo [khw’akasa, “khw’emitima,” nigo sikhakhilwa khw’akhona khandi]. Naye mukhasekhele nende okhusekhelela lilaka mu bino ndakhola; khubera ndakhola Yerusalemu okhuba okhusekha, nende abandu baayo okhuba okhusekha. Ndakhasekha mu Yerusalemu nende ndakhasekha mu bandu bange; lichi lya khulila sililawinwa khandi, nende lichi lya khukhwama sililawinwa. Sibilakhala khulwo mwana w’etsinyanga [omwana ow’obulamu bw’etsinyanga nditi] [khw’etsinda esialo esikhilwa khandi]; sibilakhala khulwo omukhongo atatsililisia tsinyanga tsyuwe [okhukofula imberi w’eshise shiakhwo]: khubera omwana akhakhupa khw’emyaka ekhama [mu tsinyanga tsia abandu bakhalanga emyaka makhumi mw’eka, abana banakhala n’emyaka ekhama]; naye omubii w’emyaka ekhama [mu tsinyanga tsia obulamu bw’emyaka ekhama] akhakhayilwa. [Abo bakhupa khw’etsinda esialo khyakhilwa khandi bali abo bakhupa mu khuherera khw’abatali nende obwene. 2 Petro 3:7.] Bakhakhila inzu, bakhalamo; bakhakhula imivini, balye ebibala byayo. Sibilakhila omundu mukali akhila, akhalamo; sibilakhula omundu mukali alye; khubera khuli tsinyanga tsi’omuti [omuti gw’obulamu, Septuagint], tsinyanga tsia abandu bange; nende abalondwa bange bakhakhilila okhukhilila khw’emilimo k’amakono gaabo.”58
GSAM 53.1Ezekieli yakhilola khw’etsimbula tsia likhongo okhula khw’okhukhupuka kw’abafu. Khulwa iye Nyasaye yakhwama, Mulole, abandu bange, ndakhula amakhoni ganyu, ndakhola mukhupuke mu makhoni ganyu, ndakhwitsa nende inywe mu esialo lya Israeli.59
GSAM 53“Yatwala Amakhuba Geefu”
GSAM 53.2Khw’Isaya, omulanzi w’enjili, kwakhilwa khw’obulafu okhuyilwa, okhukhilwa nende olufu lwa Omukhonia khulw’abandu. Omulanzi yakhwama, Nani yasuubilila obutumwa bweefu? Nani omukhono gw’Omwami gwalolekhilwe? Khubera akhakhula embere wuwe khuli omuti omutiti, khuli omusisi mu esialo ekhumile; atali nende khulolekhana nende obulayi; khulola, sikhali nende obulayi khw’ifwe okhuyanza. Yakhayilwa nende yakhwangwa n’abandu; yali omundu w’amakhuba, amanyile okhuyila; twakhilikha amaso geefu khw’uwe, yakhayilwa, ifwe sikhwamukhilila. Khw’obwene yatwala amakhuba geefu, yachinga amakhuba geefu; naye ifwe twakhilila yakhupwa khulwa Nyasaye, yakhilwa nende yayilwa. Naye yakhilwa khulw’amabi geefu, yakhubulwa khulw’obubii bweefu; okhukhilwa khw’emirembe yeefu kwaba khw’uwe; khulwa ebikhilwe byakwe ifwe twakhonia.60
GSAM 53.3Ebintu bino byali by’okhukholekha mu tsinyanga tsiange? Abandu, hamwe nende omulanzi, banakhayila khulwo. Khukhilwa khuba, Sibi khw’ino; likhatsi lya khwitsa khw’Omukhonia ono omukhongo lishiri okhuula; naye omulanzi yakhwama, Amaso kawo gakhakhila Omwami mu bulayi bwuwe; gakhakhilola esialo esikhilafu.61
GSAM 54Obulakusi bwa Danieli Bwalolekha Imbere
GSAM 54.1Naye khulwa omulanzi Danieli Nyasaye yakhachaka okhwechesa abandu bawu khw’obwami obukhilana obulakhwitsa nende okhutelesa okhula obwami bwuwe bw’ebuganga; nende okhwechesa likhatsi lya khw’etsinda lyali litakhwitsa, okhula khw’okhukholekha nende okhukhilwa kwa Masiya. Okhukhilwa khw’eshiloto shia Nebukadinezari khwalolekhanga obwami khana bwali bulakhwima khw’eshialo bulatutuha khw’obukhongo nende khw’obwika khuli okhututuha khw’obukusi bw’orwanyi, esiliva, khw’ekikomo, nende khw’ekyuma; nende khw’eyinda obwami bwakhilwa, obusilu nende okhusala, bulaba khuli obusila bw’ekyuma khwasangwamo nende amatoyi. Khandi bulakhwitsa obwami bw’ebuganga, obulakhwimila khw’okhukhila khw’obwami obulaba khuli amakhumbiri k’ahandu h’okhuula ebilimwa mu likhatsi ly’omusana, khw’okhula sikhakhilwa khabundu; naye obwami bwa Nyasaye bulakhulisa esialo khosi.
