Isula 21 — Omukhono Okumirira mu Milimo
GSAM 322.1“Ndakhwibaalira nende okhukhwechesia injira eya olatsiangamwo.”1
GSAM 322.2Khu oyo oweesikanga Omwami, obulindi bubwe bulolekhanga obushia nobushia. Ne halio ebise ebi obulindi buno bumanyikhananga muno, shinga olwa ahonianga abandu khububii nende khubiitsa, ebilolekha nende ebitalolekha, khandi olwa Omwami omwene yikulanga tsinjira tsia okhutsililisia obwatoto bubwe. Amakhuwa kano niko akasunjilwa mu isula ino.
GSAM 322Lilolero ly'Amberi mu Michigan
GSAM 322.3Mu mwesi kwa 5, 1853, Omukhulundu White nende omukhasi wuwe batsia okhuchendela Michigan. Khwali okhutsia khwabwe khwamberi ebuchwe bwa Buffalo, N.Y. Khulw'Isabato y'omumalilisia mu mwesi kwa 5 bali mu Tyrone, khandi mu shifwo shieno Mama White yalolesibwa mu lilolero ebikanda bikali bi'abalindi b'Isabato mu shialo shieno, halala nende amalakilo khu makhuwa akanyala okhubalwania. Khunyanga ya 2 y'omwesi kwa 6, mu Jackson, yandika tsimbeka munane ts'olukaratasi olukhongo, nabolangamwo amakhuwa malala akalolesibwa. Yamberesia ebia yandika n'ikalamu yamare mu lilolero lilio, khwindakano ya mbu emwandikile bulayi n'ikalamu yobwino nende obwino.
GSAM 322Omukhasi Owaiboolanga Okhuba Omulafu
GSAM 322.4Mu makhuwa kandi akalolesibwa, halimwo likhuwa ly'omukhasi owachikanga okhwiinjisia mu bandu beefwe. Yaboola mbu omukhasi oyo yeiboolanga okhuba omulafu muno. Mama White yali ashili okhumubukana, khandi shiyamanya likhuwa liosi khu ye tawe, okhushila ako akaheebwa mu lilolero lino. Shiyaboola butswa injira eya omukhasi oyo yakholangamwo tawe, ne yaboola khandi mbu olwa yalikheenwa, yaliyalolesia obweni shinga omundu omulafu muno, naboola ari, “Omwami—amanyile—omwoyo—kwanje.” Yaboola mbu omukhasi oyo yachendanga mu shialo nende omusiani mulala, omusatsa wuwe, owali omusakhulu, nashili mungo nakhola emirimo okhubafunila ebi bakhoyele mu njira yabwe imbi. Mama White yaboola mbu Omwami yamulolesia mbu “kata omukhasi oyo naboolanga okhuba omulafu, ye nende omusiani oyo bali n'obukhayi bw'okhutsukha lilako lya musafu.” Nendi nende olukaratasi lw'amakhuwa kano mu mufukho kwanje, ndalindilila n'omwoyo okurali mulembefu okhulola shinga amakhuwa kalatsia.
GSAM 323Omukhung'ano mu Vergennes, Mich.
GSAM 323.1Khwayila emikhung'ano mu Jackson, Battle Creek, Bedford nende Hastings, mana khwitsa mu Vergennes, mu shialo shia Kent, ne khwamanya mbu hano niho omukhasi oyo yamenyanga. Khwoola habundu ewa khwali okhukona eshilo, khunyanga ya 11 y'omwesi kwa 6, hambi nende okhuchaka kw'Isabato. Khwakona mungo mw'Omukhulundu mulala owali n'eliira White, owali omurwatsi mu likanda ly'Abakristo emyaka chiahwa. Okhuba eshialo shieno shiali shishia okhumenywamo, bali bamala okhwanza emikhung'ano chiefwe mu nzu ikhongo y'ebifuyo eyombakwa obushia, tsimaili tsitaru imbeli. Khwamanya khandi mbu omukhasi owalolekha mu lilolero yamenyanga tsimaili tsibiri imbeli wa habundu h'omukhung'ano.
GSAM 323Obuloli Obwaheebwa Omukhasi Owelihinji mu Busuubili
GSAM 323.2Khunyanga ya 12 y'omwesi kwa 6, khusaa tsine nende nusu tsia mutsuli, khwekhung'ania mu nzu y'ebifuyo khulwa omukhung'ano. Mama White yekhala khulubeka lw'omukhono kw'omumotso khushitundalo, esie nekhala ahambi niye, Omukhulundu Cornell ahambi ninanje, naye Omukhulundu White yali khulubeka lw'omukhono kw'omusatsa khushitundalo, nasunjila abandu. Namala okhusunjila abandu shinga tsiminiti likhumi na tsirano, omusakhulu nende omusiani beenjila halala, beekhala khushikhalo shi'imbeli ahambi nende eshitundalo. Bali halala n'omukhasi omulambi, omunyuufu, ow'omubili omumwamu, owayekhala ahambi n'omuliango. Omukhulundu White namala okhusunjila abandu amakhuwa matiti, Mama White yeema, nachaka amakhuwa kaye naboola obulindi obwa abarwatsi bakhoyele okhuba nabwo, mbu baleshe okhwonona emirimo echi baheebwa. Yabukula amakhuwa kano k'Ebiandiko, “Mube abalafu, inywe ababukula ebibya bi'Omwami.” Yaboola mbu shishi injira ya Nyasaye okhulanga omukhasi okhuchenda mu shialo n'omusatsa wundi okhushila omusatsa wuwe omwene tawe. Khumumalilisia yaboola habulafu ari,
GSAM 323.2“Omukhasi oyo owayekhala ahambi n'omuliango eshise shititi shiahwa aboolanga mbu Nyasaye yamulanga okhurwatsa. Achendanga n'omusiani uno owamala okhwikhala imbeli w'emeesa, ne omusakhulu uno, omusatsa wuwe—Nyasaye amubeere tsimbabasi!—akholanga emirimo emikalu mungo okhufunila tsimbia etsi bakholesia okhutsililila mu bubii bwabwe. Yeiboolanga okhuba omulafu muno—mbu yahulwa n'alafibwa—ne, kata nende okhwifwania khukhwe khwosi okhuba omulafu, Nyasaye andolesiise mbu ye nende omusiani uno bali n'obukhayi bw'okhutsukha lilako lya musafu.”
GSAM 324.1Abandu bosi abaliho bamanya mbu Mama White yali ashili okhulola abandu bano okhuula olwa beenjila mu nzu y'ebifuyo. Okhubamanya nende okhuboola emibere chiabwe mu njira eya yakholamwo kwachenda emioyo chi'abaliho, khwongela okhweesika khwabwe nende okhukumia obusuubili bwabwe mu malolero.
GSAM 324Amakhuwa Kaboolwa Shinga Okwa Kalakulwa
GSAM 324.2Mama White nahananga obuloli bubwe, abandu balingala Mama Alcott, omukhasi owakheenwa, n'emioyo emirali milembefu, okhulola shinga yakeherera amakhuwa akaboolwa, nende ebi yali okhukhola nohomba okhuboola. Noyali n'abula obukhayi obwa yalooberwa, abandu bali banyala okhusuubila mbu yakheema nakhaya amakhuwa kosi. Khandi noyali n'obukhayi khandi mwoni muno, yali anyala okhukhaya kosi kata namanya mbu ni k'obwatoto. Ne mu shifwo shi'okhukhola atyo, yakhola shinga obuloli obwa bwaboola mbu yalikholanga nakheenwa. Yeema mpola, tsimoni tsia bosi nitsimulingalanga, mana yalolesia obweni shinga omundu omulafu muno, naboola mpola ari, “Omwami—amanyile—omwoyo—kwanje,” khandi yekhala nabula okhuboola likhuwa lindi. Yali aboolile amakhuwa shinga obuloli obwa bwaboola mbu yaliboola, khandi mu njira ilala.
