Isula 22 — Okhwanza
GSAM 343.1“Khubw'eshisa shi nashia mu Kirete, khube otse okhulondokhana khw'ebintu ebikhayila, nende okhuhula abakhalabani mu buli mushituka, shinga olwa ndakhulaka.”1
GSAM 343.2Mu khukhilila kw'obutumwa bwa malaika wakhataru, emyaka khumi na ibili yarenga (khw'1846 okhufika 1858) embeli Abadventista b'inyanga ya musafu balolekha okhumanya obw'akhayila obw'okhubana khulondokhana okhukhila okhusuubila obwatoto nende olwanziro lwa Bukristu. Kata obwa Omwami yari akhuwile abantu babe amakhuwa khulw'eshisaana shi khulw'eshihaanwa shi'obulakusi, balolekha okhukhilila amangalimwa amwe khubakhanga, khubakhabula okhumanya obw'akhayila bw'okhwanza amakongamano k'ikanisa, amakanisa nende amakanda khulw'okhuloma ebintu by'ebukhulamu by'obulomu.
GSAM 343Okhukhilana n'Okhwanza
GSAM 343.3Mu khakhuwa kh'ekhilonda khuli khupapila 12 khwa Eshiongezo khwa Obumanyi nende Amalolero, khwapapilwa mu 1854, Omukhulundu James White akhuwandika ati:—
GSAM 343.4“Nende obwire bwakhila mu 1844, habamo okhuyangana khukhongo, nende abandu abangi bakhilana nende okhwanza khwosi, nibakhanga mbu khwakhilana n'obwiyangu obwitsufu bw'Injili! Mama White yali akhilana nende buli mubonekho kw'obulalu mu by'obusuubili, nende khw'imbeli yaboola mbu embonekho ndala y'okhwanza yenyekhananga okhukinga nende okhulunjisia okhuyangana. Abandu batiti nibakhoyanga khumanya obukanga obwalindilwe khulw'okhukhilila ebilondwa biaye khulwa obulali obwakhalanga.”
GSAM 344.1Obumwe obwabaho hagati h'Abadventista b'inyanga ya musafu khwakhililwa nende khwalindwa nende amakhuwa khandi nende amalomesio ka Mama White khw'obwire obwakhayila.
GSAM 344George Storrs khulw'Okhwanza
GSAM 344.2Aka kakhwa khwa George Storrs, khakhwandikha mu 1844, khakholoma khulw'eshiakhilomwanga khulw'Okhwanza khubandu abeeyawukhanile n’amakanisa khulw'obutumwa bwa okhwitsa:—
GSAM 344.3“Mukhilinde khube mutakhayilila okhwanza ikanisa likhandi. Ikanisa lyosi elyakhanzwa khulw'amang'ana k'abandu, likhuba Babuloni khw'esisaana shikhwakhanzwa. Omwami akhanzila ikanisa lyaye khulw'ebikhwekhwe by'olwanziro. Khukhila khukhwekhwe khwakho khukhongo khuteakhayanza; nende ebikhwekhwe byakho nibitakhabakhanga abasuubiliilwa ba Kristo khwikhala hamwe, bakhula okhuba balondi babe, nende bakhula khukhw'ekhilimwa khw'omubili.”2
GSAM 344Olondokhana mu Mashiku k'Abarumiwa
GSAM 344.4Abadventista b'inyanga ya musafu, khulw'eshia khwakhuwangwa embeli, bakhakala imyaka emingi batali nende okhwanza khwosi, hata batali nende okhwanza kw'ikanisa. Omundu yesi owakhayanga okhukhilila obwatoto nende okhukhulonda hasi h'obwanga obw'abakhilana obwakhalanga, akhabalwanga omundu w'obw'otso nende owakhayilwa khulw'olwanziro lwa Bukristu. Khwafika obwire mu mashiku k'abarumiwa, nende khwakhuba khukhayila “okhulondokhana khw'ebintu ebikhayila.”3 Hafi na 65 A.D., Tito akhapewa obwimeri bw'okhwaula abakhalabani mu buli mushituka ahali abasuubili, nende Timotheo akhanyoola amalomesio amakhongo khulw'esisaana shi.4
GSAM 344Omukhulundu White khulw'Okhwanza
GSAM 344.5Aka kakhwa khwa Omukhulundu James White khulw'eshisaana shi'Okhwanza nende okhulomesa, khwakholekha mu Okhulingala Khandi khwa Jan. 4, 1881:—
GSAM 345.1“Okhwanza khwakholebwa khulw'okhukhola obumwe bw'emikholerere, nende khuba obulindi khw'obwipuusi. Shikhwakhanzibwa okhuba eshisibo shi'okhuhambilisia abandu okhuhulila tawe, likhila khulw'okhulinda abantu ba Nyasaye. Kristo atakhayanga abantu babe; akhabahula. ‘Amakondi kanje kahulilanga eshwi shianje, ndamanyanga, nende bandonda.’ Omukuru weetu omuli mu buhayili akhulongola embeli, nende akhuhula abantu babe khumukhanga.
