Isula 4 — Eshise shi'Obumalilisia
GSAM 77.1“Ne naloma, Mbotso Omwami wanje, nende ekhuuma khwa bino khuli khwaani? Ne yaloma, Yenda mu njira yakho, Danieli: nende amakhuwa gatimbwa kandi gashililwa okhula eshise shi'Obumalilisia. ... Ababi balakhola obubi: kandi ata n'umwe khubabi alamanya; naye abamanya balamanya.”1
GSAM 77.1“Yandomela, Manya, mwana w'omundu: khulwa mu shise shi'Obumalilisia lilolero lilaba.”2
GSAM 77.1“Naye iwe, Danieli, timba amakhuwa kano, kandi shila eshitabu, okhula eshise shi'Obumalilisia; abandu bengi balakhenda hino na khulwa, kandi obumanyi bulakhula.”3
GSAM 77.1Khuli khwaani khuno khuli kwo “shise shi'Obumalilisia”? Khukhawana okhuba obumalilisia bwene, khulwa khaliho, eshilundi shi'obulakusi bwa Danieli eshishililwa shikhaba khwa bata omugaso khubandu. Khulwa “ebindu ebilolokha biaba khwesi,”4 Eshipande shino shili nende omugaso mu shise shimo. Nende khuno khuloma, “shise shi'Obumalilisia,” khuloma khw'eshipindi shili khatambi khw'obumalilisia bwene, aho ebindu byalomalwa Danieli bilamanyekhana.
GSAM 77Olusiku lw'Okhwikasia khwakwe
GSAM 77.2Khandi khutari nende khukhayikhana khuloma khw'eshi shise khwakhilolwa nende omubakusi Nahumu “olusiku lw'okhwikasia khwakwe.” Aha omubakusi yalomalanga okhulikula Nineve nende “eshililo shi'omukoba, nende eshililo shi'etsindika, nende okhuchina khw'amafarasi, nende okhukhupana kw'amagari.”5 Naye omubakusi yalolesibwa mbere amakuba amakhongo okhukhila agalakhwila khw'eshialo khosi, aho “amakanga gakhinya khw'ene, nende amakhanga gakhulukha, nende eshialo shikhachila mbele khw'ene, khandi eshialo khosi nende bona abakhalanga mwo. Nuu yenyala okhuyimirira mbele w'obukali bwakwe? Nuu yenyala okhukhala mu bukali bw'obuluru bwakwe? Obukali bwakwe bukhusililwa nende omurro, nende amakhanga gakhupwa khw'ene.... Alamala okhuba khukhongo; amakuba khagalitsanga khandi khabili.”6
GSAM 78Amagari Galina Ebichenga Biaka
GSAM 78.1Khandi omubakusi alomalanga khuluno lusiku lw'okhwikasia: “Amagari gakhaba nende ebikhono biaka mu lusiku lw'okhwikasia khwakwe, nende emiti ch'esipere chikhatekhwa nende obwoba khukhongo. Amagari gakhayikhana mu njila, gakhupana mu njila enene; gakhawana nende ebikhono, gakhenda nende okhwa khw'omulavyo. Alakhumbula abali nende amani: balakhupana mu khwenda khwabwe; balakhayila khw'ekibanda, nende obulindi bulakasibwa.”7
GSAM 78.2Khuli khwaani khuno khuli okhulongola khw'eshitireni shi'eshise shino shikhenda shinga omulavyo, nende omukhongo wacho alakhumbula kandi khandi abasaami bakwe, khulwa khw'eshitishi okhula khw'eshitishi, nende abandu balakhupana mu khwenda khwabo aho eshitireni shikhuli mu khwenda. Khandi khuli nende okhukhupwa khw'emiti ch'esipere khulwa njila y'eshitima, amakhanga, nende inzu ch'okhukhila eshichando, n'ebindi. Balomalanga khulwo khw'obutaka obw'ekanga lya Sierra Nevada luli nende njila y'emiti ch'esipere y'okhukhila eshichando, maili 47. Kandi khuno khuli kwo omubakusi yalomalanga khuba mu “lusiku lw'okhwikasia khwakwe.”
GSAM 78.3Eshise shino shi'Obumalilisia khandi shilomalwa nende omubakusi Yoeli, aho amalako gahaanwa abakhalabani ba Nyasaye, “Fukha ekhalumbeta mu Siyoni, kandi khupa tsimbungu mu khanga lyanje elitakatifu: bona abakhalanga khw'eshialo bakhanye; khulwa olusiku lwa Nyasaye lukhwitsa, kandi luli khatambi.”8
GSAM 78.4Khandi nende omubakusi Zephania, khulomalwa, “Mwikung'ane, ee, mwikung'ane, imwe lishio litakhayilwa; embere y'amalako gakhwitsa, embere olusiku lukhenda nende obulanga, embere obukali bwa Nyasaye bwakhwila khumwe, embere olusiku lw'obukali bwa Nyasaye lukhwila khumwe. Mukhabe Nyasaye, imwe mwesi abakhililivu b'eshialo, abakholanga amalako kakwe; mukhabe obulunjushi, mukhabe okhukhililila; khuli khwawana mukhilwa mu lusiku lw'obukali bwa Nyasaye.”9
GSAM 79.1Khulwa okhumanya khulayi khuno khuli kwo khulomalwa nende “shise shi'Obumalilisia,” nende ni shise shiakhachaka, khulalola khulundi khuli aho erilomo lilala likhupanga. Mu isula ya khumi na khamo ya Danieli, amani k'ukhutsilila gakhupanga, khandi gakhaba n'obwami okhula khw'eshi shise shi'Obumalilisia. Nyasaye yalomalanga khulwo, “Abandi khubamanya balakhwila, khulwa okhwalwa khwabwe, nende okhukhilisia, nende okhubalafya, okhula khw'eshi shise shi'Obumalilisia: khulwa shino [eshise shi'Obumalilisia] shili nende shise shilondokhananga.”10
GSAM 79Emilimo ch'Embanda Enyapfu
GSAM 79.2Abalondoli b'Abaprotestanti khubali bosi balakhayilana khw'okhura amani kano nende “embanda enyapfu” ya Danieli esaba khw'ikanisa lya Roma, ilya lyakhaba nende amani k'eshialo mu makhono kalyo khulwa shise shilondokhananga. Eshise shilondokhananga shaba “eshise, ebise, nende esipande shimo.”11 Khuno khwaba tsinyanga 1260 ch'obulakusi—myaka 1260—ch'obwami bw'eshialo bw'embanda enyapfu, okhula 538 okhula 1798 A.D. Mu mwaka ogwo w'okhutsililisia, amani k'eshialo k'embanda enyapfu gakhupwanga, mu “shise shilondokhananga.” Khulwa khw'eshise shino, abandu bakhakhilanga okhukhwila khw'amani kano nende bakhilanga khutambi. Khuno mwaka, 1798, khwakhayilanga okhuchaka khw'eshipindi shino mu bulakusi khulomalwa “shise shi'Obumalilisia.”
