Isula 3 — Okhwitsa kw'Imwo Yasuubisibwa
GSAM 57.1“OLWA eshise shiakhula, Nyasaye yaruma Omwanawe, ... oweebulwa hasi w'amalako, okhununula abo abali hasi w'amalako, mana khwinjisiibwe okhuba abaana.”1
GSAM 57.2“Bulano khu oyo ouli nende obunyali bw'okhumukosia, shinga obutumwa bwanje obulayi nende okhurumbula Yesu Kristo, shinga okhufwimbulwa kw'eshifune eshiali shibisibwe okhurula eshialo nishichaaka, ne bulano shiilolosibwe ebulafu, khandi khulwa ebiandiko bi'abalakusi, shinga elilako lia Nyasaye ow'obumeli, shimanyisibwe amabii kosi mana bahulile khulwa obusuubili: khu Nyasaye omuchesi yenyene, lube oluyali khulwa Yesu Kristo ebisoni nende ebisoni.”2
GSAM 57.3“Khulwa okhufwimbula yandololesia eshifune; shinga olwa nandika imbeli mu makhuwa matiti, ... eshifune eshitaramanyisibwa abaana b'abandu mu bise bindi, shinga olwa bulano shifwimbulilwe abarumwabe abalafu nende abalakusi khulwa Roho.... Esie, ouli omutiti okhushila omutiti w'abalafu bosi, naheebwa obukoosia buno, mbu ndumbule mu bamabii obukhoosi bwa Kristo oburarondokhanikha tawe; khandi ndololesie abandu bosi okhusaangila khw'eshifune eshiali shibisibwe mu Nyasaye okhurula khukhuchaaka khw'eshialo, owalonga ebindu biosi khulwa Yesu Kristo.”3
GSAM 57.4Kwaboolebwa mbu mu Ndakano Ingali obutumwa obulayi bubisibwe; mu Ndakano Inyia bufwimbulilwe. Shinga olwa omundu wundi yaboola, “Olwa Abayuda barula khu Nyasaye, baleema muno okhulola amechesio k'emilimo chi'emisaango. Emilimo echio chiakhwanzibwa nende Kristo omwene. Buli shisonye shiabwo shiali eshilolero shishie; khandi chali chiitsule obulamu nende obulayi bwa roho. Ne Abayuda barekha obulamu bwa roho mu migenzo chiabwe, nibekumila khu bifwanani ebifuu. Basuubilila emisaango nende amalako kechene, habundu h'okhusuubilila oyo ou biololesianga.
GSAM 58Okhusuubila Oburuchi bw'Eshialo
GSAM 58.1“Kata Abayuda benyanga okhwitsa khwa Masiya, shibamanya oburume bubwe tawe. Shibakhabanga okhununulwa mu bwonooni tawe, habula okhubohololwa mu bunyali bw'Abaroma. Basuubilila mbu Masiya yeetse shinga omuhuli, atibie obunyali bw'oyo owabanyasia, khandi aninie Isiraeli okhurucha eshialo shiosi. Mu njila eyo beesitsilwa okhulaana Omuhonia.
GSAM 58.2“Abandu, mu shiilima shiabwe nende okhunyasibwa, nende abaruchi abali nende inyoota y'obunyali, benya muno okhwitsa khw'oyo oulahula abasuku baabwe, akalusilie Isiraeli obwami. Bali basoma obulakusi, ne nibabula okhumanya khwa roho. Kho shibatsililila ebiandiko ebilolesia okhwikhasia khwa Kristo mu khwitsakhwe khwamberi tawe, khandi basolola obubi ebiandiko ebiboola khuluyali lw'okhwitsa kwa khabili khukhwe. Obwitsufu bwafuunikha amoni kaabwe; basolola obulakusi shinga ebienyo biabwe ebiriira abeene.
GSAM 58.3“Khulwa eminyaka echikhila elifu lilala Abayuda bali balindilila okhwitsa khw'Omuhonia. Khu likhuwa lino nibwo babiikha amasuubili kaabwe akakhila obulayi. Mu lwimbo nende obulakusi, mu migenzo chi'liekalu nende amasayo k'omu nzu, baheelesia eliiralie eshihasio. Ne olwa yeetsa shibamumanya tawe. Omuheelwa w'omu likulu yali khubo ‘shinga omusi okhurula mu liloba elyumu;’ shiali nende ‘omufwano kata obulayi’ tawe; khandi shibalola muye obulayi bw'okhumwenyela tawe. ‘Yeetsa khu bebeene, ne abebeene shibamwinjisia tawe.’”4
GSAM 58Ow'Olwibulo lwa Daudi
GSAM 58.4Olwa eshise eshialakusiibwa nende Danieli shiisitsa ahambi, eshia “Masiya Omukhulundu”—Owahakwa amavuta—yali ow'okhwilolosia, Abayuda banyala okhuba baakhola amaliriria kano, khandi habula okhusikha baakakhola: Masiya khulw'omubili ali ow'inzu nende olwibulo lwa Daudi, kho akhoyele okhwiibulwa mu lwibulo olwo; khandi shinga amalako nende emigenzo chi'Abayuda chali chilaka, akhoyele okhuhakwa amavuta khulwa omulimo okwa imbeli w'abandu nali nende eminyaka amakumi kataru; khandi naba ow'okhwilolosia shinga Owahakwa amavuta khu myaka echio, kho akhoyele okhwiibulwa eminyaka amakumi kataru imbeli w'okhumala khw'amachuma k'eminyaka amakumi sita nende shienda, akali k'okhutsililila okhuula khu khwitsa khwa Masiya.
GSAM 59Obulakusi bwa Simeoni nende Ana
GSAM 59.1Mu shise shino Isiraeli yosi yali mu khulindilila. Abasomi b'Ebiandiko abetsulila khandi abehaanile bali basuubila okhwiibulwa khw'oyo owali ow'okhuba Omwami nende Omuruchi waabwe. Simeoni, omusakhulu owaria Nyasaye, yali afwimbulilwe “nende Roho Omulafu mbu shalalola okhufwa tawe nashili okhulola Kristo w'Omwami.”5
GSAM 59.2Olwa Omuhonia omwana omutoro yaleerwa mu liekalu, Simeoni yamanya mbu omwana uno niye owaboolebwakhwo—Kristo. “Kho yamubukula mu makhono kake, nasabila Nyasaye ikhabi, naboola ari, Omwami, bulano oleshe omukhalabani wuwo atsie mu mulembe shinga likhuwa lilio; okhuba amoni kanje kalole obuhonia bubwo, obwa wateekha imbeli w'amoni k'abandu bosi: obulafu bw'okhulafila abamabii, nende oluyali lw'abandu bo Isiraeli....
GSAM 59.3“Khandi Simeoni yabasabira ikhabi [Yusufu nende Mariamu], naboolela Mariamu mayi w'omwana ari, Lola, omwana uno abiikhilwe okhukwa nende okhwininukha khandi khw'abandu banji mu Isiraeli; khandi okhuba eshilolero eshilakhayilwa (khandi, olukanga lulabira mu mwoyo kukwo kwene), mana amaliriria k'emioyo minji kafwimbulwe.