GSAM 345.2“Amalako k'abandu sikanyala okhukhola obumwe tawe. Amaani k'ikanisa sikanyala okhukhanda ikanisa likhuba omubili gumwe tawe. Kristo atakhayanga amang'ana k'abandu khukholebwa khulw'elikulu khulw'obulomi bw'amang'ana k'abandu abandi. ‘Omukuru w'omundu yesi ni Kristo.’ Omulimo khwaye n'okhulongola, n'okhukhola, nende okhubana efwanani yaye khubali aberwa obwimi obw'ebula. Nende khwaba khukhongo okhwanza khulw'okhulinda ikanisa, nende khulw'okhukhola emikholerere khw'obumwe, khutakhabukula omulimo kw'okhulunjisia okhurula mu makhono ka Mwalimu.
GSAM 345Obumwe hagati wa Tsimbeka Tsibili Tsiashilile
GSAM 345.3“Hagati wa tsimbeka tsibili tsiashilile, amaani k'ikanisa nende okhwiimirila khunywe okhutatukulusibwa, khunyoola likhuwa likhongo lilifisile ly'obumwe nende amaani mu bukhalabani nende mu ikanisa lya Nyasaye. Omwoyo kwefu kulangwa khu likhuwa lino khulw'okhwisaba khw'omurumiwa Petro ow'ekhulundu khubakhalabani b'eshise shisyo: ‘Abakhalabani bali hagati wenyu, ndabasaba muno, nindi Omukhulundu nende omushahidi w'amalila ka Kristo, khandi omukhabi w'obwimi obulolekhanga: mulisanga ishondolo lya Nyasaye lili hagati wenyu, nimukhilonda, si khulw'obwanga, likhila khulw'obwende; si khulw'ebituma bibi, likhila khulw'omwoyo omuwanga; mutakhaba abami khubandu ba Nyasaye, likhila khuba ebifwanani khwishondolo. Nende Omulisi Omukhongo khw'alolekhanga, mulanyoola eshikamba shi'obwimi shikhutakhosanga. Khandi, inyu abatoto, mwikhondanga khw'omukhulundu. Ee, inyu mwosi mukhililanga bhenyu khw'bhenyu, nende mwambalanga obwimeri; khulwa Nyasaye akhilana nende abali n'obwikhongo, nende akhuhana obwende khubali abawike. Khube mwikhililanga hasi h'ekono likhongo lya Nyasaye, khube akhukhilisia khw'obwire khwakhayila.’5
GSAM 346Obwangu nende Embonekho y'Okhwanza kwa Testamenta Khasiya
GSAM 346.1“Abandu abakhandika embonekho y'Okhwanza khwakhayilwa nende Abadventista b'inyanga ya musafu bakholanga khw'okhuyingiza, khw'esia khwakhanyala, obwangu bw'amakhuwa nende embonekho ebilolekhanga mu Testamenta Khasiya. Roho w'Injili niyalolekha okhushilaho, nende esisitemu neshaba eshiangu okhushilaho, shikhola omulimo obulayi okhushilaho.
GSAM 346.2“Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi khulindanga omulimo mu bitundu biakho byosi, halala nende amakongamano k'eshialo. Likongamano ly'eshialo lilindanga ebitundu byosi by'omulimo mu shialo, halala nende amakanisa gali mu shialo. Nende ikanisa ni mubili gw'abakristu abakhung'ana hamwe khulw'obwimeri obwangu bw'okhulinda amalako ka Nyasaye nende obusuubili bwa Yesu.
GSAM 346Abalongoli b'Ikanisa Bali Abakholi
GSAM 346.3“Abalongoli b'ikanisa lya hasi bali abakholi b'ikanisa lilio, si abami khulw'okhulyiloma nende amaani. ‘Oyu ali omukhongo hagati wenyu, akhube omukholi wenyu.’6 Abalongoli abo bakhayilanga okhuba ebifwanani by'obwimeri, obulindi, esaboli, obwende, nende okhuhaana khubandu b'ikanisa, nende bakhayilanga okhukholekha olwanziro lukhongo khubali bakholanga, olwanziro lulongolekhanga mu bulamu nende mu malomesio ka Omwami weetu.”
GSAM 346Obuloli Bwa mbere khulw'Olondokhana
GSAM 346.4Mu Eshiongezo khwa Obumanyi nende Amalolero, khwapapilwa mu 1854, khwakhayilwa amalomesio khandi khulw'esisaana shi'olondokhana kw'Injili. Khupapila khumi na khasanu, khusoma aka:—
GSAM 346.5“Ikanisa likhayilanga okhukhilila khw'eshwi shi Nyasaye, nende likhube likhililwe khulw'olondokhana kw'Injili, okhulondokhana khwo khwakhilwa khulola nende khwakhayilwa. Khuno khwakhayilwa khulw'okhuyingiza ikanisa mu bumwe bw'obusuubili.”