GSAM 79.3Omwaka 1798 gwakhilanga “tsinyanga lukumi nende magana mabili nende makumi masafu” — myaka 1260 — aho “abaloli babili” ba Nyasaye (Testamenta ya Khale nende Testamenta Empya) balakhaba “balakusi... balakhuswa mu mikoba.”12 Mu myaka ch'obwitsa obw'obwoba, Amashitabu k'Obwimiriri gakhililwanga mu Chigiriki nende mu Latin, kandi abandu ba buli lusiku bakhamanyanga emilimi chino. Okhukhilila Amashitabu khulakholananga n'okhukhuswa “mu mikoba.”
GSAM 80Abaloli Babili Bairwa
GSAM 80.1“Aho balamala obuloli bwabwe [mu ngala y'okhukhuswa mu mikoba], eshisolo shikhwelanga okhula mu shilindi shitari nende eshisingi shilakhola olw'acha khubali [Satani alakhusanga nende okhukhola khubandu b'eshialo], kandi shilabaramba kandi shilabaira. Emibiri chabo chikhaba mu njila y'esilongo esikhongo, eshilongo shilomalwa mu mwoyo Sodoma nende Misiri, aho Omwami wefu yakhomerwanga [“akhomelelwa,” Danish nende Versioni Ekhilolwa Khandi]. Abandu nende amatsitundu nende emilimi nende amashianga balalola emibiri chabo khulwa tsinyanga shitaru nende esipande shimo, kandi bhakhakhaya okhukhilila emibiri chabo mu malaalo.”13
GSAM 80Obwami bw'Obwoba
GSAM 80.2Okhwirwa kw'abaloli kano khwamalanga mu “bwami bw'obwoba” mu France, okhula 1792 okhula 1795—myaka mitaru nende esipande shimo. Nende okhuba obusang'anyi bwa France bwakhendanga khulwa myaka sita nohomba saba, khwaba mu myaka mitaru nende esipande shimo y'embeli aho bakholanga amani k'ukhunyolosa Ekhiluli, obwimeri, nende bona abakhayanga okhukhulanga khulwa khwa shimo. Nende obusang'anyi bwa France bwakhulanga khw'okhukhayilana n'obwami nende obukhulusi bw'abasosoli, khwaba khw'acha okhuba olw'acha lw'okhunyolosa Nyasaye nende Ekhiluli. Khulwa ebise ebyaba embere khw'obusang'anyi, khusoma,
GSAM 80.2“Khasilakho khukhilwa mu makhuwa khuno: embere y'obusang'anyi bwa 1792, abakhongo b'obukhaya khw'obusuubili mu France balomalwa okhuba bawayanga nende okhukhongo khwabwe £900,000 [$4,500,000] mu mwaka omulala, ee, khandi nende khandi, khw'okhukhula, okhupa ichapa, nende okhukhambila ebithabu khw'okhukhobola emioyo ch'abandu nende okhukasiria abandu khw'emilimo ch'obuluru.”14
GSAM 80Abanditsi b'Obukhaya khw'Obusuubili
GSAM 80.3“Njila y'obusang'anyi khwene khwakasibwa nende amakhuwa k'abanditsi Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, nende abandi b'ekifwanani shino, aho balakhayanga okhukhambila amalako gakhayilana nende obwimeri bw'obwanga nende obwimeri obw'alokhwa. Obwimeri obw'alokhwa khwakhayilwanga tawe kwene, naye khwakhayilwanga khwosi; Nyasaye yakhilwanga mu shialo, nende esifwanani shia khulowo khwakhilwanga mu khabundu khakwe, khulw'elibina lya Nyasaye Omukhasi w'Obwanga.”15
GSAM 81.1Mu mwaka 1793, amakhuwa k'abandu gakhaba khuno, abakhina b'esiticheri bapakwanga nende olwoyo olukhongo khulwa amakhuwa k'obukhayili khulwa Nyasaye nende Ekhiluli. Khulwa khufwananako khulomalanga:
GSAM 81.1“Omukhina Monert, mu Kikanisa lya St. Roche [Paris], yakhulanga obukhayili khw'obunene. ‘Nyasaye, khuli waba,’ yakhulanga, ‘Mala eshikwoli khulw'elibina lyakho lyakhayilwa! Nkhukhayirana nawe. Iwe owolere tsi. Khuli khwatakhuchanga okhureta okhukukuma khwakho. Ni nuu khuluno alasuubila okhuba kwawo?’”16
GSAM 81Emilimo ch'Okhukhana Nyasaye eLyons, France
GSAM 81.2Khw'ene nende engila yabalanga abairanga abaloli, “balakhomeranga Omwana wa Nyasaye khandi, kandi balamukhayila mu lusoni lwasielafu” (Hebrews 6:6), khulalola mu milimo ch'esasamo shia Fouché, eLyons, khulwa elibina lya Chalier, omukongo w'eLyons, yairwanga. Embere y'okhwichila eLyons, Fouché yalakhusanga kwo