GSAM 59.4“Khandi yaliho Ana, omulakusi omukhasi, omwana wa Fanueli, ow'ishiri ya Asheri.... Naye neetsa mu shise shiene eshio, yahaana amasandisi khu Omwami yesi, khandi naboolela bosi abali basuubila obununulwi mu Yerusalemu amakhuwa k'omwana oyo.”6
GSAM 59Abamalaika Batsilila Abayiayi
GSAM 59.5Imbeli wa hano, abamalaika bali barumbulile abayiayi abali mu mabala ka Betelehemu obutumwa obw'obusangafu bw'okhwiibulwa khw'Omuhonia. Abayiayi nibateekele amaru okhuhulila, abamalaika beemba amakhuwa kano ak'obulayi:—
GSAM 60Abachesi Batsilila Betelehemu
GSAM 60.2Kho beetsa abachesi okhurula ebukwe abali balole “inyenye niyinamukha,” shinga olwa Balaamu yalakusia. Nibalondanga obulindi bwayo boola Yerusalemu, ewa baakhoyele okhubuulilisia khulw'Omwami oweebulwa. Olwa beechibwa mbu Betelehemu niliho Oweyenywa yali ow'okhwiibulwa, batsililila n'oluchendo; khandi nibaruchibwa nende inyenye eyalolekha khandi, baleerwa ahabundu ah'ukhwikhasia ahali hayalile Omuhonia. Hano basaya Omwana omulafu, nibamuheelesia ebihaanwa bi'idahabu, obubaani, nende maneemane, khandi bachaka oluchendo lwabwe oluleyi lw'okhukalukha eka.
GSAM 60Omuhonia n'Ali nende Eminyaka Ikhumi nende Chibili
GSAM 60.3Okhurula mu butoro okhuula khu myaka ikhumi nende chibili, makhuwa matiti kaandikwa khulwa Kristo Omuhonia, okhurushia okhukhulakhwe mu machesi nende mu mubili, nende okhwiikhasia n'ahulila abebulibe. Ne olwa yali nende eminyaka ikhumi nende chibili, nali atsile nende Yusufu nende Mariamu e Yerusalemu mu shise shi'omukhung'ano kw'omwaka, yaswitsa abasaayi eyo khulwa amakesi akalolekha mu mabuulilo kake, nende mu makalusio akabakalusia khu bibuulilo biabwe ebikali. Okhurula mu shise eshio okhuula n'achaka omulimo kukwe imbeli w'abandu, yaha omulimo okw'okhwiikhasia kw'okhuba omubaasi eshihasio, n'akholelanga halala nende Yusufu, omusaatsa wa Mariamu.
GSAM 60Oburume bwa Yohana Omubatizi
GSAM 60.4Khulwa emiesi sita imbeli wa Kristo okhuchaka omulimo kukwe imbeli w'abandu, Yohana Omubatizi yarumbulanga oburume bwa Kristo. Abandu beetsanga mu bikundi ebikhongo okhuhulila Yohana, nende okhubatizibwa ninaye. Olwa “bali mu khulindilila [nibasuubila mbu Masiya yeetse], nende abandu bosi nibeeliririla [“nibakhola amaliriria nomba nibakhanana,” khu lubeka lw'eshiandiko] mu mioyo chiabwe khulwa Yohana, mbu ali Kristo nomba tawe; Yohana yakalusia, naboolela bosi ari, Esie toto emubatizanga nende amatsi; ne alitsa ouli nende obunyali obukhila obwanje, ou shindikhoyele okhubohola olusa lw'ebilaalo bibie tawe: ye alamubatiza nende Roho Omulafu nende omulilo: ouli nende oluteelu lulwe mu mukhonokwe, naye alasiiyila elala ahabundu hahe h'okhupulila ingano, nakhumbania ingano mu shibiishoshe; ne obukhuusi alabwecha n'omulilo okurasiinanga tawe.”7
GSAM 61Yesu Abatizibwa
GSAM 61.1Olwa Yohana yali n'akhola omugenzo kw'obubatizo, yalola Yesu n'atsa khuye okhubatizibwa, naboola ari, “Lola Likondi lia Nyasaye, eliyininjiaho obwonooni bw'eshialo.... Naye Yohana yahaana obuloli, naboola ari, Nalola Roho n'ashikha okhurula mwikulu shinga liusi, namenya khuye. Nanje shindali nimumanyile tawe: ne oyo owanduma okhubatiza nende amatsi, niye owasunjila ari, Oyo oulalola Roho n'ashikha, namenya khuye, oyo niye obatizanga nende Roho Omulafu. Nanje nalola, nahaana obuloli mbu uno niye Omwana wa Nyasaye.”8
GSAM 61Omwoyo Okhurula mw'Ikulu
GSAM 61.2Obwa Masiya bwa Kristo bwahaaneelwa obuloli n'okhushikha khwa Roho Omulafu okwalolekha mu mufwano kw'omubili shinga liusi, khandi nende omwoyo okhurula mwikulu. Mu Butumwa Obulayi bwa Matsayo khusomanga khuri, “Yesu, olwa yabatizibwa, yarula mu matsi awo na awo: ne lola, amakulu kamwikukhila, nalola Roho wa Nyasaye n'ashikha shinga liusi, n'amwichakhwo: ne lola omwoyo okhurula mwikulu, nikuboola kuri, Uno niye Omwana wanje omuheelwa, oumuboololokhela muno.”9
GSAM 61.3Kata “Yohana shiyakhola eshisingiilo shiosi tawe,” abandu, olwa balola obunyali obukhongo obwali halala n'omulimo kwa Kristo, baakhoyele okhuboola mbu, “Amakhuwa kosi aka Yohana yaboola khulw'omundu uno kali ka toto.”10
GSAM 61Kristo Ahakwa Amavuta Shinga Amalako
GSAM 61.4Mu makhuwa aka Luka yaandika khulw'obubatizo nende okhuhakwa amavuta okwo nende Roho Omulafu mu mufwano kwa liusi, khusomanga khuri, “Yesu omwene yali n'achaka okhuba n'eminyaka chilonda amakumi kataru.”11
GSAM 62.1Inyuma w'Omwami weefwe okhwisila okhulia tsinyanga amakumi kane, nende okhukerwa okhukhali khwa Setani mu shiwala, okwalonda awo na awo inyuma w'obubatizobwe, “yeetsa e Nazareti, ewa yalelelwa; khandi, shinga omugenzo kukwe kwali, yenjila mu sinagogi khunyanga y'Isabato, neema okhusoma.... Roho w'Omwami ali khwisie, shichila yanhaka amavuta okhurumbulila abamanani obutumwa obulayi.... Khandi yachaaka okhubaboolela ari, Leelo eshiandiko shino shiikholekhe mu maru keenywe.”12
GSAM 62Eshise Shiakhula
GSAM 62.2Mariko, n'andika likhuwa nilio elio, aboola ari, “Eshise shiakhula, nende obwami bwa Nyasaye buli ahambi: mwikalukhasie, musuubilile obutumwa obulayi.”13 Eshise eshialakusiibwa khulw'Owahakwa amavuta okhwilolosia shiali shiitsile. Okhuhakwa amavuta nende Roho Omulafu kwali khwikholekhe khu bubatizobwe, khandi bulano yali n'achaaka omulimo kukwe, mu shise shiene nende mu njila eyalakusiibwa nende abalakusi abalafu ab'imbeli.