GSAM 347Olondokhana Khukhilila khukhw'Esimulilo
GSAM 347.1Mu buloli bwakhayilwa Dec. 23, 1860, khusoma:
GSAM 347.1“Nikhukhilila khw'esimulilo sh'obwire, Shetani akhitsa hasi nende amaani amakhongo, khw'amanyanga obwire khwaye khuba butiti. Khulw'esisaana, amaani khwaye khandi khakhola khubali abasikaye. Akhakhilana nabo, nende akhakhila okhubakhanga nende okhukhwanga, khube bakhula obwike nende bakhwangwa. Abantu ba Nyasaye bakhayilanga okhukhola nende okhumanya, nende bakhayilanga okhuba hamwe mu mikholerere. Bakhayilanga okhuba n'omwoyo gumwe, n'eshilolo shimwe; khube emikholerere shiawo shikhakhwanganga, likhila shikhakholanga khw'amani khukhw'ichakha ly'obutumwa bw'obwatoto bw'eshise shino. Olondokhana likhayilwa okhulindwa, nende likhayilwa obumwe mu khulinda olondokhana, shikh'aba she, Shetani akhanyoola obwanga khubali.”7
GSAM 347Olondokhana kw'Abamalaika khukhopwa
GSAM 347.2Mu Buloli No. 14, khwapapilwa mu 1868, khusoma: “Nikhukopanga obumwe nende olondokhana lw'ekhilondo lya bamalaika okhushilaho, emikholerere ch'abakhongo abo b'ebula khulw'eshisaana shiweetu chilakhola obulayi okhushilaho. Nikhulola khutakhayilwa khw'emikholerere ch'obumwe, nende khuba abakhayilanga ebilondwa, abatali balomwa, nende abatali nende okhwanza mu mikholerere, bamalaika, abalondome khulondokhana nende abakhila khw'olondokhana khwosi, bhanyala okhukhola khulw'eshisaana shiweetu tawe. Bakhilukha nende obululu, khw'amala balomwa tawe okhukhilila okhuyanza okhuyangana, okhukhayana, nende okhutatukha.”
GSAM 347Nyasaye akhali Nyasaye w'Olondokhana Khandi
GSAM 347.3“Nyasaye akhakhiluka khuba Nyasaye w'olondokhana? Tawe; niye oyo mwene mu khise shino shinga mu khise shiakhabirira. Paulo akhuwanga ati, ‘Nyasaye si omukholi w'okhuyangana, likhila w'omulembe.’ Ali omwene khulw'esisaana ino nende embeli. Nende akhakhayila khube khufunda amalomesio k'olondokhana nende okhwanza khw'olondokhana khwakhanzibwa mu mashiku ka Musa khulw'obulamu bw'abana ba Isiraeli.”8
GSAM 348Esaboli ya Kristo khulw'Olondokhana
GSAM 348.1Mu buloli bwakhwandikwa mu 1882, khulola epario iyo yene niyiboolwa mu amakhuwa gano,
GSAM 348.1“Khube obumwe nende olwanziro bibaho hagati h'abasomi babe, esaboli y'esimulilo y'Omulokoosi weetu khulwa bo embeli y'okhukhomerwa khwaye khwakhaba khulw'esisaana lilio.... ‘Shiesaayila bano bonyene tawe, likhila khulwa bali abandi balasuubila khukhwange khulw'eshwi shiawo; khube bhosi babe bamwe; khw'eshia iwe Baba oli hagati khwange, nende inze hagati khwaho, khube nabo babe bamwe hagati weetu; khube esialo shisuubile mbu iwe waruma isie.’”9
GSAM 348Obutinyu bw'Okhwiimirila Khunywe
GSAM 348.2Mu 1885, obuloli buno bwakhayilwa:
GSAM 348.2“Ekhindu khimwe khilakhayilwa okhulindwa, nakho n'okhwiimirila khw'omundu munywe. Khwaba abasikari mu bulwani bwa Kristo, khubayilanga okhuba n'emikholerere ch'obumwe mu bitundu bi'omulimo byosi.”10
GSAM 348Shetani Asanga Khukhilisia Olondokhana
GSAM 348.3Mu buloli obwakhayilwa khwapapilwa mu 1895 khusoma,
GSAM 348.3“Yoo, Shetani yakhasangale muno niyenyoola obwiyangu bw'okhwingila hagati h'abantu bano, nende okhukhilisia omulimo mu khise khw'akhayilwa khw'okhwanza khw'amani, okhuba khwaba amaani amakhongo khw'okhukhila emikanda ch'obwipuusi, nende okhukhaya amakhuwa atakhayilwa n'eshwi shi Nyasaye. Khukhayila okhukhila emikanda khw'obumwe, khube khutaba okhukhulukha khw'esisitemu shi'amalako nende olondokhana.”