GSAM 81.2“ebilolero byosi bi'obwimeri bikhilwe; nende khw'amilango ch'emalaalo khwakhulwe, Okhufa khuli okhukona khw'olw'oshi.... Esifwanani shia Chalier shikhambanga mu njila, khwakhilila nende esilongo shikhongo shia abakhilayi nende abakhasi b'obwitsa. Inyuma wabo mwakhenda isishiri yakhukhanga Ekhiluli, omusalaba, nende ebikhomo by'obukhongo, ebilabirwanga mu murro, nende isishiri yakhusilwanga okhunywa mu khikopo shia obukhongo vino yakhililwanga.”17
GSAM 81.3Esasamo shia Obwanga esakhilwanga eParis khulomalwa khuno:
GSAM 81.3“Bakhendanga khw'obwitsa khw'ekikung'ano, nende abandu b'eshilongo ... balakhayilanga khulw'eshifwanani khw'obusiru khukhongo emilimo ch'obwimeri.... Abandu, abakhusanga amakanzu k'abasosoli, bakhenda balayila haleluya, nende okhuchina Carmagnole, okhula khw'ekikung'ano. Aha babikha omukate omutakatifu, ebikhokhelo aho gwabikhwangamo, nende ebifwanani bi'ekhoro nende siliva. Bakhulanga amakhuwa k'obusiru.... ‘Imwe,’ khwakhulanga abatumwa b'eSt. Denis, ‘imwe ebikhono bi'obukhayili, abalindi abatakatifu b'ebifwanani byosi, mukhabe abandu b'eshialo khulundi, mwimuke mwesi, mukhule khw'eshialo nende okhwenda mu nzu y'eshimali khw'okhusilwa.’”18
GSAM 82Likhuwa lya Nyasaye Likhumila mu Bwikha
GSAM 82.1“Mu tsinyanga shitaru nende esipande shimo, Roho w'obulamu okhula khwa Nyasaye yengila mubo” (abaloli), nende “bakhwelanga mwikulu mu lilesi.”19 Eshise shia Nyasaye shikhwitsanga khw'elikhuwa liakwe likhume mu bwikha, kandi likhwekhwe embere w'eshialo. Eshise shikhwitsanga (1798) khw'emilimo ch'oburume chikholekhe mu shialo khosi. Mu 1804, Omukanda kw'Ekhiluli kw'Abritish khwakhazibwanga. Khwakhendanga khw'Abakanda abandi bengi b'Ekhiluli, kandi lelo Ekhiluli likhupwilwanga mu milimi chosi ch'obunene bw'eshialo. Khulwa khuno, Amashitabu k'Obwimiriri, abaloli babili, khw'akhumila mu mwanga aho bona bhenyala okhulola nende okhusoma, khwafwanananga nende okhwela mwikulu mu lilesi.
GSAM 82.2Mu shise sh'obusang'anyi bwa France, Voltaire yalomalanga okhuba mu myaka 100 Ekhiluli likhaba khw'eshilamu. Mu mwaka ogwa 100 khw'eshise shino, Ekhiluli shikhambanganga mu France yenyene khukhongo okhukhila khwakhamanyekhana khuba khw'aba khw'eshilamu aho Voltaire yalomalanga amakhuwa kano k'obwanga. Kandi inzu yene aho yalomalanga amakhuwa kano khulomalwa okhuba lelo yakholekha inzu y'Ekhiluli.
GSAM 82Eshilakho sha Rosetta Shinyolekhanga
GSAM 82.3Khuli nende ebindu bibili bilondokhananga n'omwaka 1798 nende abandu b'eFrance bilolekhanga. Esha mbere, mu mwaka ogwo, engabo y'eFrance, khulw'omukongo Berthier, yakhilanga obwami bwa papa eRoma, yakhola (bakhata khumanya) okhutsililila khw'obulakusi khulwo khwaba mu shitabu shene shia bakholanga olw'acha. Esha khabili, mu mwaka ogwo ogwene, eFort St. Julien, khw'echili lya Rosetta lya Nile, engabo y'eFrance, aho yakhayanga okhuchanga, yakhunyolanga eshilakho shia Rosetta shiamanyikana, eshililwanga lelo mu British Museum. Khu shilakho shino khwaba n'amakhuwa mu mifwanani misatu: Hieroglyphics, amakhuwa k'abasosoli; demotic, engila y'amakhuwa k'abandu ba buli lusiku; nende Chigiriki. Khuno khuli khw'ifungulo lyakhulanga amakhuwa k'obudemoti nende hieroglyphic gakhaba gakhwihilwe. Lelo, nende amakhuwa k'undi, “ikhonde nende ishabasi, khw'okhunyolola amakhuwa kano mu demotic, khuli khureta obuloli bungi khw'obwatoto bw'amakhuwa k'Ekhiluli shia khale khw'ukhila engila yindi yosi khw'ebande w'Amashitabu kene.” Khulwa khuno, abandu abalakhayanga okhunyolosa Ekhiluli bakhakholekha, bhatakhamanya, khw'okhureta okhutsililila kw'obulakusi khw'okhukhupula obwami bwa papa khw'obumalilisia bw'eminyaka 1260, nende bakhunyola ifungulo lya makhuwa kano khene khakhayilanga obwatoto bw'Amashitabu kano bakhakhayanga okhunyolosa.