GSAM 54.2Khandi, mu lilolero lya isula ya kasafu, khw’ebilolero by’amasolo makhongo kana, wachuno gwakhilwa khandi, nende amakhuwa kandi g’obwami gano galolekhisiwa. Mu isula yino mulondolwamo obulamu nende emilimo shia obutelo bw’“esiga ekhititi” obulakhwitsa, khw’etsinda ly’obwami bwakhana khwasalulwa mu bitanga ikhumi, akhasalula khatatu khabwo nende okhubutela, okhuyikhilila khuli omutelo wa roho khw’akosi. Obutelo buno bwa papa bulakhilila mu bwimi obusalulwe nende obwokhupa khw’obwami bwakhana, n’emyaka 1260. Khulwo khwalolekhisiwa ebintu bilakhwima okhula likhatsi Kristu akhunyoola obwami khwa Taata, akhabukha khw’ababeeli b’Omukhongo khukhila; obwami obulakhila okhutelesa khw’eshialo khosi, nende okhukhala lilaka.
GSAM 55Tsinyanga 2300
GSAM 55.1Mu isula ya munana ya Danieli, mu lilolero lya limiku, imbusi insatsa, nende esiga ekhititi eyakhula khw’obukhongo khw’amaani, omulanzi khandi yakhilwa khw’eyinda ly’etsinyanga. Mu mikalilo 13 nende 14 amaso gawu gakhilwa khw’etsinda lya likhatsi—tsinyanga 2300—lilakhwima khw’obukholi. Lino lyali likhongo lya likhatsi, nende omulanzi yamanyanga echo; malaika yamukhilila lilolero likhali khw’etsinyanga tsinyinji. Khw’ino likhatsi sikhakhilwa khw’okuchaka khw’etsinyanga; echo yamala isula yakhwama, Nakhayilwa khulilolero; naye sialiho omundu wakhilila.
GSAM 55Amachuma Amakhumi Musafu okhula khwa Masiya
GSAM 55.2Isula ya tisa yakhwama khw’Omalaika yakhwitsa khwa Danieli, khulw’okhusaba khwuwe, okhumuha obumanyi nende okhukhanga. Yamukhilila khw’etsinda lya machuma amakhumi musafu. Amachuma 69 k’emyaka [khuloma batwekhilila, echo ni lisina shevooim, lyakhilwa “amachuma”] gakhakhilila okhula khwa Masiya. Ekifo likhatsi lyakhachakila, amalako k’okhukhilila nende okhukhila Yerusalemu, sikhakhilwa. Liswali lya khwitsa, Danieli yakhanga atie amachuma 69 gakhakhwima? Mu isula ya khumi na kabili likhatsi lya khandi likholwa liswali, nende khw’okusaba khwuwe, Khilakhwima khwaki ebintu bino? yakhilwa okhuchenda, khubera amakhuwa “gakhilwe nende gakhilwanga okhula khw’etsinda lya khumala,” likhatsi “abakhanga balakhanga.”