GSAM 325Obukhayi Bwiyamwa
GSAM 325.1Toto, Nyasaye yamanya emioyo chiabwe, khandi bo beene bamanya mbu bali n'obukhayi obwa balooberwa. Okhuba enyuma omusiani yaboolera Omwami Gardner, owamenyanga mu shifwo shio, owamureberesia muno khu likhuwa lino, ari, “Omwami Gardner, amakhuwa aka Mama White yaboola khwifwe kali k'obwatoto elala.” Khandi omukhasi oyo, namala okhuboolera Mama Wilson mu Greenville mu 1862 mbu “shiyalitsalikha okhuboola likhuwa liosi okhulwania Mbotso omukhasi White, mbu aleshe okhunyolekha nalwananga nende Nyasaye,” yeiyama mbu amakhuwa akalolesibwa khu ye nende omusiani oyo kali k'obwatoto.
GSAM 325Eshikanda shi'Omurumwa
GSAM 325.2Mu shise shi'amasafu k'emisaala okhukwa mu 1853, abandu batiti abali n'obutatsahafu mu Michigan beekhung'ania, bachaka okhuhulusia olukaratasi olwalangwanga Omurumwa w'Obwatoto. Omulimo kw'olukaratasi luno nende abarulongosanga kwalolekha okhuba okhumola nende okhubiiyia amaira, okhushila okhukhwombakha. Obubeyi bwingi bwandikwa mu tsimbeka tsialwo, ne bwakhunyasia mu milimo chiefwe ch'obutumwa. Okhuba khwali okhuchaka khwefwe okhubukana n'okhulwanibwa habulafu atyo, khwabona mbu kwali omulimo kwefwe okhukhaya amakhuwa kabwe k'okhubiiyia amaira. Okhukhola atyo khwabukula eshise eshiali shikhoyele okhukhwimbilia obwatoto obwa khwaheebwa. Lino lyaikhananga bulayi nende obulosie bwa Setani, owabula okhwakania niye owachaka obulwani buno. Amakhuwa kechanga katyo okhuula omukoloba kw'inyanga ya 20 y'omwesi kwa 6, 1855, olwa Omukhulundu White nende omukhasi wuwe, Omukhulundu Cottrell nende esie khwali khwamala okhwikala omukhung'ano mu Oswego, N.Y. Omundu owalangwanga Lillis yali akhunyasiise mu mukhung'ano, neetsa nakaba ebiandiko ebyo bi'okhubiiyia amaira mu bandu. Khandi khwachaaka okhwireeba ebi khukhoyele okhukhola khu likhuwa lino. Okhuchika khwefwe khwosi khw'imbeli okhukalushila obubeyi bwabwe khwabaletera butswa okhwing'inia obubeyi obundi bwingi.
GSAM 325Amachelo nende Obulakusi
GSAM 325.3Mu mukhung'ano kw'okhulaama okwali mu nzu ya John Place, mu shitongolo shia Oswego, omukoloba okwo, Mama White yaheebwa lilolero. Mu lilolero lilio yalolesibwa mbu nikhwatsililila n'emirimo chiefwe, nikhurwatsanga obwatoto, khubula okhulingala abandu shinga abo ab'“eshikanda shi'Omurumwa,” bo balilwananga abeene n'abeene, n'olukaratasi lwabwe lulilekha okhuhulusiibwa. Khandi olwa lilio lyalikholanga, khwalinyola mbu abandu beefwe bali bamala okhuba emirundi chibiri. Nikhusuubila mbu obuloli buno bwali okhurula kh'Omwami, khwachaka shialala okhukhola shinga obwa bwaboola.
GSAM 326Okhukwa kw'Eshikanda nende Olukaratasi lw'Omurumwa
GSAM 326.1Emirimo chi'obwatoto chiatsililila bwangu, ne “eshikanda shi'Omurumwa” shianyola amanyasi hakari wabwo abeene. Mu shise shititi eshikanda shiasalaana, n'abarongoosi babwo bangi bamala okhulekha Isabato. Olukaratasi lwabwe lwanguha okhulekha okhuhulusiibwa khubula abakhoonyi. Omundu owali omulongoosi w'inyandiko tsialwo khulwa eshise, yashiukhila khu milimo ch'okhwechesia mu lisomelo; ne khubela shiyali yamala okhweka okhwimirira ye omwene tawe, yalemwa elala okhwimirira abasomi babe. Mu khuchika okhukololosia mulala w'abasiani mu lisomelo lilie, yarusia akamurondo akatiti, akakhola eshisindo ne kalema okhurusia isasi. Mbu ahonokhe okhwirwa n'eshikanda shi'abandu, yakhoyele okhwilukha eshilo natsia Canada.
GSAM 326Ebi Lyaletera Emirimo chi'Okhwitsa
GSAM 326.2Mu shise shieno mu bandu beefwe mwali okhwikana nende obulala obukhongo okhushila ebise biosi bi'imbeli. Nikhuchikanga okhutsililila n'obutumwa, injira yeikulanga khushia lubeka.
GSAM 326.3Mu lukaratasi lwa 10, mu shitabu shia 11, shi'Okhulingala Khandi, lw'inyanga ya 14 y'omwesi kwa 1, 1858, omulongoosi w'inyandiko, nasunjilanga ebi emirimo chi'Omurumwa chialeeta, yaboola ari: “Mu shise shi'okhutatsahafu, olwa abandu bachika okhumola Okhulingala Khandi, emyandu chi'ikanisa echiali mu nzu y'emirimo chahambwa obukusi bwa $700 butswa. Okhuchaka eshise shio okhuula bulano, chong'elekhe okhuba $5,000. Mu shise shio khwali n'abakusi b'olukaratasi shinga 1,000 abaheeranga obukusi bwabwe obushia nobushia; bulano bali 2,000, okhushila bangi abaheebwanga ‘butswa.’”
GSAM 326.4Okhuba khwali khwoolile mu shise (1858) eshi “eshikanda shi'Omurumwa” shialukhanamwo nende okhusalaana, n'Omurumwa nalekha okhubaaho, emibalo chiri ikulu chino chikhumanyisia likhuwa likhongo. Shinga ababukula Okhulingala Khandi nibaheranga obukusi bwalwo olwa bong'elekha okhuba emirundi chibiri elala, abasuubili bo bong'elekha okhushila emirundi chibiri. Mu njira ino, obulakusi obwaboolwa okhuhitila mu Mama White mu mwesi kwa 6, 1855, bweekholekha.
GSAM 327Eliparo ly'Amberi ly'Emikhung'ano mu Lihema
GSAM 327.1Mu tsinyanga tsi'okhuchaka kw'obutumwa, emibere chiefwe chiali okhukhola emikhung'ano mu tsinzu tsi'amasomelo, olwa khwalemwanga okhunyola habundu halayi okhushilaho. Mu nzu ya atyo, khushise shilala, eshikanda shikhongo shi'abandu shiekhung'ania, okhuula tsinzu tsibiri tsi'amasomelo tsi'obukhongo bulala shitsianyala okhubinjisia bosi tawe. Mbu abandu bosi banyale okhumuhulira, omusunjili yeema mu lidilisha elyaikule, nasunjila abali mu nzu nende eshikanda eshikhongo okhushilaho, eshiali shiekhaale mu magari kabwe akakokhwanga nende tsifarasi nende khubunyasi. Okhulola omukhung'ano omukhongo kuno nikwo okwaletera abandu okhupima eliparo ly'okhukhola emikhung'ano mu lihema.
