Isula 5 — Obutumwa bw'Okhwitsa kwa Khabili
GSAM 93.1“Mumenye oluchero lw'eshilamba: lwirwe lwayo lukhali lutoro nende lukhupa amafu, mumanya khandi eshise shi'oluya shili hafi; nende khululwo, mumalolela bino byosi, mumanya khuba shili [khulubeka lw’ipapula, ali] hafi, nende kumilango. Khulobola khwenywe, omuse mutsino takhawitanga okhutsila bino byosi khubya; eyulu nende yialo khawitanga, nende amakhuwa kange takhawitanga.”1
GSAM 93.2Mu Malako kano amakesi kakhilungwa khukhilila kheshise khw'okhunyoola khuba okhwitsa kwa Kristo kuli “khumilango,” nende obwiyanza bululwo khwimanya khuba eshise shi'oluya shili hafi khukhilila khulola amafu amakende kakhupa. Khandi khwinyala khumanya khuba tukhilile mu musa ogutakhalanga khumala okhucha, okhutuula Kristo omwene akhitsa. Eshise shikhilila khwiga oluchero, khuba khwene khuba khuli eshise sha Mwami okhuhulusia abachechi b'okhwechesha oluchero. Likhungwa lya mutume khukhilanga likhulungana hano, “Balawulira bari shina nibabula omuchechi? Khandi balachecha bari shina nibatarumilwe?”2
GSAM 93Eshise shi'Ebilolero
GSAM 93.3Mu isula yakhulonda twalola nende obumanyi bwanyolwa khubile khw'eshise shi tsinyanga 2300, nende khwakhilanga okhula khw'“eshise sh'okhukhalaka khwage.” Mu luchero luno lulanga hano tukhilungwa mu shise shi Mwami oluchero luno nende obutumwa bw'“okhukhalaka” obwakhilanga khwakanilwa khubialo byosi. Khumala okhuloma khubuluma bukhongo obwakhali obw'okhwitsila abandube nende obwakhali obw'okhufuphisibwa, Omulokozi yakhulanga, “Lubaluba khumala obuluma bwa tsinyanga tsino, likoloba likhalanga, nende mwesi takhupa obwelu bwalwo, nende ndondolo shikhilanga khunyikha okhurula khuyulu, nende amani kosi k'eyulu kakhilanga khuresibwa: khatyo eshilolero sh'Omwana w'Omundu shikhilanga khulolekha khuyulu.”3
GSAM 94.1Lola, takhula khuba eshilolero sh'akhumalilisia khuli eshilolero sh'okhwitsa khwage; khali eshilolero khuba Omwana w'Omundu ali hano, alolekha akhitsa. Ebintu bino bikhilungwa khuba ebilolero by'okhushilila obusuubili khw'okhwitsa khwage okhuli hafi, bili ebilolero mu likoloba, mu mwesi, nende mu ndondolo. Ebindi bintu bilonda bikhilanga khuluma nende okhwitsa khwage khukhilila mu mafwama k'eyulu. Khululwo, khukhilila khw'eshilolero shikhataru—shino shiri mu ndondolo—eshise shi Mwami shikhilanga sh'okhuhulusia abachechi babe khwechesha khuba okhwitsa kwa Kristo kuli khumilango.
GSAM 94.2Lero khukhilila khweshise sh'ebilolero bino: khwakhilanga khukhilila khulonda obuluma, likoloba likhalanga.4 Marko akhandika, khwakhilanga “mu bino bise, khulonda obuluma buno.”5 Omulokozi witu yakhulanga khuba amasekha kakhilanga khufuphisibwa. Khulako lya Maria Theresa nende Malako k'Okhulekhana mu Busuubili okhuchila 1773 paka 1776, obwatsi bw'okhuchingilila ikanisa bwafuphisibwa. Kata obwene bw'okhuchingilila bwakhilila khulamulanga omukhono gw'eshialo paka 1798, okhuchingilila khwakhumalila hafi nende omwaka 1773. Khwikhilisia amakhuwa k'Omulokozi, khwakhilanga khubika eshilolero shamberi khati ya 1773 nende 1798.