GSAM 55.3Khatali khw’akakhayiro, liswali lino lya likhatsi ni limo khw’ebi omurumiwa Petro yakhwamikha khw’akhwama, Khw’ohonia kano abalanzi bakhungananga nende okhucholanga khw’obwima, abo babalakusanga khw’ng’ono eyali yilakhwitsa khw’inywe: bakhachola likhatsi rino, nende khuli litya, Roho wa Kristu owali muli bo yalolekhisianga, khw’akhwama khw’emberi okhuyila kwa Kristu nende obwika obulakhwitsa.62
GSAM 56Obukhilwa bw’Abatali N’obwene
GSAM 56.1Malaki, omulanzi w’eyinda khw’abalanzi b’Endagano ya Khale, yakhula eshifwanani shia khukhanga khw’okuhera khw’ababi: Khulola, lichi lilakhwitsa, lilakhokha khuli eshiko; abakhongo bosi, nende aboosi bakhola obubii, balaba khuli amakhama; lichi lilakhwitsa lilabhakhokha, Nyasaye w’amasolotsi yakhwama, sililabarekhila omurombo noho lisaka. Naye khw’inywe mukhakhilila izina lyange, Lisuba ly’obwene lilakhwimila nende okhukhonia mu mapeesa gakwe; mulakhwitsa, mukhula khuli abana b’enyama khw’eshilinga. Mulakhanda ababi khw’amatende ganyu, khubera balaba ivu khw’amatende ganyu khw’ lichi ndakhola bino, Nyasaye w’amasolotsi yakhwama.63
GSAM 56.2N’ebintu bino byosi byandikhibwa mu Endagano ya Khale, abaisraeli bali nabyo, bilondolanga amakhuwa amayinji g’omupango gw’Obuhonia, obwima bwali obw’abasomi b’Elikhulu b’echinene khw’amaaso gaabo khw’alolanga nende khw’amanyanga bali khw’etsinda likhatsi Oruvana ono w’eyile yakhwitsa. Nende abandu banji, hamwe nende abo basomanga Emandiko mu masinagogi buli Isabato, bakhalemwa okhukhanga amakhuwa (Ebikolwa 13:27), abandu b’obwene, abasomi, abalondanga Emandiko nende okhutelwa Roho, khatali khw’akakhayiro basabanga nende obwima, khuli omurumiwa Yohana mu likhatsi lino, “Khitsa, Omwami Yesu, khitsa nende obwangu.”
Notes
- Tsinjelo 13:12. ↩
- Hagai 2:6, 7. ↩
- Abaheburania 12:26-28. ↩
- Esaya 28:13. ↩
- Tsinjelo 4:18. ↩
- Okhuchaka 4:1. ↩
- Abaheburania 11:4. ↩
- Okhuchaka 4:25. ↩
- Okhuchaka 5:29. ↩
- Okhuchaka 9:1; 10:9, 10. ↩
- Okhuchaka 13:15-17. ↩
- Abaheburania 11:8. ↩
- Abaheburania 11:10. ↩
- Okhuchaka 15:13-15. ↩
- Abaheburania 11:19. ↩
- Abagalatia 3:16. ↩
- Abagalatia 3:8. ↩
- Okhuchaka 28:13, ↩
- Okhuchaka 49:10. ↩
- Okhufuma 1:8; Ebikorwa 7:18, ↩
- Abaheburania 11:23. ↩
- Lola Josephus, Antiquities of the Jews, II, 9, § 7; The Spirit of Prophecy, I, pp. 165, 166, ↩
- Ebikorwa 7:25. ↩
- Obubali 24:17. ↩
- Abaheburania 11:12, 13. ↩
- Obubali 14:21. ↩
- Habakuki 2:14. ↩
- Okhufuma 25:40; 26:30; 27:8; Ebikorwa 7:44. ↩
- Abaheburania 8:3-5; 9:8-12. ↩
- Abaheburania 10:1. ↩
- Ebikorwa 13:19, 20. ↩
- Amalako ka kabiri 4:6, 7. ↩
- 1 Samueli 8:7. ↩
- 1 Samueli 8:5. ↩
- 1 Samueli 8:19, 20. ↩
- Hosea 13:9-11. ↩
- Ezekieli 21:25-27. ↩
- Mika 4:8. ↩
- Zaburi 89:27-29, 36, 37. ↩
- Isaya 9:6, 7. ↩
- Genesis 5:24. ↩
- Abaheburania 11:5. ↩
- 2 Abami 2:11, 12. ↩
- Yuda 14, 15. ↩
- Yobu 19:23-27. ↩
- 1 Amang’ano 29:23. ↩
- Ebikolwa 2:30, 31. ↩
- Zaburi 110:1. ↩
- Isaya 7:14. ↩
- Matayo 22:42-45; Zaburi 110:1. ↩
- Abaheburania 1:8, 9. ↩
- Mika 5:2. ↩
- 1 Abami 8:10, 11. ↩
- 2 Amang’ano 7:12. ↩
- Hagai 2:9. ↩
- Isaya 11:1-4. ↩
- Isaya 25:6-9. ↩
- Isaya 65:17-22. ↩
- Ezekieli 37:12. ↩
- Isaya 53:1-5. ↩
- Isaya 33:17. ↩
- 1 Petro 1:10, 11. ↩
- Malaki 4:1-3. ↩