GSAM 327Omukhung'ano kw'Amberi mu Lihema mu Battle Creek, Mich.
GSAM 327.2Kho khunyanga ya 22 y'omwesi kwa 5, 1854, Omukhulundu James White nende abandu abandi mu nama baikana mbu okhukholesia amahema khulwa emikhung'ano kwanyala okhukholekha bulayi. Mu shise shio, amahema amakhongo kakholesibwanga emirundi mititi muno khulwa amakhuwa kandi, okhushila emicheeso chi'amaruuchi, okhulolesia tsisolo tsia mu shisakha, nende ebilolesio bi'emifwano mikali. Michigan niyo yali eshialo shi'imbere omwa Abadventista b'inyanga ya musafu bachikila injira ino y'emirimo. Omukhung'ano kwamberi mu lihema kwachaka mu Battle Creek, khunyanga ya 10 y'omwesi kwa 6, 1854. Mu shise shia bulano, injira ino y'okhukhola emikhung'ano mu shise shi'oluya yong'elekhe muno okhuba ikhongo.
GSAM 327Eliparo ly'Emikhung'ano chi'Okhumenya mu Mahema
GSAM 327.3Mu mwaka kwa 1868, okhutsililila khundi khwa obukali khwakholekha. Obulayi bw'okhukhola emikhung'ano chi'okhumenya mu mahema bwapimwa bulayi, khandi baikana mbu ino yaliba injira indayi muno y'okhunyolela abandu beefwe bangi habundu h'okhumenya mu mikhung'ano chabwe chosi halala. Nikhuba n'elihema likhongo khulwa okhulaama khwa bosi, nende amahema matiti k'etsingo, abandu bali banyala okhumenya bulayi, khandi mu njira ino tsinyanga nyingi tsianyala okhuhitwa khubulayi mu nama nende okhulaama.
GSAM 328Omukhung'ano kw'Amberi kw'Okhumenya mu Mahema mu Wright, Mich.
GSAM 328.1Omukhung'ano kwamberi kw'okhumenya mu mahema kwakholekha mu Wright, Mich., khutsinyanga 1-7 tsi'omwesi kwa 9, 1868. Emikhung'ano chosi halala chino emikhongo chi'abandu beefwe chong'elekhe okhuula bulano khukhola emikhung'ano chi'okhumenya mu mahema okhushila 50 khushia mwaka mu bifwo bikali bi'emirimo. Emikhung'ano chi'okhumenya mu mahema chino shichikholwanga mu America mwonyene tawe, ne mu Europe, Australia, New Zealand nende Africa y'Emulambo khandi.
GSAM 328.2Omukhung'ano omukhongo okhushila chosi chi'omufwano kuno echi abandu beefwe bali bakhola kwali mu mwaka kwa 1893, mu Lansing, Mich. Mu mukhung'ano omukhongo okwo, abandu 3,400 bamenyanga mu mahema k'etsingo akashila 500. Olukoye olulukhe lw'amahema olwashila yadi 150,000 lwakholesibwa mu khwanza amahema amakali mu shifwo shi'omukhung'ano.
GSAM 328Okhuhonokha Akabi k'Elikari Lyerelwe
GSAM 328.3Khunyanga eyalonda okhwichanila okhukula lihema lyefwe lyamberi elya tsifuti 60 (inyanga ya 23 y'omwesi kwa 5, 1854), Omukhulundu White nende omukhasi wuwe, abali mu Jackson, Mich., bali okhuchaka oluchendo lwabwe okhutsia Wisconsin, ewa bali okhukhola emirimo khulwa eshise. Khwamenya olwiokolo mu nzu ya D. R. Palmer, eyali ahambi nende habundu h'okhwinjilila mu likari ly'olubila lw'ebioma. Emirundi mitali mu lwiokolo Omukhulundu White yaboola ari, “Omwoyo kwanje shikwikhala bulayi tawe khulwa okhuchaka oluchendo luno; ne, Ellen, khuli n'okhwikanila khwa khwacha, khandi khukhoyele okhutsia. Nembula okhwikanila, shendakhatsie eshilo shino tawe.”
GSAM 328.4Eshilo neshitsanga, hambi n'eshise shi'okhwoolela kw'elikari lyerelwe, khwayila eshise shi'okhulaama. Bosi balolekha okhuruchibwa okhulaamila obulindi bw'Omukhulundu White nende omukhasi wuwe mu luchendo luno. Nikhweema, Omukhulundu White yaboola obusuubili bubwe mbu Omwami yalibachungila nende okhubalinda.
GSAM 328.5Khusaa tsibiri tsia eshilo ndatsia nabo mu likari ly'olubila lw'ebioma, okhubakhoonya okhunyola ebikhalo nende okhwanza emiriko chiabwe. Khweenjila mu likari lilala elyali n'ebikhalo ebi'emikongo emilebe, elyalangwanga mu tsinyanga tsio mbu “elikari ly'okhukonamwo.” Mama White yaboola ari, “James, shinyala okhumenya mu likari lino tawe; ekhombele okhurula hano.” Ndabakhoonya okhunyola eshikhalo hakari w'elikari elyalonda. Mama White yekhala, narakho emiriko chiche khubiwero, ne yaboola ari, “Omwoyo kwanje shikwikhala bulayi mu likari lino ly'olubila lw'ebioma tawe.” Ikengere yakhuupa, khandi niimboola bwangu mbu “Musigale bulayi,” ndarula indio okhutsia mungo mwa Cyrenius Smith, okhukonayo eshilo.
GSAM 329.1Shinga khusaa tsine tsia eshilo, efwe bosi khwakania muno okhuhulira Omukhulundu White, owa khwabonanga mbu ali hare muno mu luchendo lw'okhutsia Chicago, nakhupanga khumuliango mbu yeinjile. Yaboola mbu elikari lyerelwe lyali lirula khulubila tsimaili tsitaru ebuchwe bwa Jackson; mbu amakari amangi, halala n'elikari ly'imbere elyakokhanga kandi, kali koononekhile elala; ne, kata abandu batiti bali beerwe, ye nende Mama White bali bahonokhe nebabula okhulumala. Bwangu yanyola ifarasi nende elikari elyakokhwanga nayo, khandi nali halala na Abram Dodge, yatsia okhuleeta Mama White. Omukhulundu yali yamubukula mu makhono, natsia niye eshise shititi nahita mu shifwo eshimachi shia litosi, khandi nayambukha akhamwalo akatiti k'amatsi, okhuula habundu halayi, hare nende habundu akabi hakaakholekha.