GSAM 83“Olayimirira mu Khahano Khakho”
GSAM 83.1Nishi shialomalanga malaika khuboli Danieli shikhaba khw'eshise shi'Obumalilisia? Okhula khw'eshise aho yawukhanga omutakatifu aloma, “Okhula khw'etsinyanga 2300, khwakhaba habundu ahalafu khulafibwa,”20 omwoyo gwakwe gwakhulanga nende obwoba khulwa “obumalilisia bw'ebindu bino,” nende “khulwa khwanga” khwaba.21 Khumalilisia, yakhumanyanga khw'okhuba okhumanya eshise khukhaba khwa lusiku lwakwe tawe. Yalomelwa, “Yenda mu njira yakho okhula obumalilisia bwaba: khulwa olaluhulila, kandi olayimirira mu khahano khakho khw'obumalilisia bw'etsinyanga.”22
GSAM 83.2Abandi balakhayilanga amakhuwa kano gakhulomanga khw'obumalilisia bw'eshialo, kandi khw'eshise shino Danieli, nende abandu abandi ba Nyasaye, bakhanyoola omukisa gwabwe nende okhuyimirira mu khahano khw'obwikhasi. Likhulilwa lya Kihebrew khw'akahano k'obwikhasi, eshipande sh'eshialo, n'ebindi, khulomalwa okhuba gheh-vel. Shino shitali likhulilwa likhupang'anga “khahano” mu shilono shino; likhulilwa khwene khuli goh rahl. Abamanyi b'ekhiHebrew balomalanga likhulilwa lino, goh rahl, likhupang'anga emirundi 76 mu Testamenta ya Khale, kandi likhulilwa lilala likhupang'anga khulomalwa khw'okhulafya habundu ahalafu khw'ekifwanani, aho obuhano bwakhilwanga khw'okhumanya ni mbusi khabiri yairwa. Omukhongo w'abasosoli aho yakhanga omusaayi gw'embusi ya Nyasaye nende okhwingila mu habundu ahalafu khw'okhukhola omilimo ch'okhulafya, Abaisiraeli bosi bayimiriranga khw'ebande, bakhutsilanga emioyo chabwe nende okhwiyama ebibi byabwe, khw'okhuba bakhwekhwe nende okhunyoola omukisa gw'omukhongo w'abasosoli aho yakhumanga mu habundu ahalafu. Khulwa khuno, khuluno lusiku, Abaisiraeli bayimiriranga mu khahano khwabwe.
GSAM 84.1Aho okhulafya khw'obumalilisia khwa habundu ahalafu khwakhwitsa, khw'obumalilisia bw'etsinyanga 2300, eshindu shia Danieli, nende ebindu by'abafu bosi abalayi, shikhwitsanga embere wa Nyasaye khw'okhulondokhana. Khulwa khuno Danieli alayimirira mu khahano khakwe.
GSAM 84Amakhuwa Gashililwa okhula Khutsila 1798
GSAM 84.2Khulwa khw'eshilamo shia Danieli, “Mbotso Omwami wanje, nende ekhuuma khwa bino khuli khwaani?”23 yakhulwanga, “Amakhuwa gatimbwa kandi gashililwa okhula eshise shi'Obumalilisia.”24 Eshindu shia Danieli shiamukhayilanga khw'eshilamo khwaba “linini?” “khwanga?” nende “nende ekhuuma khwa bino khuli khwaani?” Kano khwaba ebindu byakhayilanga nende okhutsila omubakusi, kandi kano kwene khwatimbwanga kandi khwashililwanga okhula khw'eshi “shise shi'Obumalilisia,” si shitabu shiosi shia Danieli tawe, nende abandi balakhayilanga. Embere y'eshipindi shino shia 1798, abamanyi b'obulakusi bakhaba nende omwanga khw'amachuma 70, nende bakhamanya khwakhachakanga B.C. 457, oburume bwa Kristo, okhufa khwakwe, n'ebindi, byosi khw'khusiyana nende okubala kw'amachuma 69 nende amachuma 70 khw'eshise shino. Okhutsililisia khuno khw'obulakusi khw'omilimo ch'Omuhonia khwakhupanga obuloli obukhongo khw'ene khwaba Mesiya w'amazima, nende eshise sh'okhuchaka khw'amachuma 70 shakasibwa shitakhanyala okhuchendulwa. Khulwa bakhalemelwanga okhumanya khw'amachuma 70 khwaba khw'eshipande shia mbere sh'etsinyanga 2300, likhuwa lino likhatimbwanga okhula khw'ombeli wa 1798, khw'ekhifwanani khwakhulwanga.
GSAM 84Olufunguwo lw'Okhumanya Tsinyanga 2300
GSAM 84.3Bulano khulingale amakhuwa k'obwatoto khu likhuwa lino. Okhuula omwaka 1798, abechesi b'obulakusi shibali nende obulafu bw'okhumanya eshise tsinyanga 2300 tsiali okhuwa tawe. Banyalanga okhumanya ebilolero, eshifwanani nende tsisolo tsia mu shitabu sha Danieli, ne shibanyalanga okhuboola eshise tsinyanga 2300 tsiali okhuwa tawe, shichila shibali nibamanyile eshise tsinyanga tsino tsiachaaka tawe. Okhukhakasa likhuwa lino, khusoma mu Oluyoka lwa Hakari h'Eshilo, likaratasi ly'Omwadventista eliahulusiibwanga eshise eshio mu shibala sha New York, ely'inyanga 15 y'omwesi kwa 6, 1842, mbu: “Khuheeletsanga muno okhunyoola abahandiki abashiamukana abahandika buli mulala omwene, aba okhurula mu 1798 balola eshindu eshi abandu shibali nibalolilekho na hakele tawe—mbu ebichuma 70 biali olufunguwo lw'okhumanya tsinyanga 2300.”
GSAM 85Abandu Abanji Banyoola Obulafu
GSAM 85.1Shinga okhumanya khuno olwa kwali “khwaikhalwa” okhuula eshise eshi Omwami yali nateelegele shiache okhukhufwimbulila abandube mbu bakhumanye, kario khandi, olwa “eshise shi'obumalilisia” shiache, abandu abanji bali “okhuchenda eyo nende eno” mu Mahandiko, nibakhaba amakhuwa kano. Nikhukerakanya tsindalusia tsinditi tsi'amakhuwa kano, amakana kano kalaba malafu muno.
GSAM 85.2Dkt. Adam Clarke aboola ari: “Abanji balatema okhukhaba eshisina; nende okhumanya khulameeta—khunjila ino.”
GSAM 85.3Mu Biblia ya Luther y'Oluchalimani eyakololosiibwa, khusoma khuri: “Kario abanji balakhusomamwo, banyole okhumanya okhukhongo.”