GSAM 348Okhurumbula Obulayi bw'Abakhalabani
GSAM 348.4Khuba khumwe khw'ebintu bya mbere khwakhayilwa khulw'okhuyanza olondokhana hagati h'abantu weetu, khw'obumwe nende obuloli obwakhuwangwa embeli, khwakhaba obukhoye khw'okhumanya abakhabilanga obutumwa. Khw'1850 okhufika 1861, esisitemu shikhayilwa khwakhaba khw'okhuha abakhalabani abalolekhanga eshihaanwa shiabo, nende abalolekhanga okhuyanza khwa Omwami, nende abakhililanga omulimo gwosi, lipapila lya khubakhonya khw'olwanziro lwa bantu ba Omwami khwosi, likhuwanga busa nende bali bayo khwakhayilwa mu mulimo gw'obukhalabani bw'Injili. Amakapapila gano kandikwangakho tsinyanga nende amasaini k'abakhalabani babili abakhongo, abamanyikha khubantu weetu okhuba abalongoli b'omulimo.
GSAM 349Okhuyanza Abakhalabani
GSAM 349.1Mu khise khw'omwisi khwa 1858-59, amalomesio khwakhayilwa khw'eshia shwi shi Nyasaye shikhaba nende esisitemu esimalile khw'okhuyanza obukhalabani, nende mbu abantu weetu nibakhafundile esisaana shi khw'eshilolo shi'eshwi, bakhanyoolile esisitemu shio. Khulwa esisaana shino, khwakholekhanga eshilasi shi'eshwi mu Battle Creek, Michigan, Omukhulundu J. N. Andrews akhakhilanga embeli yasho. Nende khwakhufunda eshwi khw'obulayi nende khw'esaboli, khwakhatekhwa ekhindu nende khwapapilwa mu Okhulingala Khandi khwa Feb. 3, 1859, khulondoka esisitemu shia khwakhuyingiza obulayi bw'okhuha eshisonye shi'ekhumi. Amakhuwa khulw'esisaana shio khwakhapelwa khubukhung'ano khukhulu bw'abantu weetu, abakhung'ana khw'obukhung'ano khwosi mu Battle Creek, Michigan, June 6, 1859, nende khwakhayilwa n'obulayi khw'ovoti khw'abantu bhosi.
GSAM 349Olondokhana Olwakhanzibwa Lurumbulilwa
GSAM 349.2Mu Buloli No. 6, 1861, Omwami akhuwanga khulw'okhukhilila Mama White, khulw'esisitemu eshakhayilwa nende Abadventista b'inyanga ya musafu:
GSAM 349.2“Mutakhakhwila Nyasaye khulw'okhukhila khumuhana eshisonye shi'ekhumi shienywe nende ebihano. Ni omulimo wamberi ogw'obwimeri okhuhana Nyasaye obukhole khwakhayila. Omundu yesi atakhayilanga okhwingiza obukhoye khwaye nende okhukhulomesa okhukhwila Nyasaye. Mutakhakhayilanga abana benywe okhwiha ebihano bienywe khw'eshikahasa shi Nyasaye khulw'obulayi bwabo.”
GSAM 349Olwanziro lw'Eshisonye shi'Ekhumi lw'Okhukhusia Ebima
GSAM 349.3“Nalola mbu olwanziro luno lw'okhuhaana eshisonye shi'ekhumi lulakhusia ebima, khandi lumanyisie ngala omwoyo kuli mu toto. Abandu nibamanyisibwa likhuwa lino shinga olwa lili mu toto, mana baleshelwe okhulobola abeene, balalola amachesi nende olwanziro mu khuhaana eshisonye shi'ekhumi.”
GSAM 349.4Munjila ino olwanziro lw'amapesa lwalongwa hakari h'Abadventista b'inyanga ya musafu, okhukhoonya omulimo kw'obukhalabani bw'ikanisa; khandi bulano abandu beefwe balukholelanga mushialo shiosi.
GSAM 350.1Mu Okhulingala Khandi nende Omurumbusi ya 21 w'omwesi kwa 7, 1859, khulwa okhwechesibwa okwali kwahaana imbeli okubirira mu Obuloli, kwaboolwa lwamberi mbu buli shialo shikhole omukhung'ano kw'omwaka, mw'omulimo kunyala okhwanzibwa nende okhulolelesia; mana okhurekha okhusambukha okwali kwakholekhanga muno mu milimo ch'abakhalabani b'ikanisa, khandi omulimo kweefwe kukholwe mu lwanziro olulayi. Amakana kano mu toto kali kachomilianga khukhulonga emikanda ch'amakanisa k'eshialo.