GSAM 62Obuloli Obulolekha mbu Kristo niye Masiya
GSAM 62.3Omulimo kwa Kristo kwali halala n'okhukhola ebisingiilo obushia nobushia; bino, khu bandu, kata nibaleema okhumanya elala emikani nende amakhuwa kake, biali obuloli obulolekha mbu niye Imanueli, nomba mbu “Nyasaye yali halala ninaye.”14 Mu bisingiilo bino Kristo yali n'ahaana eshialo obuloli bw'obunyali bwa Nyasaye muye, khandi n'alolesia mu bikholwa imelo ya Nyasaye nende obuhelibwe obw'obulayi. Olwa Filipo, inyuma w'eminyaka kitaru chi'okhumenya na Kristo obushia nobushia, n'alolanga ebisingiilobie ebikhongo, yaboola ari, “Omwami, khulololesie Seefwe, khandi kakhuyekha,” Yesu yamuboolela ari, “Ndimenyile ninywe eshise eshireeyi shino, ne oshili okhummanya, Filipo? Oundole alole Seefwe: kho oboola orie ori, Khulololesie Seefwe? ... Munzuubilile mbu endi mu Seefwe, naye Seefwe ali mwisie; nomba munzuubilile khulwa ebikholwa biene.”15
GSAM 63Yohana Abula Okhumanya
GSAM 63.1Kata mu bubatizo bwa Kristo Yohana yali alole okhushikha khwa Roho Omulafu okwalolekha, khandi yali ahuliile omwoyo okhurula mwikulu nikurumbula mbu niye Omwana wa Nyasaye, khandi omwene yali aboole mbu niye “Likondi lia Nyasaye eliyininjiaho obwonooni bw'eshialo,” amakhuwa kali n'ekholekha mu njila iyindi elala okhurula khu yasuubilila, kho ye, mu nzu y'ebohe yiyi ey'eshilima, yali n'anyasiibwa nende okubula okhumanya.
GSAM 63.2“Shinga abeekesibwa b'Omuhonia, Yohana Omubatizi shiyamanya imelo y'obwami bwa Kristo tawe. Yasuubilila mbu Yesu alenyina khu shisala sh'obwami bwa Daudi; khandi shinga eshise shiatsia, n'Omuhonia nalaboole mbu ali nende obunyali bw'omwami tawe, Yohana yabula okhumanya, n'anyasibwa.”16 “N'alanga babili mu beekesibwabe khuye, [ye] yabaruma khu Yesu, n'aboola ari, Niwe oyo owali ow'okhwitsa? nomba khulindilile wundi?” “Mu shise shiene eshio [Yesu] yahonia abandu banji khukhulwala khwabwe nende endwale, nende tsiroho tsimbi; khandi khu bahoku banji yabakalusilia okhulola. Kho Yesu yabalusia, naboolela ari, Mutsie, muboolele Yohana amakhuwa aka mulole nende aka muhuliile.”17
GSAM 63.3Kwali khukhali khu Bayuda, kata khu beekesibwa, okhulola ebulafu amakhuwa manji ka toto aka Omuhonia yaboolelanga, shichila bali beekhumiisile muno mu lisuubili mbu Masiya n'aleetsa alafunaka olukoba lw'Abaroma olwali lwabanyasia muno, khandi awo na awo akalusie obwami bwa Daudi, aruche shinga omwami w'eshialo.
GSAM 63.4Yesu yachaaka okhurumbula n'aboola ari, “Mwikalukhasie, shichila obwami bw'omwikulu buli ahambi.”18 Olwa abarumwabe ikhumi na babili barumwa, batwala obutumwa bulala obwo, “Obwami bw'omwikulu buli ahambi.”19 Khandi inyuma mu mulimo kukwe, olwa abarumwa amakumi musafu barumwa, bali nende amakhuwa kano, “Obwami bwa Nyasaye bumwiitsiliile ahambi.”20
GSAM 64Abandu Baswitsidwa n'Omulimo kwa Kristo
GSAM 64.1Amakhuwa nende amechesio ka Kristo akali k'amaswitsino kaalera abandu okhuboola mbu, “Shihali omundu owakhulomba shinga omundu uno tawe.”21 Khandi olwa yahonia omundu omuhoku ouwatakhulombanga tawe, “Abandu bosi baswitswa, nibaboola bari, Uno shali omwana wa Daudi?”22 Nomba, mu makhuwa kandi, Uno shali ow'olwibulo lwa Daudi, Omuhonia owasuubisibwa? “Olwa yeetsa mu shialo shishie, yabeekesia mu sinagogi yaabwe, okhuula baswitswa, nibaboola bari, Omundu uno yanyoola hena amakesi kano, nende ebikholwa bino ebikhongo? Uno shali omwana w'omubaasi? mayi wuwe shalangwanga Mariamu? khandi abamwabwe, Yakobo, nende Yose, nende Simoni, nende Yuda?”23
GSAM 64.2Ahambi n'omwaka kwa khataru kw'omulimo kwa Kristo, olwa yali mu liekalu mu shise shi'omukhung'ano kw'okhulihaana khu Nyasaye, Abayuda bamwitsunguluka, nibamuboolela bari, “Olakhulesha mu khusikha okhuula shina? Noba niwe Kristo, khuboolele ebulafu.”24 Mu mwaka okwabiraho, olwa yakhola eshisingiilo eshikhongo shi'okhulisia abandu elifu tsirano nende “emikaati chitsirano chi'ingano ya shayiri nende tsinyeeni tsibili tsinditi,” ye “yamanya mbu balitsa bamubukule khulwa tsingulu, okhumukhola omwami, [kho] yatsia khandi mu shikulu.”25
GSAM 64Kristo Yeekesia Abeekesibwa khulw'Okhufwa Khukhwe