GSAM 85.4Biblia y'Oluchalimani eli nende tsindalusia tsia halala eboola eri: “Abanji balakhusoma khwosi, kario okhumanya khulameeta.”
GSAM 85.5Biblia y'Oluchalimani ya L. Van Ess, eya papa yesi yafuchilila mbu esomwe n'Abakatoliki, yalusia eri: “Abanji balakhukhaba khwosi, nende okhumanya khulaba khukhongo.”
GSAM 85.6Biblia y'Oluswidi eboola eri: “Abanji balakhabamwo, nende okhumanya khulaba khukhongo.”
GSAM 85.7Biblia y'Oludeni n'Olunorwe eyakololosiibwa eboola eri: “Abanji balakhaba n'omwoyo kwosi, nende okhumanya khulaba khunji.”
GSAM 85.8Mu Oluyoka lwa Hakari h'Eshilo ly'inyanga 15 y'omwesi kwa 6, 1842, khusoma khu khukhaba khuno nende okhunyoola okhumanya khu shindu eshiali shikhaikhaliilwe nga 1798 ashili okhuula tawe: “Shili likhuwa ly'okhulangalasa tawe, mbu abahandiki abanji batio, nga shibamanyananga tawe, boola khu makana malala mu shise shilala?”
GSAM 86.1Hano khwahelesia amaliira k'abandu n'emikanda 20 abashiamukana, abanyoola obwatoto khu khuwa khwa tsinyanga 2300, nga shibakhunyoola khulwa okhuboolesania tawe, ne khulwa okhukhaba mu Mahandiko n'obwekekhi, nibalongosibwa n'obunyali bwa Roho wa Nyasaye. Khwilobero lino khuchaka nende William Miller w'eshialo sha New York; nibalondakhwo A. J. Krupp, wa Philadelphia, Pa.; David McGregor, wa Falmouth, Maine; Edward Irving, wa England; Archibald Mason, wa Scotland; W. E. Davis, wa South Carolina; Joseph Wolff, owakhalabananga mu tsimbeka tsishiamukana tsia Asia; Alexander Campbell, mu khukhayanakwa nende Robert Owen, mu 1829; Omukapiteni A. Landers, wa Liverpool, England; Leonard Heinrich Kelber, wa Stuttgart, Germany; Lacunza, wa Spain; Hentzepeter, wa The Hague, Holland; Dkt. Capadose, wa Amsterdam, Holland; Rau, wa Bavaria; abakuhani ba Tartary, mu 1821; abasomi ba Biblia ba Yemen, mu shitabu shiabwe eshibilangwa “Seera;” Hengstenberg, mu lubeka lundi lwa Germany; Abarusi bali khu Nyanza ya Caspian; Abamolokaner bali khu tsimbeka tsia Nyanza ya Baltic, nende abandi.
GSAM 86.2Amakhuwa kalondakhwo kalalolesia shinga likhuwa lino olwa lyafwimbukha khushekhala khushekhala khubasomi b'obulakusi, khandi nga shibamanyananga tawe:—
GSAM 86.3Mu Oluyoka lwa Hakari h'Eshilo ly'inyanga 15 y'omwesi kwa 6, 1842, muli amakhuwa kano: “Khunyoolilele shitabu, eshili nende omutwe kuno: ‘Amakhuwa Kabili khu Tsimbalo tsia Danieli tsi'Obulakusi bwa Tsinyanga 2300, nende Omulimo kw'Omukristo Okhukhaba khu Khununulwa khw'Ikanisa, na Archibald Mason, omukhalabani w'amakhuwa amalayi, Wishawtown, Scotland, Newberg. Shakhupwa ichapa okhurula khu shitabu shiakhupwa ichapa mu Glasgow, na Ward M. Gazeley, 1820.’ Mu shitabu shino Mason aboola ari, ‘Emalile okhulola akhatabu akhatiiti, akhahulusiibwa khwamberi mu America n'Omureverendi Wm. E. Davis, wa South Carolina, nikahulusiibwa khandi mu 1818 mu Warkington, ebumaswa bwa England. Omuhandiki uno akhakasa mbu tsinyanga 2300 tsiachaaka halala nende ebichuma 70 (isula 9:24). Mu makana kano nanyoolile mbu khukhoyile okhwikilisa halala ninaye.’”
GSAM 87Davis, wa South Carolina
GSAM 87.1Mu likaratasi elio lyene lya Oluyoka lwa Hakari h'Eshilo, omulongosia w'abahandiki yaboola ari: “Eshitabu sha Davis shikhoyile okhuba shiashandikwa hambi n'omwaka 1810.” Naboolanga khu makana akalolesiibwa mu shitabu, yaboola ari: “Omusomi anyala okhumala okhubilikha mbu asoma ebiahandikwa na Miller, Litch, Stores, nomba Hale, ne khusuubilila mbu abulaho omulala khu bahandiki b'eshise shino ab'okhwitsa kwa khabili owamanyile mbu shitabu shino shiliho, okhuula elichuma lyabitile. Omulongosia w'abahandiki ba likaratasi lino [Oluyoka] yali ashili okhushihulilakhwo na hakele. Amakana ka Davis khu shise, aka Mason yasuubila, kali mbu tsinyanga 2300 tsiali okhuwa halala n'omwaka kw'Abayahudi kwa 1843—omwaka kwefwe kwa 1844.”
GSAM 87Joseph Wolff nende Abandi 20
GSAM 87.2Mu Oluyoka lwa Hakari h'Eshilo ly'inyanga 31 y'omwesi kwa 8, 1843, khusoma mbu “mu 1822 Joseph Wolff (wa England) yahulusia shitabu eshili n'omutwe ‘Alitsa Khandi, Omwana w'Omundu mu Marefu k'Elikulu.’” Khandi mbu “mu 1826 abandu 20, ab'enjila tsiosi tsi'obusuubili bwa khale, bakhung'ana mu London, halala n'Omwami Wolff, okhusoma Biblia. Bosi boola khu makana malala. Bongele emyaka 45 khu 1260.” Okhwongela emyaka 45 khu myaka 1260 echiakwa mu 1798, khunyala okhukhuleera khu khuwa khwa 1843, omwaka kw'Abayahudi, nikwo okhwene omwaka kwefwe kwa 1844.