GSAM 350Okhuba Abene Emyandu ch'Ikanisa
GSAM 350.2Obutumwa nibwatsilililanga nende obukhumi bw'abandu nibwakhulanga, emyandu chesi chiiyonjelekha, mana abandu nibachaaka okhukanakana khukhuba abene emyandu ch'ikanisa khulondokhana nende amalako. Mu makhuwa aka Omukhulundu White yaandika, akali mu Okhulingala Khandi nende Omurumbusi ya 23 w'omwesi kwa 2, 1860, khusomamwo kano:—
GSAM 350.3“Nebutswa khusuubilila mbu eshise shishili hale tawe, eshia abandu bano balaba mu ngala inyala okhubanyalisia okhunyoolera emyandu ch'ikanisa obulindi bw'okhulihwa nichioononeka, nende okhuba abene tsinzu tsiabwe tsi'okhukhung'anamwo munjila ikhoyele; khandi abo abaandikanga amakhuwa k'emyandu chiabwe ni bafwile, nibeenya okhukhola batyo, banyale okhusikila olubeka khulw'omulimo kw'okhupa ichapa. Khulanga abayali beefwe nende mbotso abasatsa abemiririri okhukanakana khulikhuwa lino. Omundu yesi naloba amakanakana keefwe, akhoyele okhuandika olwanziro olwa khunyala okhulonda shinga abandu balala.”
GSAM 350Okhwanza Khulondokhana nende Amalako Kwafuchililwa
GSAM 350.4Mu shise shi'omusana kw'omwaka kuno, likhuwa lino lialomwakhwo mu Okhulingala Khandi nende Omurumbusi, muno munjila y'obwitsa. Khandi mu mukhung'ano omulamba kw'abalobole b'abandu beefwe okhurula Michigan nende ebialo bindi, okwali Battle Creek okhurula 28 w'omwesi kwa 9 okhuula 1 w'omwesi kwa 10, likhuwa lino liakanakanwakhwo mu bwatoto; nibalomakhwo mu bulafu nende obwirembe khukhwanza khulondokhana nende amalako, khulwa okhuba abene inzu y'omulimo nende emyandu chindi ch'ikanisa—tsinzu tsi'okhukhung'anamwo, nende ebindi. Amakhuwa kano koosi kaandikwa mu Okhulingala Khandi nende Omurumbusi, eshifungo 16, tsinamba 21, 22, nende 23, tsiarula 9, 16, nende 23 w'omwesi kwa 10, 1860.
GSAM 351.1Khulwa amakanakana k'omukhung'ano kuno, bosi balobola nende omwoyo mulala okhwanza omukanda kw'okhupa ichapa khulondokhana nende amalako. Khandi mbu omukanda kuno kunyale okhulongwa bwangu shinga olwa kanyala, omukhung'ano kwalobola akhakanda k'abandu 5.
GSAM 351Eliira ly'Omukanda kw'Amakanisa
GSAM 351.2Omukhung'ano kuno kwakanakana khandi khuliira elia abandu beefwe bakhoyele okhulangwanga. Lino liatuma amakanakana k'abandu okhuba k'eshinda nende eshinda; balala ni beenya eliira lilala, abandi ni beenya lindi. Eliira “Ikanisa ya Nyasaye” niliaboolwa, lialobwakhwo shichila shilialola amakhuwa akakhabukanyia obusuubili bweefwe tawe; ne eliira “Abadventista b'inyanga ya musafu” lialamanya obusuubili bweefwe mu khwitsa kwa Kristo ahambi, khandi limanyisie mbu khulindanga Isabato y'inyanga ya musafu. Abakhung'ana bafuchilisiana muno khuliira lino lyakhabili, okhuula khushise shi'okhulobola, omundu mulala yenyene niye owaliloba; naye shihambi nalekha okhuliloba.
GSAM 351Eliira Lyafuchililwa
GSAM 351.3Mu Obuloli namba 6, khusoma mbu:
GSAM 351.3“Libulaho eliira elia khunyala okhubukula erikhoyele, okhula elilondokhana nende aka khwiyama, elilolanga obusuubili bweefwe, khandi elikhumanyisianga shinga abandu abakhabukhane....
GSAM 351.4“Eliira Omwadventista w'inyanga ya musafu lilolanga imbeli amakhuwa k'obusuubili bweefwe aka toto, khandi lilafuchilisia omwoyo kukhaba obwatoto. Shinga indasi okhurula mu shibikhiro shi'tsindasi shi'Omwami, lilafwunya abavuna lilako lya Nyasaye, khandi libachomilie mu khwikalukhasia khu Nyasaye nende okhusuubilila Omwami weefwe Yesu Kristo.”
GSAM 351.4Obuloli buno bwamala likhuwa lino mu mioyo ch'abasuubili ebisoni nende ebisoni.
GSAM 351Omulimo kw'Eshihaanwa Eshia Toto
GSAM 351.5Lino shili omulimo kwenyene kw'okhulolekha kw'ebihaanwa bia Roho wa Nyasaye? Paulo yaboola mbu biara mu ikanisa “khulwa okhukhola abalafu babe abalamba, khulwa omulimo kw'obukhalabani, khulwa okhumbakha omubili kwa Kristo: okhuula efwe bosi khuule mu bulala bw'obusuubili,” nende amakhuwa akandi.11 Kakhoyele muno, abasuubili nibamala okhukhaba obulafu mu masayo nende obuholo, Roho alome aboola mbu, “Ino niyo injila; aka mwafuchilisiana kali akatoto;” mana “ombakhe” ikanisa nende okhushila, shinga hano, khukhubaboolela ngala likhuwa lino lilakhola mu bulamu bwabwe nende ebiamo bilala bilayi ebilarula mu aka balobola.