GSAM 329.2Mutsuli muno inyanga eyalonda, ndatsia n'Omwami Dodge okhulola amoononeke. Habundu ewa injira yayambukhanga olubila lw'ebioma nikambe, isurusi yali yekona khulubila lwene okhuwumula. Elikari ly'imbere elyakokhanga kandi lyali libula eshindu shi'imbeli shi'okhurusia tsisolo khulubila, kho nelyakhupa isolo iyo lyarula khulubila nilyakwa khulubeka lw'omumotso. Khukhwitsiira khwamberi, olwa elikari elyo lyakhupa liloba, elikari ly'emiriko, elyali n'eshisanduku shi'ebitabu shi'Omukhulundu White, lyaruka lyarula khulubila lyosi, ne shilyoononekha tawe. Mu shise shio shio, elikari ly'abachendi elyali enyuma kwosi lyaahukha khumakari kandi nebula omundu owaliakhula, khandi lyeema mpola khulubila. Elikari ly'imbere nende elikari lilie ly'amatsi nende tsingwi tsi'omulilo kachenda khuliloba khulubeka lw'olubila, shinga tsirodi sita nohomba munane, mana elikari ly'imbere lyakhupa eshikonge shi'omusaala kw'omwoko, eshiali n'obwambi bwa shinga tsifuti tsitaru okhurula khulubeka lulala okhuula khulundi. Amakari kachendanga n'obunyali bungi, okhuula elikari ly'imbere lyeingulukha n'inda ikulu, n'omukongo kw'elikari ly'amatsi nende tsingwi kwashiukhana, kwambalala khulubila. Amakari amandi, niketsanga n'obunyali bwosi, kakhupa elikari ly'imbere elyali lyoononekhe, niyeeta okhutsiira khwa khabili. Elikari lyamberi elyakhupa elikari ly'imbere lyali elikari ly'okhubukula emiriko chi'angu, elyatubulwa okhuba ebisala bititi bi'okhwashisia omulilo. Lyo nende ebindu bialimo biaba lilundo ly'ebirafu ikulu nende imbeka w'elikari ly'amatsi nende tsingwi. Elyalonda lyali elikari ly'omukabo kwa khabili, elyali n'abachendi likhumi na munane. Omulala mubo yeerwa, khandi abandi bosi balumala, balala muno abandi inditi. Elikari ly'okhukonamwo lyahita mu likari lino, nilyaraamwo tsimbeka tsibiri. Olubeka lw'imbeli lw'elikari ly'okhukonamwo lwatubuka, khandi eshikhalo eshia Mama White shiyaikhala bulayi okhumenyamwo shiasindwa elala.
GSAM 330Obuloli bw'Okhuhonibwa na Nyasaye
GSAM 330.1Nikhulolanga amoononeke, khandi mana elikari elya Omukhulundu White nende omukhasi wuwe bali bachendamwo mu shise shi'akabi, nilyemelele lyenyene mpola, shinga tsirodi likhumi na tsirano okhurula khumoononeke, emioyo chiefwe chiatsunga mbu Nyasaye ahulira okhulaama. Khandi niwina omanyile mbu shiyaruma malaika wuwe okhwahula elikari lilio, mbu abakhalabani babe bahonokhe nebabula okhulumala? Eliparo lino lyingila muno mu mioyo chiefwe olwa omukholi owemesanga amakari yaboola mbu shiye owalyahula tawe; khandi mbu haliyayo omundu yesi khushitundalo shi'elikari olwa lyaahukha tawe. Yaboola mbu khwaye nende abakholi bosi b'elikari lyerelwe, injira eya likhuwa lino lyakholekhamwo yali lifiso. Eshiabakania khandi okhushilaho shiali mbu eshiuma shi'okhukhwatanyisa amakari nende omusumari kwashio, biosi biabula okhutubukha. Omusumari halala n'omunyololo kwakwo byali biekona khushitundalo shi'elikari elyoononekha, shinga ebia omukhono omulindi yali yaratireho.
GSAM 330.2Nekhwoola omukoloba kw'inyanga ya 24, ebirafu byali bimala okhurusibwa khulubila khukhwikhula, okhuula amakari kerelwe kachenda shinga obwa kali. Omukhulundu nende Mama White beenjila khandi mu makari, bachenda bulayi okhuula habundu ewa baikana okhubukana n'abandu mu Wisconsin.
GSAM 330Abalwani Bakheenwa
GSAM 330.3Khulwa Israel wa khale, amakhuwa kosi shikatsia bulayi nebula amanyasi tawe. Bali n'abasuku ibulafu abachikanga okhuchindikhila okhutsililila khwabwe khushia libega. “Eshikanda shi'abandu abahulukhana” nende abo abali mu shifwo shi'amahema abali bashaheebwa Nyasaye tawe, bali ebikholeso ebiali ahambi, ebia Setani yakholesanga okhwing'inia okhutatsahafu, okhusolana, okhung'ung'uta nende oluswa. Okhuba omukhono kwa Nyasaye okuleetanga okhutsililila bulayi kwali halala nende abo abamweesikanga, khandi okhuhula khwalondanga emirimo chiabwe, bwali obuloli mbu abandu bano bali banyole ikhabi mu tsimoni tsitsie—mbu omukhono kw'Omwami kwali khubimiriranga.
GSAM 331.1Nindio khandi mu khuchaka nende okhutsililila kw'obutumwa bwa malaika wakhataru. Okhutsililila khwabwo shikhwabaho khubela obwatoto obwarwatsibwa bwali ebindu ebinyoonyanga omwoyo kw'omundu kw'ebulilwa tawe. Khushila, obwatoto bwene obuli hakari w'obutumwa—Isabato y'Omwami—bulwananga n'ebienywa bi'okhweheela nende bi'eshialo, nibwahula abo ababwurilanga khumirimo ch'eshialo tsinyanga tsibiri mu lichuma. Emirimo chi'obwatoto bw'eshise shino chibanga n'abasuku ibulafu, abakholanga n'obukali khandi nibatsilililanga okhuchika okhumola emirimo chino. Khubo khunyala okhuboola, mu makhuwa k'omwimbi w'etsitsabuli, mbu, “Omwami noyabula okhuba khulubeka lwefwe, Israel naboole bulano; Omwami noyabula okhuba khulubeka lwefwe, olwa abandu beema okhukhulwania, mana bakhakhumile nikhushili mwoyo, olwa oburuma bwabwe bwatsyakhila khwifwe.”2
GSAM 331.2Abandu abeeheelanga abeene khandi abali n'obutatsahafu mu bikanda biefwe beemanga khubise bikali, nibaboola ebindu ebikhongo ebialikholwanga olwa obulosie bwabwe bwalikholekha. Ne, shinga obulafu obulolekhanga khulitosi nibubula, obulafu bwabwe bwatsima khale. Mu shise shio, emirimo chi'obwatoto bw'eshise shino chiatsilililanga toto khandi bulayi okhwitsungulila eshialo, nichong'ela okhuba emikumu nende obunyali khushia libega ly'okhutsililila.
GSAM 331Abakhulundu Stephenson nende Hall
GSAM 331.3Mu shise shi'omusana shi'omwaka kwa 1855, Abakhulundu Stephenson nende Hall bakecha okhuchaka obulemi mu shialo sha Wisconsin. Mbotso abasatsa abali abemiriri bamanya bulayi mbu abandu abo benya okhukecha amakhuwa kandi kosi k'obusuubili bwefwe khulondokhana nende amechesio kabwe k'‘Eshise Eshiitsa’, khandi benya muno mbu Abadventista b'inyanga ya musafu bechesibwe mbu eshise shi'okhukechesibwa shilibaho neshimali okhwitsa kwa khabili khwa Kristo.
GSAM 331Obulakusi khubo
GSAM 331.4Khunyanga ya 20/11/1855, Mama White yaheebwa lilolero ly'injira yabwe, halala nende obulakusi bw'eshi yakhaliyerukhamwo, mu makhuwa kano: ‘Ewe omundu omutofu, olowola mbu onyala okhuchilisia omulimo kwa Nyasaye? Ewe omundu omutofu, okhukhukhwata khulundi lulala nende oluchalakwe khunyala okhukhukwa hasi. Alakhulekhanga butswa eshise eshititi.’