GSAM 87Amakana ka Alexander Campbell
GSAM 87.3Mu likaratasi elio lyene kwaboolwa khu Alexander Campbell mbu, “mu 1829 yakhayana khukhayana khukhongo okhwamanyikha nende Robert Owen, owashasuubilila Nyasaye tawe, na ye yakhakasa mbu amalolero ka Danieli katsila okhuula khubumalilisia bw'eshise, mbu tsinyanga 2300 chili emyaka, khandi chilawa hambi n'emyaka 1847 okhurula khukhwibulwa khwa Kristo, okhwa, khulondokhana nende okhulolesia khukhwe omwene, kwali emyaka 4 nga okhubala khwa bulinyanga khushili okhuchaaka.” Kho okhubalakhwe khwali okhurusia tsinyanga 2300 khu khuwa khw'emyaka 1843 emilamba chi'Abayahudi okhurula eshise shi'emyaka chi'Omwami kwefwe—okhwene 1844.
GSAM 88.1Mu Oluyoka lwa Hakari h'Eshilo ly'inyanga 21 y'omwesi kwa 9, 1843, muli amakhuwa khu shitabu eshianyoolwa, eshili n'omutwe kuno: “Oluyoka khu Britain nende America, mu khuboola kw'Amahandiko khu khwitsa kwa khabili khw'Omwami khandi Omuhonia wefwe, okhwa khusayilanga bulinyanga, nikhuboola khuri, ‘Obwamibwo bwitse, okhwenyakhwo khukholekhe mushialo shinga mwikulu,’25 na Omukapiteni A. Landers, wa Liverpool, shiahulusiibwa na S. Kent nende Omukanda kwe, 1839.”
GSAM 88.2“Ye, shinga abandi, ahaana okhubala kw'eshise, nalolesia okhuwa khwa tsinyanga 2300 okhuba emyaka 1847 okhurula khukhwibulwa khwene khwa Kristo.” Okhwo khwali okhuba omwaka kwefwe kwa 1844, shichila yeebulwa emyaka 4 nga okhubala khwa bulinyanga khushili okhuchaaka.26
GSAM 88Leonard Heinrich Kelber
GSAM 88.3Mu Okhulingala Khandi nende Omurumbusi ly'inyanga 17 y'omwesi kwa 5, 1892, muli amakhuwa akahandikwa n'Omwayi L. R. Conradi, wa Hamburg, Germany, omwa aboola ari:—
GSAM 88.4“Abanji mu basomi befwe shinga bamala okhuhulilakhwo omukhulundu w'ikanisa ly'Abalutheri omumanyikha, Bengel, owali mu shikumi shi'emyaka shiabitile [khulondokhana na Schaff, Bengel yafwa mu 1751], yara eshise shi'okhulolekha khw'Omwami wefwe mu mwaka 1836, okhubalakhwe khwali khwimelele khu namba 666 mu Bufwimbuli. Ne eshise shino nishishili okhuwa, omundu wundi yachaaka okhuhandika, omwechesi omukhongo w'elisomelo, owali n'eliira Leonard Heinrich Kelber. Akhatabukhe khamberi khahulusiibwa mu 1824, nikabilangwa ‘Obumalilisia Buli Hambi,’ nikali nende okhufwimbula Matsayo 24 nende 25. Khakhupwa ichapa mu Bavaria. Ne mu 1835 akhatabu akhakhongo okhushila akho, akhali n'omutwe kulala, khahulusiibwa mu Stuttgart, nikali nende tsinkaratasi 126. Khano khalaba n'eliheeleli elyene, khandi okhuhelesia abasomi befwe okhumanya okhulayi, nongele okhwalusia khw'olukaratasi olw'omutwe: ‘Obumalilisia Bwitsa, shinga okhwakhakasiibwa mu bujufu nende obunyali bw'okhusuubisia okhurula mu likhuwa lya Nyasaye nende ebikholekhwe ebihya; okhurusiaho elala amakana kosi k'okhukanila okhulinda okhwitsa khw'Omwami wefwe, nomba okhubala eshise; okhulolesia ebulafu shinga omukhulundu w'ikanisa Bengel olwa yasala emyaka 7 khu mwaka omukhongo okw'okhukhalakhamwo; shichila shili 1836 tawe, ne omwaka 1843 nikwo obumalilisia, eshise eshi okhulwaana okhukhongo hakari w'obulafu n'eshiilima khulawa, nende obwami bw'omulembe bw'Omwami wefwe Yesu obwalindililwa eshise shireeyi bulachaaka mushialo.’
GSAM 89.1“Okhuhulusia khwa khabili khwalolekha mu 1841, khandi mu Stuttgart, ne shinga okwa manyile, okhundi kwaba mu Saxony. Shinga olukaratasi olw'omutwe olwa lulolesia, akhatabu, nga khamalile okhukalushila amakana k'okhukanila akali mu bandu, khalolesia mu bulafu nende mu bujufu okhwambakhana okhuli hakari wa tsinyanga 2300 tsia Danieli 8 nende ebichuma 70 bia Danieli 9, nikakhuleera khu mwaka 1843 (1843 kw'Abayahudi—1844 kwefwe). Khandi mu shitabu eshisikaye, alolesia, khubilolero bi'ebise, mbu likhuwa lino likhoyile okhuba hambi.
GSAM 89.2“Okhuhulusiibwa khw'akhatabu kano emilundi eminji khwonyene khukhoyile okhulolesia eliheeleli elia khaleera. Mbotso omusatsa Schäche, omenyi bulano mu Australia, yalola okhukhamanyisia, kata mu lubeka olwa hale lwa Silesia, ne nga yamala okhukhareeta, yakhasoma n'eliheeleli likhongo, emiliango nimichingilwe. Mu shitabu shimuli eshilolero shiosi eshilolesia mbu omuhandiki yamanya omukanda kundi kwosi okhufwana kutio mushialo tawe, ne halali khulwa Roho wa Nyasaye yoola khu makana ako kene.