GSAM 94Inyanga y'Obululu nende Eshilo sh'Obululu
GSAM 94.3Khukhilila 19 wa Omwesi kwa tano, 1780, likoloba lyakhilwa obululu khukhilila khwa Nyasaye. Khwakhilanga tawe khuba khw'eyingilila, khuba mwesi gwakhilanga khulama khulubula. Nende khatyo, obululu bwakhilanga khubika mu bukhongo bwosi bwa United States obwa khwimbilila, khukhilila esha 11 khw'akamakha paka esha 11 khw'eshilo. Khukhilila eshise shino, likoloba lyakhilwa obululu, nende mwesi khandi lwakhilanga khukhana okhukhupila obwelu bwa likoloba. Khwakhilanga obululu obwakhilanga okhulola likoloba likhupa obwelu khukhilila khudiski ya mwesi. Nende khululwo Noah Webster yakhula, khumala emyaka minji, “Takhuli nende eshila shikhilila khukhilusia obululu buno.”
GSAM 95.1Khukhilila inyanga y'obululu yino, Herschel, omumanyi w'ebilolero bye-yulu, yakhula: “Inyanga y'Obululu mu North America yakhilanga yimwe khukhilila khubintu by'eshialo eby'amakana, bikhilanga khukhumbukwa nende obwiyanza, khandi obumanyi bw'abandu bwakhilanga okhulema okhulobola.”
GSAM 95.2Abandiki b'eshilo shia Omwesi kwa tano 19, 1780, bakhula khuba, nende khuba mwesi gwakhilanga khulanga, “khuba buli bintu byosi bikhupa obwelu mu yialo byakhilanga khukhilwa, obululu tabwakhanyalile khuba bwingi okhushila obwo tawe.”
GSAM 95Ndondolo Shikhilanga Khunyikha
GSAM 95.3Eshilolero shikhataru shino, okhunyikha khwa ndondolo, shakhilwa khulondoka 13 wa Novemba, 1833. Khukhilila eshilo shino, nende khululwo khukhilila esha tano imbeli wa okhucha khw'eshilacha, khwakhilanga khuba imvula ya ndondolo, yino abandi bakhyalanyanga nende emilukha y'omulilo khukhilila khuyulu; abandi khu imvula ya mabhanga k'omulilo kakhupuka khumwoto mukhongo. Imvula yino yakhilanga khubika mu North America yosi, okhuchila mu Gulf of Mexico emulambo paka Hudson's Bay khulubeka lw'omukhono omukhasi kw'omundu olola ebukwe, nende Sandwich Islands mumbo paka khumayela bikumi bikende okhurula Liverpool ebukwe. Khukhilila khukhilwe, khwakhilanga imvula yimwe ya ndondolo, yikhunya khufwanana nende amakhonya k'efura mu lufula lwa efura.
GSAM 95.4Khukhilila imvula ya ndondolo yino ya 1833, khandi tukhupa amakhuwa khukhilila Omuloli wa Connecticut wa Novemba 25, 1833:—
GSAM 95.5“Omwandiki wa Omundu w’Esialo Shakale akhupa eshindu shikhongo khukhilila ‘okhunyikha khwa ndondolo.’ Akhula, ‘Tukhilila okhula khuba imvula y'omulilo, yitwalola khweshilacha shia Jumatano yakhawita, ili eshifwananyio shi'eshindu shi'obwoba, obuloli bw'okhwitsa khw'eshindu obutalimba, eshilolero shi'etsimbabasi, shia lila likhongo nende lya khukhilila, lilia abali khuyialo balilola eshise shia imuhuri ya 6 yifungulwa. Eshise shino khuli hafi, khwandikwa mu Ndakano Yatsia, nende khandi mu Ndakano Yakale; nende takhwakhanyalile okhulola eshifwananyio shilunjifu okhushila shino shi'eshilamba shikhupa amalala khukhilila khulwimbi lw'amachela tawe.’”