GSAM 332.1Abakhulobanga baboola mbu hano hwali lilolero eryaboola mbu abandu abo bali hambi okhufwa, khandi mbu, shinga bamenya emyaka mingi, lilolero lishiyetsulula tawe. Mu lilolero mulabula likhuwa liokhufwa khwabwe. Balolesibwa shinga abandu abenyanga okhuchilisia omulimo kw'obutumwa bwa malaika wakhataru. Nibatsechesibwa mbu shali eshindu eshiyangu khulwa Nyasaye okhubachilisia, kwongerwakhwo likhuwa lino: ‘Alakhulekhanga butswa eshise eshititi.’ Bakhola shina?—Mu hwanza okhuhula mu lihe lyabwe shinga olwa basuubila, balolekha shinga abalekhelwa okhutimatima mu shilima. Mu bichuma bititi balekha Isabato lwosi, bekalukhana okhuyiloba. Basuubila okhwanza omukanda kw'‘Eshise Eshiitsa’, nabo abene nibali abemiriri. Mu hwanza okhukhola batyo, khulekhanga Isabato babula lwosi obunyali bwabwe khubandu befwe. Batyo, khunjira yabwe abene, bonona lwosi eshi bali benya okhukhola khukhuchaka. Abandu befwe baboola bari, ‘Toto, Nyasaye “yabaleekha butswa eshise eshititi.”’
GSAM 332Obumalilisia bw'obulamu obw'amasika
GSAM 332.2Khulondokhana nende obumalilisia bw'abandu bano babiri, khuli bulayi okhuhaana amakhuwa k'ebibi ebyabanyoola, akaboolwa nende mbotso abasatsa babwe abene, abasuubilila ‘Eshise Eshiitsa’, aba bali nabo neshimali okhulekha Isabato. Emyaka 37 echabita, Omwami Hall yachaka okhubula amachesi (khulwa obwongo okhununuhala); eshi shichila yabula omwandu omwingi khulwa obubeyi bw'abandu bandi. Yalowolanga mu bubeyi mbu natsiye ibulafu, omubili kukwe kulalamba, nohomba kuhurukhe hasi khuliloba. Shakholanga bandi obubi tawe; halali, mu myaka chino emilambi, shiyali nanyala okhukhola omulimo kw'obukhalabani bw'ikanisa mu njira yosi tawe.3
GSAM 332.3Omukhulundu Stephenson ali n'emyaka chinga 16 nafuye. Khumyaka mingi imbeli w'okhufwa khukhwe, shiyali nende amachesi amalamu tawe (yali n'amalalu), kata shiyali mubii khubandu bandi tawe. Nakhashili okhuba atyo, yalondokhana nende obwiyangu obwa yalowola mbu ali nabwo mu mechesio k'okhubula lilako aka yali yabukula, nalekha omukhasikwe omwene, omukhasi ou shiyali n'omundu omurunga obubii khubulayi bubwe tawe (yanyala okhunyoola okhwaulana butswa khulondokhana nende okhutsumila omumenyi w'amalako omubeyi), nabukula omukhasi wundi omuto muno okhushila omukhasikwe wamberi. Eshikhole shino shali okhubilia obulunjishi mu njira imbii muno, okhula mbotso abasatsa babwe abene b'‘Eshise Eshiitsa’ baloba injira yaye, khandi shibamulekhanga okhubarumushisia khandi tawe.
GSAM 333.1Amakhuwa ka mbotso abasatsa babwe abene khulondokhana nende tsinyanga tsia habumalilisia tsi'abandu bano kalolesia eshisa eshingi muno; halali ni amakhuwa ka toto akabula okhufwimbwa, akaheebwa okhubula obubi kata okhukhalaka omundu neshise shakhola. Halala nende kano, khulekhela abasomi befwe okhurula nende eshilowolo shiabwe abene khulondokhana nende eshi obuloli buno bwamanyisia khumibiri chiabwe.
GSAM 333Omukhulundu J. H. Waggoner abukula obutumwa
GSAM 333.2Mu mwaka kwa 1852, Omukhulundu J. H. Waggoner, owali natsilililanga olukarataasi lw'amakhuwa lw'omukowa mu Wisconsin, yabukula obwatoto bw'eshise shino; mu mwaka okwalondakhwo yehana lwosi khumilimo chi'obukhalabani bw'ikanisa. Mu 1857 yandika obutabu bubiri obw'omugaso muno, bulala bulala nibuli nende tsikarataasi chinga 200. Akh'imbere khali nende omutwe mbu, Imelo nende Injira y'Okhusuubilila Emioyo kw'Eshise Shino, na khakhabili mbu, Okhulobesia Amechesio k'Eshise Eshiitsa. Akh'imbere shikhali butswa injira y'okhuhonia abandu abangi okhukwa mu muteko kwa Setani okwo tawe, halali, halala nende ikhabi ya Nyasaye, keikula tsimoni tsi'abangi abashamanya eshi bangalowola khumangalimwa kano k'eshise shino.
GSAM 333.3Akhatabu khakhwe Okhulobesia Amechesio k'Eshise Eshiitsa khalolesia lwosi obubeyi bw'amechesio k'eshise shi'okhukechesibwa khw'aboonooni neshimali okhwitsa kwa khabili khw'Omwami wefwe. Okhuloba khwako ni okhulamba muno okhula shibakhakalusia tawe, khandi shikhumanyile kata omundu yagecha okhukhakalusia tawe. Eshitabu shilolesia, mu njira indafu khandi imbikiti, eshifwo sha Kristo shinga omukuhani khushisala shi'obwami sha Papa wuwe (obukuhani bubwe bwa Melikisedeki) mu shise shino, nende eshifwo eshi alibamwo khushisala shishie omwene shi'obwami, mu bwami bubwe bw'obumeli obuliitsa,—eshisala shi'obwami eshishiliba nende obukuhani bw'okhukhung'ania Nyasaye nende abandu tawe.
GSAM 334.1Habutwela, Omukhulundu Waggoner yandika akhatabu khakhataru kh'obukhongo chinga obw'obundi, omutwe kwakho mbu, Okhuleeta Omulembe nende Nyasaye mu Bulafu bw'Amachesi nende Obufwimbuli. Hambi n'omwaka kwa 1884, akhatabu khano kakololosibwa khandi konjerwa okhuba eshitabu shi'tsikarataasi chinga 400. Ni okhuandika okhulafu khandi okhumbikiti khulikhuwa elilolesibwa nende omutwe kwakho.
GSAM 334.2Okhurula mu shise shino, yali halala muno nende omulimo kw'okhupa ichapa, shinga omwandiki khandi omukololosia w'ebiandikibwa. Khandi yatsililila nende emilimo chichie chi'obukhalabani bw'ikanisa; emyaka chichie chia habumalilisia yachimenya mu Bulaaya.
GSAM 334.3Khunyanga ya 17/4/1889, yafwa eshibuchukha mu Basel, Switzerland, namala butswa okhuwandisa eshitabu shishie shi'obumalilisia, Okhurula Edeni Okhutsia Edeni. Khunyanga ya 16, yakhola omulimo kw'okhuandika inyanga indamba, n'andika mu shitabu shishie shi'amakhuwa ka bulinyanga mbu, ‘Nkhole omulimo omukali kw'inyanga indamba.’ Okhurula mu makhuwa k'okhufwa khukhwe aka mbotso abasatsa ba mu Bulaaya baboola, khunyoola amakhuwa kano:—
GSAM 334.4‘Mutsuli kw'inyanga ya 17, hambi nende tsisaa 11 nende eshisinga, yakwa nafuye mu liteshero lyaye, okhubula likhuwa ly'okhumulaka kata eshise eshititi, khulwa omwoyo okukwa likara. Yali nakholanga omulimo muno okhumalisa okhuandika eshitabu shishie eshiya mu Lushingereza, khandi yasuubila okhuchaka oluchendo olw'okhutsia London khunyanga yamberi y'elichuma eyali niyitsa, okhukhola halala nende omulimo kweneyo, imbeli w'okhukalukhana Amerika mu shise shi'omusana eshiali nishiitsa.’