GSAM 352Okhwanza Ikanisa
GSAM 352.1Mu makhuwa aka Omukhulundu White yaloma imbeli w'Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi mu Battle Creek, mu mwesi kwa 4, 1861, akaahebwa ichapa mu Okhulingala Khandi nende Omurumbusi ya 11 w'omwesi kwa 6, 1861, yaleera amakanakana k'okhwanza amakanisa keefwe mu bulamba obushilile. Abakhalabani b'ikanisa 9 nibalangibwa, bakhung'ana khusomo ly'Ibibilia okhukhaba obulafu khulikhuwa lino; khandi Omukhung'ano kwabareba okhuhulusia mu Okhulingala Khandi nende Omurumbusi aka banyoola mu khulondakhwo khwabwe. Nibamala okhulola obuloli bw'Amaandiko khulwanziro lw'ikanisa nende abemiririri b'ikanisa, bakanakana khukhuba n'abalobole okhurula mu bialo bialala nende bialala, mu bichero bibwanane, mu Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi; khandi khukhuba n'abalobole b'amakanisa, munjila ikhoyele nende ebichero bibwanane, mu mikanda ch'amakanisa k'eshialo. Mu toto hano niho amakanakana kaaleerwa lwamberi, k'okhuba n'abalobole abalobolwa munjila ikhoyele okhutsia mu mikhung'ano emilamba, khulondokhana nende eshichero eshibwanane eshia banyala okhufuchilisianakhwo.
GSAM 352Omukanda kw'Amakanisa k'Eshialo sha Michigan Kwalongwa
GSAM 352.26 w'omwesi kwa 10, 1861, omukanda kw'amakanisa ka Michigan kwalongwa khukhulobola omwimirisi, omwandiki, nende akhakanda k'abandu 3 k'okhuchomilia emirimo. Omukhung'ano kwalobola okhukana amakanisa okhwinjila mu khwanza ikanisa, nibabukula kano okhuba indakano y'ikanisa:—
GSAM 352.3“Efwe abaandikile amasiina keefwe hasi hano, khwikhung'ania halala shinga ikanisa, nikhubukula eliira Abadventista b'inyanga ya musafu; nikhukhola indakano y'okhulinda amalako ka Nyasaye nende obusuubili bwa Yesu Kristo.”
GSAM 353Tsikaratasi tsi'Obunyali bw'Abakhalabani b'Ikanisa
GSAM 353.1Mu mukhung'ano kuno kwalobolwa lwamberi mbu tsikaratasi tsi'okhumanyisia obunyali tsihaanwe abakhalabani bosi ab'Abadventista b'inyanga ya musafu mu shialo shino abali n'eliira lilayi; khandi abakhalabani babukulange olukaratasi lw'okhumanyisia okhuhulwa nende tsikaratasi tsi'obunyali etsia omwimirisi nende omwandiki b'omukanda kw'amakanisa k'eshialo baandikakhwo amasiina kaabwe. Tsikaratasi tsi'obunyali tsino tsiakhoyele okhukalwa imbya buli mwaka.
GSAM 353.2Kwalobolwa khandi mbu akhakanda kalobolwe okhuteekha amakhuwa k'okhulola imbeli w'abandu beefwe injila y'okhwanza amakanisa. Amakhuwa kano kaahebwa ichapa mu Okhulingala Khandi nende Omurumbusi ya 15 w'omwesi kwa 10, 1861.
GSAM 353Tsikaratasi tsi'Obunyali bw'Abalobole
GSAM 353.3Mu mwesi kwa 9, 1862, omukanda kw'amakanisa ka Michigan kwakhola omukhung'ano kwakwo kwamberi mu Monterey. Hano lwamberi kwaleerwa amakanakana k'okhwinjisia amakanisa mu mikanda ch'amakanisa k'eshialo shinga abandu olwa balobolwanga okhwinjila mu makanisa. Shichila amakanisa 17 mu shialo kali kamalile okhwanzibwa, kaalobolwa okhwinjila mu mukanda; khandi abandu bosi ab'amakanisa kano abalinjiho bafuchililwa okhuba abalobole.
GSAM 353Emirungo ch'Abakhalabani b'Ikanisa
GSAM 353.4Mu mukhung'ano kuno kwesi, kwabukulwa olwanziro lw'okhurunga abakhalabani b'ikanisa amapesa akamanyikhe buli lichuma khulwa omulimo okwa bakhola. Nabo abakhalabani baasabwanga okhumanyisia eshise eshia bakhalabana mu mukanda kw'amakanisa k'eshialo, halala nende amapesa aka banyoola nende aka bakholelesia; khandi omukanda nikunyoola amakhuwa kano, kwali okhulihania nabwe munjila ikhoyele.