GSAM 64.3Mu khweekesia abeekesibwabe, Kristo yabukula shinga likhuwa likhongo okhurusia liliriria li'oburuchi bw'eshialo obw'okhuchaka awo na awo, nende okhubalololesia mbu akhoyele okhufwa n'okhulamukha khandi, atsie khandi yeetse khandi. Kho yababuulila ari, “Mulaba murie nimulalola Omwana w'omundu n'eniina ewa yali imbeli?”26 Inyuma w'okhubalaka “mbu balaboolela omundu yesi mbu niye Yesu Kristo tawe,” khusomanga khuri: “Okhurula mu shise eshio Yesu yachaaka okhulololesia abeekesibwabe, mbu akhoyele okhutsia e Yerusalemu, n'okhunyasibwa amakhuwa manji nende abasakhulu nende abasaayi abakhongo nende abandiki b'amalako, n'okhwerwa, khandi alamusiibwe khunyanga ya khataru. Kho Petero yamubukula, yachaaka okhumukhayila, n'aboola ari, Likhuwa elio libe hale niwe, Omwami; lino shililikholekha khwiwe tawe.”27
GSAM 65.1Mu shise eshiene eshio yababoolela mbu baliho abandi abeemele awo abaralifwa tawe nibashili okhulola Omwana w'omundu n'atsa mu bwamibwe.28 Inyuma w'ahambi n'etsinyanga munane, obulakusi buno bwikholekha; khandi omurumwa Petero aboolanga khulwa “lilolero” elio lia Kristo n'atsa mu bwamibwe shinga obuloli bw'okhwitsa kwa khabili kwa Kristo okwa toto okushili imbeli.29
GSAM 65.2Eshise shilala, Kristo nende abeekesibwabe nibali e Galilaya, Yesu yababoolela ari, “Omwana w'omundu aliheenwa mu makhono k'abandu; khandi balamwira, ne khunyanga ya khataru alalamusiibwa khandi. Nabo babeela muno.”30 Ne bali bashili okhumanya, okhwinjilwa n'eshia yaboolanga; shichila kata olwa yali n'akhaba okhunyisia mu maliriria kaabwe obwatoto obw'eshihasio bw'okhufwa n'okhulamukha khukhwe, bali nibakhanana hakari waabwe khulwa niwina oulakhila obukhongo mu bwami bw'omwikulu.31
GSAM 65.3Eshise shindi Petero yaboolela Yesu ari, “Khurekhile biosi, khulonde ewe; kho khulanyoola shina? Naye Yesu yababoolela ari, Toto emuboolela, mbu inywe abanzondele, mu khulongwa bunyia olwa Omwana w'omundu alikhalila khu shisala shi'oluyali lulwe, neenywe mulikhalila khu bisala bi'obwami ikhumi na bibili, nimukhalila tsishiri ikhumi na tsibili tsia Isiraeli emisango.”32 Ne liliriria li'obwami obw'okhwanzibwa ahambi lishili nilio liali likhongo mu maliriria kaabwe; khandi, shinga abandu babanga, bachaaka okhukhaba ahabundu ahakhila obukhongo mu bwami.
GSAM 65.4Kho yeetsa mayi wa Yakobo nende Yohana, abaana ba Zebedayo, omukhasi owali n'eyenyela obukhongo, n'asaba Kristo mbu abaana bebe baheelwe ebikhalo ebikhongo—mulala khu mukhono kw'omusatsa, nende wundi khu mukhono kw'omukhasi kw'eshisala shishie shi'obwami; nomba, khunyala okhuboola mbu, mulala abe omukhongo w'abaruchi, naye wundi abe omubiishi w'amakhuwa k'eshialo. Ne Kristo yaboola ebulafu ari, “Shimumanyile eshia musabanga tawe.”33
GSAM 66Okhwinjila mu Yerusalemu n'Obuhuli
GSAM 66.1Okhushili hale n'eshise shino likhuwa likhongo eli'amaswitsino liikholekha. Liali okhulamusiibwa khwa Lazaro okhurula mu shilindwa, oyo owali afwile tsinyanga tsine. Eshisingiilo shino eshikhongo shininamusia khandi shaswitsa abandu okhuula Abafarisayo baria; nabo, halala n'abasaayi, awo na awo balanga olukhung'ano; khandi mu maliriria kaabwe babuulana bari, “Khukhole shina? shichila omundu uno akholanga ebisingiilo binji. Nikhumulekha atio, abandu bosi balamusuubilila; khandi Abaroma balitsa banyinieho ahabundu heefwe nende eshialo shieefwe.”34 Olwa obunyali bwa Setani obwarula hasi bwali nibubukula abo abali nibakhaba okhutibia Kristo, obunyali obwarula ebulala bwali nibushinjila ebikundi bi'abandu okhumuha oluyali, khandi okhukhola eshialakusiibwa khululwe.
GSAM 66.2Mu shise eshiboolebwe ebulala, abandu barula mu bikundi ebikhongo, okhulola Yesu, khandi nende okhulola Lazaro ou yalamusia okhurula mu bafu. Bulano khubo liilolekha okhuba lia toto mbu Yesu yali omwami waabwe ou balindilila eshise eshireeyi; khandi olwa bamwakanana n'atsa Yerusalemu, n'akhala khu mwana w'eshitikhili, amakhuwa k'Ebiandiko kaabaatsia mu maliriria kaabwe n'obunyali, “Oraria tawe, omwana omukhana wa Sayuni: lola, omwami wuwo alitsa, n'akhala khu mwana w'eshitikhili.”35 Oluyoka olukhongo lw'obuhuli lweninukha okhurula mu shikundi eshikhongo eshio, nilunyasia muno Abafarisayo ab'emioyo emikali, abaalilanga buri likhuwa khulwa obwabwe. Baboolesana abeene bari, “Mulola mbu shimumala eshindu shiosi tawe? Lola, eshialo shilonde ye.”36 Olwa bamusaba mbu ahechesie oluyoka, yabalusia ari, “Emuboolela, bano nibalalikhila, amabaale kalaayoka awo na awo.”37 Omwami yali aboole khulw'eshise shino ari, “Mwayoke,” khandi abandu nibalakhola likhuwa lilie tawe, yandi abiikhe omwoyo mu mabaale k'omunjila, nako kandikaayoka; shichila likhuwa lilie likhoyele okhwikholekha.