GSAM 96Obulakusi bwa Thomas Burnett
GSAM 96.1Abandu bakhwechesibwa nende abaliho khukhilila khubona khuba eshilolero shino shikhilanga khukhilwa khululwo shakhwandikwa, tawe khubifwananyio. Thomas Burnett, mu shitabu shia Amakesi khw’Eshialo, shakhupwa chapa mu London, A.D. 1697, yakhula khukhilila Matayo 24:29:—
GSAM 96.2“Takhuli nende okhubelela khuba khukhilila eshise shino khulanga emililo yosi y'eyulu; nende khati y'ebindi, khukhilila ndondolo shikhilanga khunyikha, shino khuba tashikhongo khumwe khumwe, khandi khuba byakhilanga khuba bingi khukhilila, khunyikha khululwo omulakusi akhula, khukhilila amafu k'omutsabibu oba amalala k'eshilamba, byakhilanga khupa eshilolero shikhongo. Takhwakhilanga khubelekha bino bintu khuba amakhuwa k'okhukhusisia nende k'obwimbi, khali khuba obulakusi bwene, nende bintu bikhilanga khukhilwa khukhilila.”
GSAM 96Obuloli bwa Omwechesi Olmstead
GSAM 96.3Omwechesi Olmstead, w'Yale College, Mass., owayitanga “omumanyi w'ebilolero by'eyulu owakhongo mu America,” yakhula khukhilila ndondolo shikhilanga khunyikha khulw'13 wa Novemba 1833:—
GSAM 96.4“Obukhongo bw'imvula ya ndondolo ya 1833 bwakhilanga khubika khukhilila khukhilila khw'eshialo, khukhilila khati ya Atlantic ebukwe paka Pacific mumbo; nende khukhilila khukhilila khw'ekhyalo shia South America paka mu bialo bitaamanyishe bikhilila khubwene bw'abachamisi ba Britain khulubeka lw'omukhono omukhasi kw'omundu olola ebukwe. Eshilolero shia ndondolo shikhupuka khwakhilanga khukhilwa khulola, khandi khukhilila khukhilwe khwakhilanga khulolekha khufwanana.”
GSAM 96.5Khukhilila shilolero shino, shakhilanga khuchaka khukhilila esha 11 khw'eshilo, Novemba 12, nende khukhilila paka khukhilila esha inai khw'eshilacha shia 13, Omwechesi akhula:—
GSAM 96.6“Abanyoola eshikhabi shilayi shia okhulola eshilolero shia ndondolo khukhilila eshilacha shia Novemba 13, 1833, khufwana balola eshilolero shia milimo ch'omulilo khw'eyulu shikhongo okhushila byosi ebyalolekha okhurula khulongwa khw'eshialo, oba mu makhuwa kosi k'embali akandikwa.”
GSAM 97Imvula ya Ndondolo Yalolekha Khandi mu Europe
GSAM 97.1Mu shitabu shakhupwa chapa nende Leonard Heinrich Kelber, mu Stuttgart, Germany, mu mwaka 1835, tukhilola khuba eshilolero shino shakhilwa khandi khululwo khw'Atlantic, mu mwesi gumo, khali khumala tsinyanga tsinditi. Akhula:—
GSAM 97.2“Khukhilila Novemba 25, 1833, khwakhilanga khulolekha imvula ya ndondolo khuyialo shia Europe,” nende “mu Minsterburg, Silesia, ndondolo shakhilanga khunyikha khufwanana nende imvula y'omulilo. Khukhilila ndondolo shino kwakhilanga khunyikha amabhanga k'omulilo, khukhupa obwelu bwinji khukhilila shilo, khwakhilanga khuba abandu baloma khuba tsinzu shia hafi shikhilanga khukhwa omulilo.”
GSAM 97.3“Khukhilila eshise shino mu Prin, Austria, ndondolo shakhilanga khunyikha khubika mu bukhongo obwakhilanga khuchila amayiro 500 ka skwea. Abandi bakhyalanyanga khuba emilukha y'omulilo ikhupa khukhilila khuyulu. Abandi bayitanga imvula y'omulilo. Tsifarasi shikhilanga khukhilwa nende obwoba, shikhilanga khunyikha khubwanga. Abandu bingi balwala khulwa obwoba.”