GSAM 334.5Okhurula mu 1854, Omukhulundu Waggoner yali imbeli w'abandu obushia nobushia khandi mu njira iyamanyikha muno, okhulwanila obwatoto, mu shirumbilo nende mu biapa. Mu shise shi'okhufwa khukhwe yali hambi okhuwusya emyaka 69. Yasikhwa mu Basel, khunyanga ya 20/4. Atyo omukholi wundi wa khukhuchaka mu mulimo yakwa khushifwo shishie shi'okhukhola.
GSAM 334Okhuhona khulwa obusuubili
GSAM 334.6Khukhuchaka khw'eshise shi'ebimera okhumera mu mwaka kwa 1858, Mama White yali n'ashinyilwe muno khutsinyanga nyingi, n'aranyala okhurula khubulili, mu ngala eyali hambi okhubula obunyali bwosi. Mu shikolooba shilala, hambi hakari h'eshilo, yabula okhumanya; ab'inzu bagecha tsinjira tsiosi tsia bamanya okhumukalusisia okhumanya, ne shibanyala tawe. Yamenya mu ngala ino okhushila eshisinga shi'isaa, mana Omukhulundu White yatumanila Omukhulundu Andrews nende esie bwangu mbu khwitse khusabe halala. Mu likalusio ly'amasayo k'omwoyo kwosi aka khwasaba hambi nende obulili bubwe, Omwami yamukalusisia okhumanya mu shisa shishie, namwinjisia, n'akalukhana khubulamu bubwe bw'obushia nobushia. Nali natsitsayanga Nyasaye, yatsia mu lilolero, n'ashili nayalisibwe khubulili. Ebindi bi'ebindu ebia yalolesibwa mu lilolero lino binyala okhusomebwa mu ‘Obuloli khulwa Ikanisa’, Inamba 5.
GSAM 335Okhulolekha khw'obunyali mu mubili okhw'amakana
GSAM 335.1Okhulolekha khw'obunyali mu mubili mu njira eyaahulikhana kwali halala nende lilolero lino, khandi khwenya mukhulole muno. Omukhulundu White nende esie khwali nikhwikhalile khulubeka lulala lw'obulili, n'Omukhulundu Andrews khulubeka lundi. Emikhono chichie chabangananga, n'achikhung'ania khushifuba shishie, nohomba n'achichesisia, halala nende ebikhono, mu njira yaye ey'obushia nobushia, iy'obwiyangu khandi iy'obulayi, khulondokhana nende ebindu ebiahulikhana ebia yali nalolanga. Eshifune sh'ekulu shi'omubili kukwe sheenjisibwa okhurula khubulili, okhula hwali nende eshifwo sh'intshi chinga 8 nohomba 9 hakari h'amabeka kake nende omukhumi. Okhuboola mu makhuwa kandi, omubili okhurula khubuno okhutsia ekulu kwali kukunjikhe mu kipimo shi'tsidegere chinga 30. Yamenya atyo mu shise shiosi shi'lilolero, eshiali tsimuniti 30. Omundu shanyala okhuba atyo mu bunyali bubwe bw'omubili, okhubula okhwisika khumikhono nende ebikhono tawe, kata okhwiyimirisia atyo khushise eshilambi shityo. Hano khandi hwali obuloli mbu obunyali obutali hasi w'oburuchi bubwe bwali halala nende lilolero.
GSAM 335Obulakusi obundi
GSAM 335.2Khunyanga yamberi y'omwesi kwa 10, 1858, Omukhulundu White, Mama White nende omwandiki bakhola omukhung'ano kw'abandu bosi mu Rochester, N.Y. Okhurula khumukhung'ano kuno, omwandiki yatsia nabo mu luchendo okhubita mu shialo sha New York nende ebialo bia New England. Khw'Isabato ndala, Mama White yaheebwa lilolero, mwe yalolesibwa, halala nende ebindu bindi, mbu mu shifwo shilala mu luchendo olwa khwali nikhwenya okhutsia, Setani yali n'atsia okhumusera mu bunyali obwingi, khandi mbu Omukhulundu White nende esie khwakhoyele okhumwimirisia mu busuubili, n'Omwami alimuhonia.
GSAM 336Okhushinyila khwa Mama White
GSAM 336.1Hano khandi hwali obulakusi bw'eshi shali nishitsia okhuba. Amakhuwa akalondakhwo kalalolesia ngala obulakusi obwo bwetsulula bulayi. Khw'Isabato yamberi neshimali omukhung'ano kwa Rochester, khwali Roosevelt, na khw'Isabato iyalondakhwo khwali mu Brookfield, mu mukowa kwa Madison. Mu lichuma elyalondakhwo, khwakhola emikhung'ano mu liteshero lilamba ly'Omwami Ballou, mu Mannsville, mu mukowa kwa Jefferson. Nikhwali mu luchendo lwa likari lyerelwe okhurula Brookfield okhutsia Mannsville, eshimonwa sha Mama White shachaka okhuya nende okhufwimba butswa hasi w'tsimoni. Eshio shaluma muno okhula, olwa khwoola Mannsville, yakhoyele okhutsia khubulili. Obulwale bwonjerera khutsinyanga tsibiri, nibumuyiniahwo tsindoolo khandi nibumulemesa okhukhola eshindu shiosi mu mikhung'ano. Omurwe kukwe kwafwimba okhula tsimoni tsiosi tsibiri tseikhalwa, n'eshimonwa shishie shakalukhana muno okhula shishalolekha shinga eshimonwa sh'omundu khandi tawe. Hakari h'obulumi buno bwosi obukali, nende okhutakhania kh'omwoyo okwingi okhwachila okhubula tsindoolo, omusuku yakecha muno okhumuleetera okhwilubulubila Nyasaye. Amakhuwa kamenya katyo okhula emikhung'ano echaalondwa nichiwela.
GSAM 336.2Emikhung'ano nichimali okhuwela, Omukhulundu White yamboolela ati,
GSAM 336.2‘Mbotso omusatsa John, khuno ni okhusera khwa Setani khumukhasi wanje khwenene okhwa khwalakilwa mu Rochester. Witsulila eshisuubisio eshia khwaheebwa iyeyo mbu nikhwenjile halala, khumwimirisie mu busuubili, khukhaya okhulekha kata eshise eshititi olwa okhulwana khwoolile, obunyali bw'omusuku bwalihunwa, naye alihonibwa. Khutsie mu nzu bulano khusabe halala.’
GSAM 336Okhuhonibwa shinga okwa kwalakusiwa
GSAM 336.3Khwatsia bulano mu shisenge eshia Mama White yali nayalisibwe khubulili, khuchaka okhumusabira n'omwoyo kwosi, mana mbotso abasatsa abali mu shisenge eshia khwakholangamwo emikhung'ano basikala mu masayo k'okhusira. Nikhumali butswa tsimuniti chinga 10 okhurula olwa khwachaka okhusaba, obunyali bw'Omwami bwikha, bwitsula eshisenge. Mama White yahona obulumi bwosi ahwenaho, alanga mbu bamuhe ebiliibwa. Khuno khwali hambi nende tsisaa 11 tsia mushitsyambo. Tsisaa 1 tsia eshilo nitsioola, okhufwimba khwosi khwali khuweye khushimonwa shishie, khandi yatsia khumukhung'ano shikolooba eshio, n'alolekha, mu tsinjira tsiosi, nali omulamu shinga obushia nobushia.