GSAM 66Kristo Okhula Khandi Nakhwira
GSAM 66.3Omuhonia wetu yekhile okhulungamisa amamiili k'abalonde khukhali kakhwa nende khukhila khandi, nende yali nende okhuyila khubamanyisia kandi obwami bukhakhwitsa tawe okhula ye nakhucha nende nakhwitsa khandi. Khukhali khukhupa khusinyanga, yakhila atenga, “Nakhukhilulwa khukhula, ndakhwekhila abandu boshe khwitsina. Yali yakhila atenga khwitsina khukhwo khwakhwa. Abandu bamudulila, Khwawukhila mu malako Kristo akhalanga tsinyanga tsiosi; nende khwawukhila bukhila, Omwana w'omundu ali nakhukhilulwa? Omwana w'omundu oyo ali naani?”38
GSAM 67.1Khukhupa amamiili k'abalonde khwitsina khwosi khukhali nakhula, nende nakhwitsa kandi, obwami bukhalilwe khwialo, yakhila, “Abana abatiti, khwakhali khusinyanga khatiti ndali nende inyu. Mukhondakhila; nende khwakhila Abayuda, Ndakhula, inyu mutakhayanala okhucha; nende butsino ndabakhila. Simoni Petero yamuboola, Omwami, wucha khwoki? Yesu yamukhamula, Ndakhula, tawukhanaya okhunyila butsino; naye khwitsa khwakhila.”39 Khandi yakhilila amamiili kaabwe k'enzililo nende obulumi n'amala amakhuwa gano: “Mutakhali n'eshililo mumamiili kanyu: musuubila Nyasaye, suubila nende inze. Mu nyumba ya Taata mulimo amayumba amangi; khukhali khutali nende, ndakhabakhila. Ndi khucha okhukhongela habundu khwinyu. Nende nindacha okhukhongela habundu khwinyu, ndakhwitsa khandi, nende ndakhwambila khwinze; khwitsina ndali, inyu mubenga nende.”40
GSAM 67Omusango gw'Omundu w'Obwami
GSAM 67.2Khandi Omuhonia yekhila okhulungamisa obwoni obwakhali khukhali khwitsa khw'obwami, khukhupa omusango guno khwakhali nende abalonde khwacha Yerusalemu: “Omundu w'obwami yacha mu shialo shili eyale okhwiitsila obwami, nende nakhwitsa. Khandi yakhwama abakhali bali khumi, yakhwambila tsimali khumi, yakhwakhila, Mukholanga khwitsa khwange.... Khandi khwakholekha, nakhwitsa, nakhunyoola obwami, yakhwakhama abakhali bali abo abakhupile tsimali, khwakhola amanyile khwitsina buli mundu yakhusanga khukhola obutalusi.”41 Mu musango guno Omwami aliilelanga nende omundu w'obwami. Yali na khucha mu shialo shili eyale—khwa Taata—khwitsila obwami, nakhwitsa okhwalila.
GSAM 68.1Khwakhula khw'obukhole bwa balonde, “Nishilolero shi'okhwitsa khwawu nende khumalilila kw'eshialo?”42 Omuhonia yakhwambila olukalala lw'eshieholokha khwitsa khw'obulumi obukhongo khwakhupa ikanisa, nende ebilolero ebyatsililila ekhihanyilwa. Khwitsina bilolero bino bilabakhwambile okhwitsa khwawu khuya khukhuba khukhupakha, nende olwibulo lw'abandu abalalola bilolero bino lulahwaho tawe okhula ye nakhwitsa.43
GSAM 68Abalonde Boshe Bamuleka
GSAM 68.2Nende amanyisilio kosi Kristo yakhupa abarumwa khukhali khw'okhwa nende okhutsililila, balemwa khwitsila obutoto yakhwakhila khukhali khw'amasitaka nende khwakhilulwa. Bali nende obumanyi obutiti khw'obutoto, khwakhwitsa amasitaka, obusuubili bwawe bwakhwa, khandi boshe “bamuleka, bilukha”44 Nende Petero, Petero w'obwisuubili, oyo yakhwambile khw'obwiyanza khw'abalala boshe bamuleka, takhamuleka, yakhali khusinyanga khatiti khwakhwitsa yakhana Omwami nende khw'obulahi khwakhila atenga tamumanyile omundu oyo. Khukhali abamanyila obutiti khw'amakhwa k'Omwami khukhali yakhwakhila khw'eshinyanga shikhataru nakhwakhilulwa yakhwitsa khw'abakhofwa, bakhupana nende bakhulanila khukhali “khukhupa khukhila khw'abakhofwa khukhuba khukhaki.”45 Nende khukhali batalile n'obusuubili khwitsina nakhwakhwa, nende omubiri gwakwe gwakhilwe mu tsika yatsono ya Yosefu, bakhonga okhupuka omubiri gwakwe amafura nende ebintu bia lihumu lilayi khw'okhukulinda kutabola. Obusuubili bwakhwa—bukhilwe nende Kristo mu tsika—Isabato shikhali shikhaki khw'abalonde! N'amamiili k'obulumi nende khulema, nende Omuhonia w'obulayi n'obwikhasi, oyo obulamu bwakwe bwali bwitse khw'obulayi nende obwiyanza, talimo khw'okhuba khw'obukhafu nende okhupa obwimani, obwikhali bwabwe bwali bwakhililwa.
GSAM 69Ebieholokha Ebiluma Esinyanga sh'Okhukhila
GSAM 69.1Esinyanga sh'imbere sh'eshiloba shakhwitsa! Shikhali shikhaki khw'likulu nende khw'eshialo! Malaika w'amaani yakhwa khw'eshialo khw'etsika ya Yosefu, nende obutumwa bw'Omwana wa Nyasaye okhukhila. “Khandi, khwakholekha khukhwama khw'eshialo khukhongo; nende malaika w'Omwami yakhwa khw'likulu, yakhucha, yakhulusa lishikhanga khw'omuliango, yakhikhalila. Obwonekhe bwawe bwali khukhw'ekhweya, n'amakhuta kawe kali amayelo khw'eshikaka: khw'obwoba bwawe abalindi bakhita, bakhuba bali nende abakhofwa.”46 “Emibiri emingi y'abalafu abakhofwa yakhila, yakhwama mu bitsika nakhwakhilulwa, yakhwacha mu shilalo shilafu, yakhilolekha khw'abandu abangi.”47 Mulole abageni bano mu Yerusalemu, khw'imialiango khw'abasani bawe, nende obutumwa bwokhuba Kristo wakhilulwa yakhila khw'abakhofwa, nende nabo bakhupwe obulamu khw'amaani kawe, khw'okhuba abashahidi khw'ukhwila khwakwe. Shilimo shiluma khw'abalonde nende abakhasi abalafu—bilukha hano nende hano okhukhupa amakhuwa amayi, “Yakhilwa khw'abakhofwa, khwamulola nende khwakhwakhula naye!”
GSAM 69Yesu Yachenda Khw'Emiyanga
GSAM 69.2“Khandi, mulole, babili khwabwe bacha esinyanga shishila khw'eshilongo shikhati shikhilwa Emausi, shali khw'emianga khw'Yerusalemu khw'amafurlong makhumi sita [maili saba nende nusu]. Bakhwakhulana khw'eshieholokha khwosi. Khandi khwakholekha, khwakhwakhulana nende khwakhwakhana, Yesu omwe yakhwitsila, yachenda nende. Naye amoni kabwe kakhililwa, khw'okhuba batamumanyile. Yakhwambila, Amakhwa khaki gano mukhukhulana? Mukhuchenda nende mukhuba nende obulumi? Omwe khwabwe, erita lyawe Cleopas, yamukhula, Oli munjoli omwene mu Yerusalemu, tawumanyile ebieholokha ebiliyo mu tsinyanga tsino? Yakhwambila, Bili bie? Bakhwambila, Bili khwa Yesu w'eNazareti, oyo yali omulanzi w'amaani khw'emikhololoko nende khw'amakhwa khw'amaso ka Nyasaye nende abandu boshe: n'abakhulundu b'abakasisi nende abaruchi bethu bamukhupa khw'okhukhilwa, bamilakhila. Naye khwakhali khwisuubila aliye khw'okhuhonia Isiraeli: nende khukhali kosi, lero nishinyanga shikhataru khwakholekha bino. Khandi abakhasi abandi khwitsina khwethu batukhola khwoboba, abali khw'eshitsa khukhula, n'abanyoola tawe omubiri gwakwe, bakhwitsa bakhukhila balole lilolero lya bamalaika, bakhwambila ali nende obulamu. N'abandi khwabwe abali nende khwethu bacha khw'eshitsa, banyoola khwakhali khwakhila abakhasi; naye bamulola tawe.”