GSAM 89.3“Mu 1842 yahandika akhatabu akhashila khala khandi obukhongo, akh'itsinkaratasi 286, khandi mu Stuttgart, khu ‘Amakana Amakhongo n'ak'Amahandiko khu Khulonga kw'Eshialo nende Eshise Shialamenya; nomba okhukalusia khujufu khu libuusia: Shichila shina Nyasaye yalonga eshialo mu tsinyanga 6 tsialondokhana—okhuba hambi khw'Omwami wefwe okhukhalaka omusiku wa Kristo omuse—amakhuwa amakhongo k'obusangafu k'omwaka 1843.’”
GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)
GSAM 89.4Hambi n'omwaka 1812, Lacunza, mu Spain, yahulusia shitabu eshili n'omutwe, Okhwitsa khwa Masiya mu Bukhongo nende Oluyali. Omuhandiki yebilikha n'eliira ly'okhwifunika “Ben Ezra,” khandi abandu bakana mbu yali Omuyahudi owakalukha. Edward Irving, wa England, nga omulimokwe khu khwitsa kwa khabili kumalile okhuchaaka, yalusia eshitabu shino mu Lungereza. Kho shiarumbula amakhuwa kasho mu tsindimi tsibiri nomba okhushila.
GSAM 89.5Khuheeletsanga muno, nga emyaka chamala okhubita, okhukhung'ania amakana k'abasomi abashiamukana, aba okhurula khukhuchaaka khw'eshikumi shi'emyaka shiabitile okhuula 1840, babala eshise sha tsinyanga 2300, babona ebichuma 70 okhuba eshisonye shi'imbere shi'eshise eshio, khandi okhunyoola mbu bosi beikilisa khu khuwa khw'eshise eshio mu 1844.
GSAM 901844 Nikwo Obumalilisia Bwa Toto bwa Tsinyanga 2300
GSAM 90.1Libuusia linyala okhurula liri, Khunyala okhuba n'obukhakasi mbu 1844 nikwo omwaka kwa toto kw'okhuwa khwa tsinyanga 2300? Yee! Shichila shinga okhufuchilila okhw'obubeyi khw'obulakusi shikhunyala okhwitsa mu shise eshikhoyile khw'okhufuchilila okhwa toto tawe, kario khukhoyile okhukhakasa mbu omwaka 1844 nikwo obumalilisia obukhoyile bwa tsinyanga 2300. Nyasaye, owaikhala okhumanya khuno okhuula 1798, nasuubisa mbu eshise eshio obulafu bwalaba, khulwa Rohowe oshasalanga tawe, yalongosia balia abamukhaba n'omwoyo kwosi okhunyoola okhumanya okhukhoyile khw'eshise. Eshiseshe shiola mbu “okhumanya” khu likhuwa lino “khumeete,” ne yahaana obulafu bwa toto.
GSAM 90.2Nga khumalile okhunyoola obumalilisia bw'eshise eshialeerwa mu khumanya khw'abandu mu “shise shi'obumalilisia,” bulayi okhubuusia eshisina shi'okhufwimbulwa khuno. Khunyoola mbu mu shise eshio, mu khumalilisia omulimo kw'amakhuwa amalayi, eshise eshimanyikha shikhoyile okhurumbulwa khulwa okhwikhala okhukhalaka emise. “Ne nalola,” Yohana aboola, “malaika wundi nabulula hakari w'elikulu, nali nende amakhuwa amalayi k'obumeli okhukaboolera abamenya mushialo, nende khushia shialo, nende khushia lwibulo, nende khushia lulimi, nende khushia bandu, naboola n'omwoyo omukhongo ari, Murie Nyasaye, khandi mumuhane oluyali; shichila esaa y'okhukhalakakwe emise yiolile: khandi mumwisinjile oyo owalonga likulu, nende eshialo, nende inyanza, nende tsinjekho tsi'amatsi.”27 Abamalaika abene shibaboolera abandu amakhuwa amalayi tawe. Omundu niye omukhalabani owalobolwa n'Omwami omwene okhurumbula amakhuwa ke amalayi okhuula obumalilisia bw'eshialo.28 Kho malaika uno niye eshilolero shi'obutumwa bw'amakhuwa amalayi obumanyisia mbu eshise shiolile shi'okhukhalaka emise “okhuchaaka mu nzu ya Nyasaye.”29 Obutumwa bufwana butio shibwanyala okhurusibwa mu Mahandiko tawe, okhuula eshise eshileera khukhukhalaka emise shiifwimbulwa mu Mahandiko. Eshise sha tsinyanga 2300, shinga khumalile okhuboola, shiula khukhukhalaka omuse khulondokhana nende okhurunilisia abandu ba Nyasaye.