GSAM 353Abalobole Baleera Tsikaratasi tsi'Obunyali Lwamberi
GSAM 353.520 w'omwesi kwa 5, 1863, Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi kwakholekha mu Battle Creek, Mich. Kwali omukhung'ano kwamberi kw'omukanda kuno omwa abalobole baleera tsikaratasi tsi'obunyali okhurula mu bialo biabwe. Nebutswa eshichero shi'abalobole shishiali khulondokhana nende obukhumi bw'abandu tawe. Ebialo ebiali n'abalobole khushise shino biali Michigan, Wisconsin, Iowa, Minnesota, New York, nende Ohio.
GSAM 354Amalako k'Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi nende Emikanda ch'Amakanisa k'Eshialo
GSAM 354.121 w'omwesi kwa 5, Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi kwabukula amalako k'okhuchomilia omulimo; khandi khunyanga itsana kwakana emikanda ch'amakanisa k'eshialo okhubukula amalako k'eshialo. Kaabukulwa mu mukhung'ano kw'omukanda kw'amakanisa ka Michigan. Amalako kano kaara eshichero shi'abalobole khulondokhana nende obukhumi bw'abandu mu mikanda ch'amakanisa k'eshialo nende mu Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi. Amalako k'eshialo aka kaakanwa aho, kali shinga kanyene aka emikanda cheefwe ch'amakanisa k'eshialo 72 chikholelesianga bulano mushialo shiosi.
GSAM 354.2Khushise shi'Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi, mu shise shi'ebimera okhumera mu 1864, lwamberi kwakaanwa omukanda kw'amakanisa k'eshialo mbu kulobole akhakanda k'okhulolelesia amakhuwa k'amapesa, k'abandu b'ikanisa abali shibali abakhalabani b'omukanda mu mwaka okwo tawe; bakhole halala nende akhakanda k'okhuchomilia emirimo mu khulolelesia nende okhulihania amapesa nende abakhalabani b'ikanisa. Endio, eshitambo khushitambo, shinga okhwenyekha okhwa kwetsa, omulimo nende amakhuwa ka Nyasaye kaara mu lwanziro.
GSAM 354.3Endio khwamala okhulondola mu bufui ebitambo ebialeera okhwanza omulimo mu bulafu. Lino liakholekha omukanda kw'amakanisa nikushili omutiti muno nikhukubwanania nende olwa kuli khushise shino.
GSAM 354.4Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi nikwamala okhwanzibwa mu bulamba, mu 1863, obukhumi bw'abalobole bosi shibwali obukhongo shinga obwa khuba nabwo buli mwaka mu mikanda milala emititi ch'amakanisa k'eshialo bulano tawe.
GSAM 354Eshienyibwa mu Khwanza
GSAM 354.5Eshienyibwa okhukholekhanga mu khwanza shiali mbu emyandu ch'omukanda chibikhe khubwene nende okhuchomilibwa khulondokhana nende amalako; khandi abakhalabani mu mulimo bakhole mu bulala, nibabula okhusambukha, shichila ebichendo biabwe bialomwakhwo halala, khandi kho shibiali n'okhukhabanasibwa tawe. Amakana katsana akabukulwa mu khwanza khweefwe okhuula mu 1864 kaanjisibwa mu mulimo nikukhuulanga, khandi nikutsilililanga mu bialo bindi nende mu bihanda bindi bi'abandu.
GSAM 355Emikanda chi'Omulimo Kwosi Chialongwa
GSAM 355.1Obutumwa nibwatsilililanga, emikanda chilonda khuno chialongwa; abemiririri bachio balobolwanga mu mikhung'ano ch'eshise eshibikhwe chi'Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi:—
GSAM 355.2Omukanda kw'Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi—omukanda okwafuchililwa nende amalako, okw'abandu 21, okhuba n'obwene bw'emyandu chi'ebikholero bialala nende bialala mu America nende mu bialo bindi.
GSAM 355.3Akhakanda k'Oburume mu Bialo Bindi—okhulinda nende okhutsililisia omulimo kw'oburume ebulafu w'emikanda ch'amakanisa k'eshialo echimalile okhwanzibwa.
GSAM 355.4Omukanda kw'Obutabu Obutiti kw'Ebialo Biosi—omulimo kwakwo kwali okhukaba ebi'okhusoma nende okhwandikilananga tsibaluwa, nikukhaba okhwikula emirimo emibya ch'oburume.
GSAM 355.5Omukanda kw'Obwirembe bw'Okhusuubilila—omulimo kwakwo kwenyene kwali okhukhoonya abo ababonabonianga khulwa aka emioyo chiabwe chibaboolela, nende okhukaba ebi'okhusoma khumakana k'obwirembe bw'okhusuubilila.
GSAM 355.6Omukanda kw'Amasomelo k'Isabato kw'Ebialo Biosi—eshienyibwa shiakwo shiali okhumbakha nende okhutsililisia omulimo kw'lisomelo ly'Isabato mu bibeka biosi bi'omulimo.