GSAM 70.1“Yakhwambila, Inyu balema, nende abalumali b'amiili khw'okhusuubila kosi abalakusi bakhakhila! Khukhali Kristo yakhwakhilwa khw'amasitaka gano, nende nakhwinjila mu bukanga bwakwe? Nakhuchaka khwa Musa nende abalakusi boshe, yakhwakhulila mu Mandiko kosi ebikhali khwitsina khw'omwene.”48 Khwakhali ali khw'okhudya nende, yakhwakhula omukati nende khwakhupa khw'okhupa Nyasaye, “amoni kabwe kakhululwa, bakhamumanya.... Bakhwakhulana, Amamiili kethu takhali khwakhwila khukhwethu, khwakhukhulana nende khw'enzila, nende khwakhukhulila Mandiko?”49
GSAM 70.2Butsino, khw'eshilila, abalonde banyala khwomona, nakhwakhila khwosi khukhupile khwabwe, obw'ukhwa nende okhukhila khwakhali mu burume bwa Omuhonia. Naye bakhalamila khwaki khukhali khw'obwami bwakwe?
GSAM 70.2“Yakhwonekha ali nende obulamu nakhwakhila, khw'ebilolero bingi ebitali nende obulimba, khw'okhulolwa nabo khw'amasinyanga 40, nende khwakhulana khw'ebili khw'obwami bwa Nyasaye; nende nakhwakhala hamwe nabo, yakhwabalaka batakhwama Yerusalemu, naye balindilile obusibisi bwa Taata, obwakhamanyisibwa inyu khwinze. Khw'okhuba Yohana yakhabatiza n'amachi; naye inyu mukhabatizibwa nende Roho Omutakatifu khw'amasinyanga matiti.”
GSAM 71Khwitsino Khandi Khwambila Obwami?
GSAM 71.1“Khwakhali bakhwakhwitsila hamwe, bakhamukhulila, Omwami, khwitsino khwonyala okhukhilusa obwami khandi khwa Isiraeli? [khukhupa khwakhila, Khwakhumanya khukhali khw'okhukhilulwa nende okhukhila khw'abakhofwa, khw'Amandiko, naye tawukhakhilusa obwami butsino?] Yakhwambila, Okhumanya ebise nende tsindukho khuli khwinyu tawe, Taata yakhwitsa khw'obwami bwakwe. Naye mukhakhunyoola amaani, Roho Omutakatifu nakhwitsa khwinyu; nende mukhakhuba abashahidi bange mu Yerusalemu, nende mu Yudea khwosi, nende mu Samaria, nende khw'emiango khw'esialo. Nakhwakhulana bino, khw'abalola, yakhwambulwa khw'amaso kawe, liloni limukhupa khw'amaso kawe. Khwakhali bakhalola khw'likulu khw'okhucha khwakwe, mulole, abandu babili bakhila khwabwe mu mikhwenda emiyeelo; bakhila, Inyu bandu b'eGalilea, khwaki mukhalola likulu? Yesu oyo oyo yakhambulwa khwinyu khw'likulu, alakhwitsa nende engila yenyene mwamulola nakhwacha khw'likulu.”50
GSAM 71Yesu Akhala Khw'Likulu Khwitsila Khw'Okhukhilusa Kosi
GSAM 71.2Butsino Omuhonia yamuleka, nende babona khw'amaso kawe “yakhilila khw'ali nende khale,” bali nende obukafu khukhuba Roho Omutakatifu alabechesia khw'eshise sh'okhwitsa kw'obwami. Petero khw'amanyisilio kawe khw'abandu, nakhunyoola Roho, yakhila, “Alakhwitsila Yesu Kristo, oyo yakhambwa khwinyu khale: likulu lilamukhwambila, khwitsila ebise by'okhukhilusa ebintu khwosi, Nyasaye yakhakhula khw'akanwa k'abalakusi bawe balafu boshe khw'esialo khwakhachaka.”51
GSAM 71.3Omurumwa Petero yakhupwa kandi nende Roho Omutakatifu amanyila khw'ebialo bikhataru: khwambere, esialo shikhali khw'imbere khw'amataba, shakhilwa n'amachi; khwabili, esialo shino shilindilwe khw'omulilo—omulilo khwosi khw'eshialo, khwakhila Enyono Ekhilusa—omulilo gwokhukhola okhulema, okhushila nende okhukhilusa kw'abandu abatali nende Nyasaye; khwakhataru, esialo shikhulwa, “ahali obulunjushi bumenya”; nende abandi bakhakhula, “ahali abalunjishi balamenya.”52
GSAM 72.1Omurumwa Paulo yakhwonekha khw'ukhila khw'abandu ba Nyasaye, nende khw'okhukhiluka kw'abalafu boshe khw'okhukhwama khw'obwikhali khw'obutakhwikhala, “khw'okhukhweya khw'amaso, khw'omulenge kw'itarumbeta y'okhumalilila.” Yakhwambila Abakorinto Kristo ali butsino khw'ekhilambo sh'ataata, alakhala khwokho nakhwiya abashilakhwo bawe boshe bamukhilila. Khukhupa, nakhunyoola obwami—obwami bwakwe—khw'okhupa khw'amoko ka Taata, khwakhila Daniel 7:13, 14; Zaburi 2:8, 9. Khw'ikanisa lya Abatesalonika yakhwambila okhwitsa kwa Kristo nende okhukhila khw'abalafu khw'okhuba obusuubili bwabwe bwonyene, nende khw'okhupa obukhafu bw'ototo khw'abasanibwa bawe nakhwama khwabwe khw'obukhafu.53
GSAM 72Okhwitsa kw'Omwami Khutamanyikana Khw'eshise
GSAM 72.2Khwitsino ikanisa khyali khutamanyile khw'eshise shilamukhwitsa Omwami. Omurumwa khw'eshitabu shakwe sh'imbere khwa Abatesalonika yakhila, “Abali nende obulamu nende abasigala balakhwambulwa,” abandu bakhakhwila khukhupa Kristo alakhwitsa khw'abalala bakhali nende obulamu. Khw'eshitabu shakwe sh'khabili yakhwakhulusia obwoni bw'amakhwa kawe, khwambila “eshinyanga shino shilakhwitsa tawe, khwitsila khw'okhuchaka okhuleka obusuubili, nende omundu w'obwoni nakhumbulwa, omwana w'okhushila; oyo alapingana nende alisumula mwene khw'igulu khw'eshindu shiosi shikhwamilwa Nyasaye, nohomba shikhukhamibwa.”54