GSAM 91Inyanga y'Eshitiso ni Shise shi'Okhukhalaka Emise
GSAM 91.1Inyanga y'eshitiso, okhulafya habundu ahalafu h'eshialo, yali khandi ishili okhumanyikha khubayahudi okhuba inyanga y'okhukhalaka emise. Kata bulano, nibali mu khusandabaana khwabwe, nohomba shibanyala okhuba nende omulimo kwosi kw'eshise sha khale okhwali khwambakhana n'inyanga iyo y'okhwitsinia tawe, bayilinda shinga inyanga y'okhukhalaka emise. Okhukhakasa lino, khurachaaka okhubukula amakhuwa mu likaratasi ly'Abayahudi elihulusiibwanga mu San Francisco, California, elyabilangwa Omufwimbusi w'Abayahudi, likaratasi ly'Abayahudi abalinda obusuubili bwa khale ebukwe bwa Tsinkulu tsia Rocky. Mu likaratasi ly'omwesi kwa 9, 1892, mwali okhumanyisia mbu, nga likaratasi lilondakhwo lishili okhuhulusiibwa, omwesi kwa musafu nende inyanga y'eshitiso biali okhwitsa. Eliira lyabwe ly'omwesi kwa musafu ni Tishree, n'elya kwa sita ni Ellul; kho likaratasi lyaboola liri, “Omwesi kwa Ellul kuli hano, nende emioyo chi'okhuchiwulula chia Shofar [olwika olwali okhufuuwibwa okhurula khunyanga yamberi okhuula ey'ekhumi y'omwesi kwa musafu, Tsitsabuli 81:3, 4] chikhoyile okhuhulilwa buli mumuamba mu tsisinagogi tsi'abalinda obusuubili bwa khale, nichichiwulula okhwiteekha khulwa inyanga y'okhwitsulila, nende okhukhalaka emise okw'obumalilisia khwa Yom Kippur.” Shichila bali khu khuwa khwa Ellul, omwesi kwa sita, ne Tishree, omwesi kwa musafu, kwali hambi okhuchaaka, bali okhuhulila olwika buli mumuamba khulwa tsinyanga 10, nilumanyisia okhukhalaka emise okw'obumalilisia kw'omwaka mu njila iyo y'ebifwanani.
GSAM 91Obuloli bw'Omwechesi w'Amalako k'Abayahudi
GSAM 91.2Khandi, mu mwaka 1902, Rabi Isidore Myers, w'omukhung'ano omukhongo kw'Abayahudi mu San Francisco, Cal., namanyisianga inyanga y'eshitiso, yaboola ari: “Naabiranga khushiluli shi'eshise okhurula mu mwaka mulala okhwinjila mu kundi, Omwisraeli yitsulilwanga n'obunyali khu khulonga khw'eshialo nende khu bwami bw'Omulongi khubindu biosi, khandi alangwanga okhusangala, n'okhufuuba olwika, khunyanga y'okhwitsulila, shinga khunyala okhuboola, okhuchaaka khw'eshise nende okhuhumbwa ikhuwa ly'obwami khw'Omwami omukhongo. Khandi alangwanga n'omwoyo kw'olwika olwo lwene, nomba Shofar, okhulingala n'obwekekhi ebikholebie bi'omwaka kwabitile, naasinjiile n'akhateete imbere w'eliso elilola ebindu biosi ely'Obulunjishi bw'Obumeli obwikhaye khu shisala shi'okhukhalaka emise.”
GSAM 92.1Shinga mu milimo chi'iyekalu y'Abayahudi habundu ahalafu hwalafiibwanga omulundi mulala buli mwaka, khukhoyile okhuba khwali khulafu khu Danieli mbu okhulafya habundu ahalafu khuno khu khuwa khwa tsinyanga 2300 khwali okhukhwata khushindu shindi okhushila omulimo kw'ebifwanani kwabulimwaka. Omwami yali amala okhwechesia abandube mbu, nibakholesia ebilolero mu bulakusi, eshise eshihaniibwe shikhoyile okhubalwa “buli nyanga khulwa omwaka.”30 Kho eshise shino sha tsinyanga 2300, shinga khulolile, shiula khu khuwa khw'omulimo kwa Kristo shinga omukuhani omukhongo mu habundu ahalafu h'omwikulu—khukhukhalaka omuse khulondokhana nende okhurunilisia balia aba emise chiabwe, khulwa okhwiyama ebionoono, chaleerwa mu habundu ahalafu h'omwikulu.
GSAM 92Obutumwa bw'Okhukhalaka Emise Bwali Okhwitsa mu 1844
GSAM 92.2Nga eshise eshi okhukhalaka abandu abalafu emise khwali okhuchaaka shamala okhufwimbulwa, injila yekula mbu, mu lwanziro lw'Omwami lw'amakhuwa, shinga olwa kalolesiibwa mu bulakusi, obutumwa bwanyala okhuheebwa, “Esaa y'okhukhalakakwe emise yiolile.” Mulingale, shikaboola mbu obutumwa bwali okhurumbulwa hulala nga eshise eshio shamala okhufwimbulwa tawe, ne mbu obulafu obwali khwamberi “bwaikhalwa” bwali okhulolesiibwa ebulafu. Khulola ebulafu mbu likhuwa lino lyafuchilila. Mu tsisula tsilondakhwo khulalola mbu Omwami yalolesia mu bulafu butio khandi eshise eshi obutumwa bw'okhwitsa bwali okhurumbulwa, khandi okhurumbulwa khwene khwaheebwa eshialo shinga okhwa kwali khwalolesiibwa.
Notes
- Daniel 12:8-10. ↩
- Daniel 8:17. ↩
- Daniel 12:4. ↩
- Deuteronomy 29:29. ↩
- Nahum 3:2. ↩
- Nahum 1:5-9. ↩
- Nahum 2:3-5. ↩
- Joel 2:1. ↩
- Zephaniah 2:1-3. ↩
- Daniel 11:35. ↩
- Daniel 12:7. ↩
- Revelation 11:3. ↩
- Revelation 11:7-9. ↩
- Anderson, Annals of the English Bible, eshipande 494. ↩
- Thomas Dick, Improvement of Society, eshipande 154. ↩
- Thier, Obusang'anyi bwa France, esitabu 2, eshipande 371. ↩
- Khw'eshitabu shishino, eshipande 338. ↩
- Khw'eshitabu shishino, eshipande 365. ↩
- Revelation 11:11, 12. ↩
- Daniel 8:14, ↩
- Daniel 12:6-8. ↩
- Daniel 12:13. ↩
- Daniel 12:8, ↩
- Daniel 12:9. ↩
- Matsayo 6:10. ↩
- Omwaka kukhandikwe khumbeka kwa Matsayo 2:1. ↩
- Obufwimbuli 14:6, 7. ↩
- Matsayo 28:19, 20. ↩
- 1 Petero 4:17. ↩
- Okhubala 14:34; Ezekieli 4:6. ↩