GSAM 355.7Omukanda kw'Oburume bw'Okhuhonia nende Okhukhoonya—omulimo kwakwo kwali okhwechesia abahonia nende abakhoonyi b'abalwale, okhuchomilia tsinzu tsi'okhuhonia, tsinzu tsi'abafubi, tsi'abakhulundu, nende ebindi.
GSAM 355Ebikhaano bi'Omulimo Okhuula mu 1868
GSAM 355.8Okhuula mu 1868 ebikhaano bi'omulimo kweefwe biali olubeka lwa United States oluli ebukwe w'omwalo kwa Missouri, nende oluli emasaba okhurula khumusitaali kw'eshialo kukololokha okhurula ebukwe okhutsia mumbo okhubwanana nende omukaka kw'emulambo kwa Missouri. Khushise shilia akhakanda k'Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi kali n'abandu 3 bonyene, omwimirisi w'omukhung'ano nali mulala khubo. Emikanda ch'amakanisa k'eshialo 8 chosi chiali hasi w'obulindi bw'Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi, okwali n'eshimenyo shikulu shi'obwimiririri mu Battle Creek, Mich.
GSAM 356Eshichira Okhwanza Khandi Khwali Khwenyekha
GSAM 356.1Obutumwa nibwatsililila mu bialo bindi, okhwanza khandi ebikhaano biosi bi'omulimo khweenyekha. Kho ebitambo byabukulwa mu 1897 okhutsia munjila iyo; ne omulimo kw'okhwanza khandi kukholwe mu bulamba obushilile mu miaka 4 echibirile. Mu shise shino Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi kwa Europe kwanzibwe, nende akhakanda k'okhuchomilia emirimo ak'abandu 14; khandi Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi okwakhuchaka, okuli n'eshimenyo shikulu shi'obwimiririri mu Washington, D.C., kuli n'akhakanda k'okhuchomilia emirimo ak'abandu 28, abakilila ebibeka biosi bialala nende bialala bi'obutumwa, khandi akabukula habundu h'emikanda milala chi'omulimo kwosi, echalekha okhuba ho.
GSAM 356Ngala Olwanziro Lwali 1 w'Omwesi kwa 1, 1903
GSAM 356.2Amakhuwa kalonda hano okhurula mu Eshitabu shi'Omwaka shi'Omukhung'ano kw'Amakanisa Kosi sha 1904 kalolanga obukhumi bulala obwenyisa okhumanyikha okhuula 1 w'omwesi kwa 1, 1903:—
GSAM 356.3Khushise shilia omulimo kweefwe okwali kwanzibwe kwali n'Emikhung'ano ch'Amakanisa Kosi 2, echiali n'emikhung'ano chi'Obulala bw'Emikanda 14, emikanda ch'amakanisa k'eshialo 72, nende emirimo ch'oburume 42. Bino bili mu bibeka bino: emikanda ch'amakanisa k'eshialo mu America y'Emasaba, 49; ebulafu wa America y'Emasaba, 23. Emikhung'ano chi'Obulala bw'Emikanda mu America, 8; mu bialo bindi, 6. Ebikhaano bi'oburume mu America, halala nende Alaska, Hawaii, nende New Foundland, 5; emirimo ch'oburume ebulafu wa America, 37, echili hano: 12 mu Europe; 4 mu Africa; 3 mu Asia; 2 mu America y'Emulambo; 2 mu Africa y'Emulambo; nende echisikaye mu America ya Hakari, Mexico, West Indies, nende Ebizinga bi'Inyanza ya Pacific. Halala nende emirimo chino ch'oburume, baliho abakhalabani b'ikanisa abahulwa nende abaheebwa obunyali 67, nende amakanisa 131.
GSAM 356Obulala mu Khukhabanakha
GSAM 356.4Okhumanya mbu emikanda chino echikhabanakhe mu bialo bialala nende bialala, nende mu bihanda bialala nende bialala bi'abandu, chosi chili halala mu khutsililisia omulimo mulala omukhongo kw'obwatoto nende obuhonia bw'abandu, khuhaana amani. Shikhusuubililanga mu lwanziro lw'emilimo lwonyene tawe, ne mu Nyasaye, omuchaakisii w'olwanziro. Naye nara ikhabi khumilimo ch'abakhalabani be abakholanga mu bulala nende omwoyo mulala, khunyala okhumanya obulayi nende obunyonyi bw'okhuba “ebindu biosi bikholwe munjila ikhoyele, nende mu lwanziro.”
Notes
- Tito 1:5. ↩
- Oluyoka lwa Hakari h'eshilo, Feb. 15, 1844. ↩
- Tito 1:5-9. ↩
- 1 Timotheo 3:1-15. ↩
- 1 Petro 5:1-6. ↩
- Matayo 23:11. ↩
- Obuloli khulwa Ikanisa, Khitabu 1, p. 210. ↩
- Aha khwo khwene, pp. 649, 653. ↩
- Obuloli khulwa Ikanisa, Khitabu 5, pp. 236, 237. ↩
- Aha khwo khwene, p. 534 (amakhuwa gano khwakhayilwa). ↩
- Abaefeso 4:12, 13. ↩