GSAM 72Okhuleka Obusuubili
GSAM 72.3Nende khwitsino ikanisa likhalilwe khw'okhukhongela engila mu shiloba khw'eshise sh'okhwitsa kwa khabili kwa Kristo. Abandu bamanyile khukhuba n'okhuleka obusuubili; naye oburebe bwali mbu khulakhala khw'eshise shingahi. Khwakhwitsila amakhula khw Yohana ali khw'lilolero khw'eshilwa shya Patimo, mu bilolero bilimo khw'isula khumi na bibili nende khumi na khataru khw'Obulakusi—“eshise, ebise, nende khw'eshikasi,” “emwesi makhumi kana na bibili,” “amasinyanga 1260” (emwaka); naye butsino eshieholokha shilolesia okhuchaka kw'eshise shikhongo shino shikhali shikholekha tawe. Ikanisa yakhali khw'obusuubili nende khw'enzililo khw'okhwitsa kwa Kristo, khw'okhuba likhali limanyile khw'obukafu eshise shenyene sh'okhukhwonekha khwakwe tawe; khwitsila khw'okhukhwama khw'eshise sh'obulumi, khwakhali khusigala khwakhati khw'okhukhomba nende khw'okhutsililila khw'ikanisa lya “abasikaye.”55
GSAM 73.1Khw'okhumalilila khw'amakhwa k'Indakano Imbia, tema y'akhwitsa khwa khabili kwa Kristo yakhwonekha khw'Obukanga Obukhongo. Hambi olunyali lulala mu tsinyali makhumi kataru lukhwambila khw'enzila yimwe khw'okhwitsa khwa khabili khwa Omwami wetu Yesu Kristo. Khw'eshieholokha shino, nende shikhalililo sh'ikanisa khwitsila khw'obusuubili khw'amasinyanga khwitsila khw'eshise shino, Robert Patterson, D.D., yakhwambila khw'eshitabu khwakhulwa Interior, khw'eshilolero “Obusuubili Obukhafu,” amakhuwa gano:—
GSAM 73Obwikhali Bwa Mwaka Lukumi—Patterson
GSAM 73.2“Nakhwakhwama Omwami wetu khw'ikanisa lyawe khw'eshialo khwucha khwa Taata, yakhwalelela khw'eshililo. Abalonde bawe 500 bali khwikhililwe khw'esialo shosi sh'abashilakhwo, shikhwanzilwe mu madini nende obwami obutali bwa Kristo n'amaani limwe khw'amaani khw'amaso, khwakhililwa n'obwikhasi obw'obulahi, khwakhwakhilwa n'obumanyi bw'emyaka emingi khw'engila sh'okhushila. Omwami yali nende obumanyi khw'obwoba bwethu; nende khw'amakhwa kawe k'eshilila tali khwakhulula, taakhwambile khw'okhukhilusa obushilakhwo bw'eshialo nende obulumi bw'ikanisa. Naye yakhwambila alakhwitsa mwene okhukhilusa abashilakhwo bawe, nende alakhwimilila khwinyu khwitsila khw'eshinyanga shino sh'obukhafu. ‘Eshialo shikhwanzila. Mu shialo mukhakhuba n'obulumi. Mukhakhula nende mukhakhilila, naye esialo shilasekha. Mukhakhuba n'obulumi, naye obulumi bwinyu bulakhiluka khw'obwiyanza.... Butsino mulimo n'obulumi, naye ndakhwakhwiyila, amamiili kanyu kalakhwiyanza, nende khwinyu takhali omundu alakhwakhwila. Nindacha, ndakhwitsa khandi, ndakhwambila khwinze, khwitsina ndali, inyu mubenga nende.’
GSAM 74.1“Obusuubili obukhafu obwa okhwitsa khw'omwene bwakwe, yakhwakhupa ikanisa khw'eshilila sh'okhucha khw'omwene. Khw'eshise shosi sh'okhukhala khwakwe, yakhila khwakhali khw'okhukhuba n'obulumi; nende khwakholekha khwosi. Nikuba khulanyoola eshise shiosi shiosi sh'omulembe khw'eshialo khw'eshise sh'okhukhala khwakwe eyale, nikuba ikanisa lyawe lilahonibwa khw'amasitaka k'eshialo, nikuba khulaba nende eshise sh'obulafu khw'amabaye katarakhula mu ngano tawe, nohomba nikuba nakhwitsa alaramusibwa n'abandu b'eshialo shitsule oluyali lw'Omwami, nohomba anyale okhunyoola obusuubili khw'eshialo, khwakhuba khw'omwene eshieholokha shikhongo shia yakhali atasuubila. Yesu tamanyile obwikhali buno. Khwakhwila tamanyile, khw'okhuba taakhwambila; khandi yakhila, ‘Ndabakhwama abasanani, khw'okhuba kosi nakhunyoola khwa Taata ndabakhwambila.’ Naye khw'amakhwa kawe kosi nende imisango, khwakhali khukhongola khatiti khw'obulamu nende obwikhali khw'imbere khw'okhwitsa khwakwe. Abarumwa nabo batamanyile obwikhali obutali nende Kristo. Khw'emyaka magana mataru nakhwama khw'okhucha khw'Omwami, obusuubili obukhafu bw'ikanisa bwali obusuubili bw'okhwitsa khwakwe.
GSAM 74.2“Naye khw'enzila y'ukhuleka obusuubili khwakhwambwa, omukhasi wa Kristo yakhachaka okhukhilisia obulumi bwakwe khw'eshilila khw'obwiyanza bw'abami b'eshialo, khw'engila y'amaani yakhilusa amoni kawe khw'likulu khw'eshimbwe, nende khw'okhwitsa kwa Omwami, okhwakhilusa obwikhongo bwakwe bw'eshialo. Abakhilusia khw'obusuubili nakhwakhwambila itarumbeta y'obutumwa khw'akanwa ... amalosera k'obwikhali obutali nende Kristo kakhilwa khw'embeli, ... nende ikanisa khandi yakhachaka khw'okhukhomba okhwitsa kw'Omwami khw'okhukhilusa antikristo.... Mu mabarua kawe, mu makhuwa k'okhuyala, nende mu khwila khw'obusuubili, Abakhilusia bakhakhwambila obusuubili bwawe khw'imbere khw'obwikhali.