GSAM 337.1Khulwa okhusaba khw'abamenyi b'aho, shikolooba olwo hwarumbushibwa likhuwa lya ‘Obulame bw'Abalafu’, na khubumalilisia bwalyo Mama White yahaana amakhuwa k'okhwimirisia. Omukhulundu White nali ibulafu n'omwana wuwe omutiti W. C., Mama White yatsia mu lilolero imbeli w'omukhung'ano omukhongo okwo. Ebindi bi'ebindu ebia yalolesibwa mu shise eshio binyala okhusomebwa mu makhuwa k'obumalilisia k'Obuloli Inamba 5, akaandikwa Mannsville, N.Y., khunyanga ya 21/10/1858.
GSAM 337.2Okhuhona okhwa Mama White yanyoola mu shise eshi khumalile okhuboolakhwo kwali khulamba shinga okhwa kwalakusiwa mu lilolero elya yaheebwa mu Rochester. Obulwale bw'olukoosi luno shibwokalukha khandi mu luchendo olwo tawe, khandi khwakhuhula khw'obulafu khulwa obwatoto mu shifwo shiosi.
GSAM 337Obulakusi bw'Olwaanyi lw'Abashialo ba Amerika abene
GSAM 337.3Khw'Isabato, khunyanga ya 12/1/1861, butswa emiesi chitaru chiilamba imbeli w'eshibando shi'olwalulo okhulasibwa khulubaka lwa Fort Sumter (eshiali toto okhuchaka kh'olwaanyi olwaleeta okhwibohola khw'abakula 4,000,000 ba Afrika mu Amerika), inzu y'emikhung'ano y'Abadventista b'inyanga ya musafu mu Parkville, Mich., yahaanwa khu Nyasaye. Omukhulundu White nende omukhasikwe, Abakhulundu Waggoner, Smith, nende omwandiki bali mu masayo ako. Omukhulundu White namala okhurumbusia, Mama White yahaana amakhuwa k'okhwimirisia akakhwata muno emioyo, mana yeekhala khushisala. Nali atyo, yatsia mu lilolero. Inzu yali niyitsuye abandu, khandi yali toto eshifwo shi'obuchenu. Naruye mu lilolero, yema, n'alingala mu nzu, naboola ati:—
GSAM 338.1‘Hano mu nzu shalimo omundu kata mulala owali yaloola kata mu ndoolo obutinyu obuliitsa khushialo shino tawe. Abandu basekhelanga lilako lya South Carolina ly'okhwaula eshialo esho mu bialo bindi, ne bulano nolesibwe mbu ebialo ebingi bilatsia okhwikhung'ania nende eshialo esho, khandi hulibaho olwaanyi olubi muno. Mu lilolero lino ndolele amahe amakhongo k'embali tsiosi tsibiri, nikakhung'anile khushifwo shi'olwaanyi. Nhulile okhuruma khw'ebibando ebikhongo, ndola abafu nende abafwanga mu tsimbeka tsiosi. Mana ndola niberekhanga okhulwanana nibali hambi muno [nibafumirana nende amafumo k'ebibando]. Mana ndola eshifwo shi'olwaanyi neshimali okhulwana, nishitsukhilwe shiosi nende abafu nende abafwanga. Mana nabukulilwa mu tsinzu tsi'ijela, ndola okhushinyila khw'abandu ababulanga ebienyekha, abali nibamala okhuwera. Mana nabukulilwa mu tsinzu tsi'abandu abafwilwa abasatsa babwe, abaana abasiani, nohomba mbotso abasatsa babwe mu lwaanyi. Ndola okhushinyila khwabwe nende amasika kabwe.’
GSAM 338.2Mana n'alingala hakekhe mu nzu, yaboola ati, ‘Hano mu nzu mulimo abandu abalifwilwa abaana abasiani mu lwaanyi olwo.’
GSAM 338Obuloli bwa Mama Ensign khulondokhana nende amalolero
GSAM 338.3Okhwimirisia likhuwa elili ekulu, nende okhulolesia mbu obulakusi bwaboolwa khunyanga iyalolesibwa, khandi shinga eshilolesio shi'ngala omukhung'ano kwalitecheresia, kwalilanjisia, obuloli buno buhaanwa:—
GSAM 338.4‘Kano kalolesia mbu nali nimenya mu mukowa kwa St. Joseph, Michigan, mu mwesi kwa 1, 1861, hambi nende tsimaili 6 okhurula Parkville. Shindali Omwadventista tawe. Khunyanga ya 12 y'omwesi okwo, abamenyani banje bandi batsia Parkville okhuba mu mikhung'ano. Nibakalukha ingo, bamboolela mbu mu mukhung'ano mwali omukhasi owali mu ngala y'okhubula okhumanya ebindu ebimumaliilile, owaboola mbu olwaanyi olubi muno lwali nilwitsa khubialo bia Amerika ebiikhung'ane; mbu amahe amakhongo kali nikatsia okhukhung'anibwa khumbeka tsiosi tsibiri, Emulambo halala nende Esabalu; khandi mbu abangi balishinyila mu tsinzu tsi'ijela; mbu obutakha obuluma bulinyoola tsinzu nyingi khulwa okhufwilwa abasatsa, abaana abasiani nende mbotso abasatsa mu lwaanyi; khandi mbu mu nzu mwali abasatsa abalifwilwa abaana abasiani mu lwaanyi olwo.’ Wahayina ati, ‘Martha V. Ensign, Wild Flower, omukowa kwa Fresno, California, 30/1/1891.’
GSAM 339.1Halala nende obulakusi bw'olwaanyi olwo olubi muno, Mama White yaboola khandi mbu Abadventista b'inyanga ya musafu ‘balireetwa mu bifwo ebitinyu khulwa olwaanyi, khandi mbu kwali omulimo kwa bosi okhusaba n'omwoyo kwosi mbu baheebwe amachesi okhumanya eshi bakhoyele okhukhola mu bise ebitinyu ebiali imbeli wabwe.’
GSAM 339Obukhongo bw'Olwaanyi lw'Abashialo abene
GSAM 339.2Mu shise eshia lilolero lyaheebwa, abandu ba Esabalu mu bwosi bwabwe bamanya hatiti muno, nohomba shibamanya kata hatiti, khulwaanyi olwakhali imbeli. Kata Omuruchi omukhongo Lincoln, emiesi chitaru nichiabita (12/4/1861), ebialo bingi nibimali okhukhung'ania nende South Carolina mu lilako lyakho ly'okhwaula, n'eshibando sh'imbere nishimali okhulasibwa khu Fort Sumter, yalanga butswa abasatsa 75,000, khandi nabo khushise eshimbikiti shi'emiesi chitaru.