GSAM 97Okhukhilisia Oluchero
GSAM 97.4Khukhilila mu lukhongo luno lw'obulakusi khumala okhukhilwa khw'eshilolero shikhataru,—okhunyikha khwa ndondolo,—Omulokozi witu akhula, “Lero mumenye oluchero lw'eshilamba.” Amakhuwa gano takhakhilanga khubandu baliho khulw'eshise shila Omwami witu yakhulanga amakhuwa gano, khali khumusa ogwakhilanga khulola bino byamala okhukhilwa—tawe nibishili mu khukhilwa, khali byamala okhukhilwa. Bino bintu byakhilanga khukhilwa khuba ebilolero khuba Kristo ali khumilango, taviibikhilanga okhunyikha khw'eyulu khukhilila lila akhisa akhilanga khulolekha. Ebilolero bino by'okhwitsa khwage okhuli hafi bikhilanga khubika n'eshilolero shikhataru shia ndondolo. Eshise shia Mwami shia khwechesha abandu oluchero lw'eshilamba shakhilanga khubika khulubali luno khumala 1833. Hano khuli eshise shia Mwami shia khwimusa yialo khukhilila khutoto khukhongo khuba okhwitsa khwage kuli khumilango, nende khuba okhwitsa khwage khwakhilanga khukhilila khumusa ogwakhilanga khuba abali khwaba bakhwechesibwa oluchero luno bakhawitanga. Khululwo tukhilola khuba eshise shakhilwa khukhilila mu bulakusi buno, khakhilanga khupwa obutumwa bw'okhwitsa khukhongo khuyialo.
GSAM 98Obutumwa Khuyialo Kosi
GSAM 98.1Khukhilisia obulakusi buno, tukhilola khuba khululwo khukhilila 1833, Mwami yakhilanga khuhulusia abarumwa babe nende abachechi mu bialo bingi by'eshialo, abakhilanga khukhilila 1833 paka 1844 okhupa oluyoka lw'okhwitsa kwa Kristo okhuli “khumilango”; nende bakhwechesha oluchero lw'eshilamba, bakhololola ebilolero bino by'okhwitsa khwage, khufwanana nende khululwo yakhilanga khubaloma. Obutumwa buno, khukhilila khumachechi baliho oba khukhilila khukhilila khwa mapepala makhupwa chapa, bwakhilanga khubika khubuli eshituo shi'abarumwa khuyialo, nende khubuli eshiyikho shi'amaribwa khuluchinga lw'eshialo.
GSAM 98.2Obukhongo bw'obutumwa buno bwakhilanga khulondwa khubwene nende omwandiki wa Omurumbusi w’Obwatoto, wa Rochester, N.Y., mu khupwa khwa Omwesi kwa mbere, 1845:—
GSAM 98.3“Obutumwa bwiza bw'emilembe n'emilembe, khululwo bwakhilanga khukhilila mu Obufwimbuli 14:6, 7, bwakhilanga khwechesibwa khubuli lihanga, nende buli oluyia, nende buli olulimi, nende buli ekholo y'abandu; khukhilila nende eshilaka shikhongo, ‘Mukhilile Nyasaye obwoba, mumukhupile obwime; khuba eshise shia okhukhalaka khwage khakhilile: nende mumusabule uyo walonga eyulu, nende yialo, nende luyanja, nende masooko k'amachi.’ Takhuli nende eshindu shikhilila khubonelela n'ebintu okhukhilisia khuba obutumwa buno bwakhilanga khubika khubuli lihanga nende buli olulimi hasi w'eyulu, khukhilila emyaka mikende yikhilanga khukhilila, khukhilila khwechesha okhwitsa kwa Kristo mu 1843 [1843, khukhilila khw'Abayuda—khukhilila khwitu, 1844], oba khuli hafi. Khukhilila khukhilila khw'amasomo nende bitabu, oluyoka lwakhilanga khukhilila mu yialo yosi, nende amakhuwa paka khumumalilikho kw'eshialo.”