GSAM 74.3“Abakhungano ba Westminster bamalilisia okhwila khw'obusuubili bwabwe nende okhwambila obusuubili bwabwe khw'okhwitsa kwa khabili kw'Omwami mu makhuwa kakhwonekhesia khw'obwitsufu obusuubili bw'abasuubila Kristo alakhwitsa khw'imbere khw'emyaka lukumi. Bakhwambila mu makhuwa kano k'obuleme: ‘Kristo alakhwambila khw'okhuba n'obukafu khw'eshinyanga sh'amasitaka, khw'okhukhilusa abandu boshe khw'obwoni, nende khw'okhupa obukhafu obukhongo khw'abalunjishi mu bulumi bwabwe; nende alakhwambila khw'okhuba eshise shino shitalamanyikha khw'abandu, khw'okhuba bakhule ebilakha by'obwikhali, nende bakhale balindilile, khw'okhuba batamanyile esinyanga Omwami alakhwitsa: nende bakhale balingilile okhukhwambila, Khwitsa, Omwami Yesu: khwitsa khwangu!’56
GSAM 75.1“Abakhongo bethu abakhilusia bakhupila okhukhilila khwabwe khw'obusuubili khw'okhwitsa kw'Omwami, nende bakhupa obwimani khw'abalala khw'okhukhwama, ‘Mulinde esialo! Khw'okhuba alakhwitsa nende ebilongo by'amaani k'okhukhwimana,’ amakhuwa kano kakhilwe khw'eshilongo sh'okhukhilila khw'abandu, naye kamanyikha khw'Abakhwambanisi abakhongo ab'eshialo shya Scotland.
GSAM 75.2“Naye khw'eshise shikhati, okhuleka khwabili khw'obusuubili khwakhachaka mu makanisa kakhilusia. Mu Scotland khwakhali khumanyikha nende Moderatism; mu England, Arianism, nende khwitsino, Broad Churchism; mu America khwakhwita Unitarianism; nende mu Germany, Rationalism. Khw'akhupa amani ka mundu khw'okhuba omulamuzi, nende khw'obulolesi bwethu obutiti bw'eshise shino khw'okhuba obushahidi, khw'okhukhana ekhintu khwosi khwakholekha tawe khwitsila khw'amalako k'eshialo kakhilwe, yakhilusa Yesu khw'eshikhalo sh'omurabi w'Abayuda, oyo yali khw'imbere khw'eshise shakwe, naye tamanyile khw'obumanyi bw'eshise shino. Khw'amaani, amakhwa k'omundu oyo okhwitsa khw'eshialo shitali khw'omoni khw'okhwalila, kakhilusa khw'amayoloji ka Bayuda.
GSAM 75Daniel Whitby Khw'Obwikhali Bwa Mwaka Lukumi
GSAM 75.3“Obusibisi bw'okhwitsa khwakwe nende okhwalila khw'eshialo bwakhilulwa khw'okhupa khw'enzila y'obutumwa bwakwe, nende khw'okhukhilila khw'eshialo shikhongo khw'obukristo khw'emyaka lukumi, nende abandi bakhakhula emyaka 360,000; khw'eshise shino abandu bakhakhwambila khw'amakhono k'obwikhali, nende bakhakhala n'obulamu nende obwiyanza bitali khwakholekha khale. Khw'okhumalilila kw'eshise shino shikhongo, shikhongo khw'amaso k'abandu, khwakhola ekhieholokha shikhongo sh'eshialo, nende khwakhwila Omwami alakhwitsa okhukhilusa esialo, nende okhukhama abandu khw'amasitaka. Obwikhali buno bwakhilwa nende khwakhwambwa khw'abandu nende omusomi w'Engereza, Whitby [Daniel Whitby yakhwa mu 1726], oyo khw'amabarua kawe kakhwonekha yali Omuariani, naye amakhuwa kawe kakhali kakhwanzibwa khw'abandu b'eshikhalo shakwe, nende obwikhali bwakwe bw'amayoloji bwakhwanzibwa khw'abandu bingi abakhwambwa nende abasanani b'obwami bw'amakanisa k'eshialo khw'Europe, abo yakhwambila khw'okhukhala khw'emyaka emingi khw'okhukhwama khw'eshisonye nende khw'obwikhongo. Khw'obwiyanza bwawe bwakhwambwa khw'America, khwakhachaka khw'okhukholela khw'amakhwa k'obukanga nende khw'okhukhilila khw'amakhwa k'obukanga.”
GSAM 76.1Akhali kosi amakhuwa gano k'eshialo shosi khwitsila khw'eshise khwakhali Omwami nakhupa obutumwa obw'obwoba bw'okhwitsa khwakwe, nende “khw'imialiango.”
Notes
- Abagalatia 4:4, 5. ↩
- Abaroma 16:25-27. ↩
- Abaefeso 3:3-9. ↩
- Oweyenywa w'Ebise, tsing'abo 29, 30-34. ↩
- Luka 2:26. ↩
- Luka 2:28-38. ↩
- Luka 3:15-17. ↩
- Yohana 1:29-34. ↩
- Matsayo 3:16, 17. ↩
- Yohana 10:41. ↩
- Luka 3:23. ↩
- Luka 4:16-21. ↩
- Mariko 1:15. ↩
- Ebikhole 10:38; Yohana 3:2. ↩
- Yohana 14:8-11. ↩
- Oweyenywa w'Ebise, olung'abo 215. ↩
- Luka 7:19-22; Matsayo 11:4. ↩
- Matsayo 4:17. ↩
- Matsayo 10:7. ↩
- Luka 10:9. ↩
- Yohana 7:46. ↩
- Matsayo 12:23. ↩
- Matsayo 13:54, 55. ↩
- Yohana 10:24. ↩
- Yohana 6:15. ↩
- Yohana 6:62. ↩
- Matsayo 16:20-22; Mariko 9:31. ↩
- Matsayo 16:28; Luka 9:27. ↩
- 2 Petero 1:16-19. ↩
- Matsayo 17:22, 23. ↩
- Matsayo 18:1; Mariko 9:33, 34. ↩
- Matsayo 19:27, 28; Luka 22:28-30. ↩
- Matsayo 20:20-24. ↩
- Yohana 11:47, 48. ↩
- Yohana 12:15. ↩
- Yohana 12:19. ↩
- Luka 19:40. ↩
- Yohana 12:32-34. ↩
- Yohana 13:33-36. ↩
- Yohana 14:1-3. ↩
- Luka 19:11-15. ↩
- Matayo 24:3. ↩
- Matayo 24: Luka 21; Mariko 13. ↩
- Mariko 14:50. ↩
- Mariko 9:10. ↩
- Matayo 28:2-4. ↩
- Matayo 27:52, 53. ↩
- Luka 24:13-27. ↩
- Luka 24:31, 32. ↩
- Ebikolwa 1:6-11. ↩
- Ebikolwa 3:20, 21. ↩
- 2 Petero 3:5-13. ↩
- 1 Abatesalonika 4:13-18. ↩
- 2 Abatesalonika 2:3, 4. ↩
- Obulakusi 12:17. ↩
- Obwisuubili bw’Obukanga, Chap. 33, sec. 3. ↩