GSAM 339.3Omuwendo kwosi kw'abandu ba mu mahe abaandikwa khulubeka lw'Obulala bw'Ebialo mu shise shi'olwaanyi kwali 2,859,132. Eshitabu shi'Amachesi Kosi sha Bungereza shiboola mbu ‘lihe ly'Omukanda kw'Ebialo ebiawaula lyali, khukhuchaka khw'omwaka kwa 1863, n'abasatsa chinga 700,000,’ ne mbu khuli khutinyu okhumanya omuwendo kwosi kw'abali baandikwa. Shilowola mbu aba mu lihe lyabwe abafwa bali ‘abasatsa chinga 300,000.’ Ebitabu bindi bi'amachesi kosi ebiaandikwa mu bise bino bilolesia omuwendo kw'abafwa khulubeka lw'Obulala bw'Ebialo (abaitswa mu lwaanyi, nohomba abafwa khulwa amabanga nohomba obulwale obwa banyoola mu shifwo shi'olwaanyi nohomba mu tsinzu tsi'ijela) mbu kwali 359,528. Khulondokhana nende likobi ly'olubeka lw'Obulala bw'Ebialo, Eshitabu shi'Amachesi Kosi sha Bungereza shiboola shiti:—
GSAM 339.4‘Likobi lyoola khubukhongo bwalyo obw'ekulu khunyanga ya 31/8/1865, nilyoola $2,845,907,626.56. Amapesa k'eshialo chinga $800,000,000 kali nacho kosi katumilwe, hakali muno khulwaanyi; ebialo, emisi chikhongo, emikowa nende emisi chindi biatumila obushuru bwabyo abene, biikhung'anisia amakobi kabyo abene khulwa olwaanyi; okhurunga khw'amapesa k'abalekhile emilimo kulinyala okhwoola khubumalilisia $1,500,000,000. Amapesa kosi aka Omukanda kw'Ebialo ebiawaula kwatumila shikanyala okhumanyikha kata lulala tawe; omwandu okwa amahe k'Obulala bw'Ebialo nende amahe k'Omukanda kw'Ebialo ebiawaula konona kunyala okhukeemwa butswa mu butinyu muno; nende omukabo kw'amapesa ($2,000,000,000) kw'abakula b'Emulambo kwayerusibwa nende olwaanyi. Mu bwosi bwabyo, kata okhutuma khw'olwaanyi shikhunyala okhubalwa bulayi lwosi tawe, $8,000,000,000 ni omuwendo okwa khukeema okhubula okhushilisia.’4
GSAM 340Obuloli obundi obwimirisia lilolero
GSAM 340.1Khulondokhana nende obulakusi khubasatsa abali mu nzu y'emikhung'ano ya Parkville okhufwilwa abaana abasiani mu lwaanyi, ndaboola butswa mbu mu shise shi'amasaafu okhukwa mu mwaka kwa 1883, nanyoola omukhulundu w'ikanisa ya Parkville, owali na Omukhulundu mu mwesi kwa 1, 1861, olwa lilolero lyaheebwa; namubusia nohomba yitsulila amakhuwa aka Mama White yaboola nalolesia lilolero khulwaanyi. ‘Yee,’ yaboola ati, ‘Nitsulila.’ ‘Onyala okhumboolela abandu benga ab'omenyile abali mu nzu inyanga iyo, abafwilwa abaana abasiani mu lwaanyi?’ Yitsulila ahwenaho amena k'abandu barano, naboola ati, ‘Emanyile mbu bano bali iyeyo, khandi mbu bafwilwa abaana abasiani mu lwaanyi; khandi nindikhe ingo, ewa nnyala okhuboola nende abandu banje, nnyala okhukhuhaana amena kandi. Ndowola,’ yatsililila ati, ‘mbu hwali abandu bandi barano, okhweyongera khu bano bamale okhukulikha.’
GSAM 340.2Emyaka chine nende okhushila, ch'okhulwana okhwokhwimiririra khulubeka lw'Emulambo, okhula hambi eshisinga shi'amahe kosi akaakhung'anibwa kabula khulwa okhufwa mu lwaanyi nohomba khulwa obulwale, chilolesia mu njira iy'amakana okhwetsulula khw'obulakusi obuli ekulu.
GSAM 340Obukula nende olwaanyi
GSAM 340.3Olwa Mama White yalolesia lilolero elya yaheebwa khunyanga ya 4/1/1862, yaboola ati:—
GSAM 340.4‘Abandu ebikhumira n'ebikhumira bamenyeresibwa okhwiyandikisa mu lihe nibatecheresie mbu olwaanyi luno lwali lw'okhumalisa obukula; ne bulano, nibimali okhwiyandikisa, banyoola mbu babeywa, mbu eshili mu ndowolo y'olwaanyi luno shibuli okhumalisa obukula tawe, ne okhubulinda shinga buli.’
GSAM 341.1Amakhuwa k'ekulu kaheebwa mu shise eshia abalwaani balakilwa okhukhoonya mu milimo chi'okhukalusia khu bamwene babwe abakula bosi abali nibirukhile mu bifwo bi'amahe k'Obulala bw'Ebialo, khandi abalwaani balolesibwa nibaboola bari, ‘Nikhunyala okhumalisa oluswa luno, shina eshi khunyoye?’ Bakalusia nibali nende emioyo chinahile bari, ‘Shibulaho. Eshialeeta oluswa shishirusibweho tawe. Injira y'obukula, iyononie eshialo shefwe, yerekhwe okhutsililila okhumenya khandi okhuimusia oluswa lundi.’ Amakhuwa kano, akabukulilwa mu Obuloli Inamba 7, mwe amakhuwa k'olwaanyi akakhwata muno omwoyo kaboolwa lwosi, hasi w'omutwe kwa ‘Obukula nende Olwaanyi’, shikaboola mbu obukula shibulimala kata lulala tawe, ne kalolesia ngala amakhuwa kali shinga abalwaani balolanga mu shise eshio. Imbeli hatiti mu buloli butsana, hulimo obulakusi buno:—
GSAM 341Obulakusi bw'okhuhula khw'Esabalu
GSAM 341.2‘Halali inyanga y'okhulekha okhulia khushialo shiosi yalangisibwa! Omwami aboola ati, “Shikhuno nikhwo okhulekha okhulia okhwa nalobola, okhuboholola ebisibo bi'obubi, okhurusiaho emisiko emichito, okhulekha abasandibwa batsie nibali abobwiyangu, khandi mbu muhune bulishikokolo?” Eshialo shefwe nishilindile okhulekha okhulia okhwa Nyasaye yalobola, mana alibukula amasayo kabwe khulondokhana nende olwaanyi; ne bulano shikenjilanga mu litwi lilie tawe.’
GSAM 341.3Abamenyile amakhuwa k'olwaanyi bamenyile okhuhulwa, obutinyu obukhongo, okhucheelwa nende amakhuwa kandi, akali halala nende okhukecha khw'Esabalu okhuhula amahe k'Emulambo, okhula eshise eshia lilako ly'okhwibohola khw'abakula lyalangisibwa—1/1/1863. Mana, okhurula mu shise eshio okhula olwaanyi niluwela, okhuhula khwatsa bwangu muno! Khw'abo abalolanga okhutsililila khw'omulimo, okhwetsulula khw'obulakusi obwa 4/1/1862 kwalolekha bulayi muno. Eshio shali emisiko nichimali okhurusibwaho, ebisibo nibimali okhubohololwa, n'eshikokolo nishimali okhuhunilwa khumukula! Kwalolekha bulayi muno mbu Nyasaye yahulila amasayo k'abandu babe, nahaana ikhabi khukukecha khw'okhumalisa olwaanyi, olwa balobola okhulekha okhulia okhwamusangasia!
GSAM 342Obuloli bwa St. John, owali Omuruchi w'Eshialo
GSAM 342.1Mu makhuwa aka John P. St. John, owali Omuruchi w'Eshialo sha Kansas, yaboola mu Ottawa, Ill., aka nahulila mushitsyambo khunyanga ya 29/6/1891, yahaana amakhuwa kano:—
GSAM 342.2‘Shindali nina omwoyo okunahile shinga olwa nali [ab'Omukanda kw'Ebialo ebiawaula] nibakhuhula mu Bull Run tawe. Halali kano kosi kali eshifune shi'obulosie bwa Nyasaye. Nikhukhahule [ab'Omukanda kw'Ebialo ebiawaula], abemiriri b'amakhuwa k'oburuchi bangakhole likhuwa ly'omulembe, n'Obulala bw'Ebialo bwangatsililile nende obukula, khandi khwangabaye nabwo lelo. Khumyaka chibiri, [ab'Omukanda kw'Ebialo ebiawaula] bali nibali imbeli w'efwe; ne Lincoln namala okhuhulusia lilako ly'okhwibohola khw'abakula elyamanyikha muno, khwali nikhwikalukhane khulubeka lwa Nyasaye, khandi shikhwanyala okhuhulwa tawe.’