GSAM 98.4Abandu abandi, abataamanyanga bino bintu, bakhilanga khulola omukanda kw'abasuubilila okhwitsa khuba khuli khukhilila khukhilila khumwe, bakhilanga khwitsa khukhilila khulondoka William Miller nende abachechi bikumi bikende abali nende mu lubeka lwa United States oluli khumukhono omukhasi kw'omundu olola ebukwe. Khu bano khwakhilanga khuba eshindu shia khukhilwa khumanya khuba omukanda mu America, omwo Abakhulundu Miller nende Himes bali abarongozi bamenyekhana, khwakhilanga khuba eshituli shititi shionga shi'omukanda mukhongo ogwakhilanga khubika “khumimalilikho chi'eshialo.”
GSAM 99KHULULWO OMUKANDA GWACHAKA MU BIALO BITAKHANANA
GSAM 99.1Eshise shi Mwami shakhilila khupa obutumwa buno khuyialo, nende mu bituli bitakhanana by'eshialo amakhumi kabiri oba okhushila aho, khukhilila eshise shimo, abandu bakhululwa, abataamanyanga milimo ch'abandi, bakhuchanga khukhupa obutumwa buno khubialo byosi. Abayitibwa mu isula 4, abanyoola obwelu khukhilila okhukhilila khw'etsinyanga 2300, okhurusiamo omulala yeng’ene,—A. Campbell,— bakhunkhungwa okhwikhilila mu khupa obutumwa bwa malaika wamberi bwa Obufwimbuli 14; bino nabyo khukhilila khukhilila khwa Roho wa Nyasaye, tawe khukhilila okhukhilila obwelu khumwe khumwe.
GSAM 99Khwikhilisia nende Okhulongwa Bushia
GSAM 99.2Khuba tukhilisia amalako gamwe khumukanda kw'okhwitsa, khululwo D’Aubigné yakhilisia khukhilila khukhilila khukhongo khw'okhulongwa bushia khw'eshikumi shia khumi na mutanda, khukhoyile okhububala khubwatoto khuba obutumwa bwa Mwami obwitsa mu shise shiage. Khukhilila okhulongwa bushia khono khosi, omwandiki yakhula:—
GSAM 99.3“Germany tayakhilanga khupa obwatoto khuyialo shia Switzerland, Switzerland ta khupa France, France ta khupa England. Bialo bino byosi byakhilanga khunyoola obwatoto khwa Nyasaye, khufwanana nende khuba eshio khumwe khw'eshialo takhupa obwelu khukhilila khubundi; khali likoloba limwe likhupa obwelu khukhilila khuyialo khosi. Kristo, omukacha w'eshilacha khukhilila khuyulu, oyu ali khukhilila khukhongo khw'abandu bosi, yakhilanga, mu shise shi'Okhulongwa Bushia, khufwanana nende khulw'okhuchaka khw'Obukristo, omulilo gwa Nyasaye ogwakhupa obulamu khuyialo. Mu shikumi shia khumi na mutanda, lishomo limwe lyakhilanga khukhilwa khumwene khukhilila mu tsinzu nende makhanisa k'ebyalo bitaamanyishe nende bitakhanana. Eshila shia bino khuba Roho yumo yakhilanga khukhilila khukhilila khukhupa obusuubili bumwe.”
GSAM 99.4“Okhulongwa Bushia kwa Germany nende kwa Switzerland khulondola obwatoto buno. Zwingle tayakhilanga khukhilila nende Luther. Khwene khwakhilanga nende ekholo khati ya bano babili; khandi tukhilonde ekholo iyo khuyulu. Uyo wakhupa Luther obwatoto khukhilila khuyulu, khandi yakhupa Zwingle. Nyasaye yakhilanga obukanga khati yabwe. ‘Nakhachaka okhwechesha Injili,’ khula Zwingle, ‘mu mwaka gw'obulamu 1516, khukhilila khuba lizina lya Luther likhawumilwanga mu khialo shitu. Tanyakhwechesibwa lishomo lya Kristo nende Luther, khali nende likhuwa lya Nyasaye. Luther khwecheshanga Kristo, akhola khululwo khukhola inje; khuno khosi.’”6
GSAM 100.1Khukhilila milimo chia Farel nende Lefèvre mu France, omwandiki akhula:—
GSAM 100.2“Khululwo okhulongwa bushia mu France khwakhilanga tawe khuba khwakhilwa khukhilila khukhilila. Khwakhilanga khuchaka mu lufula lwa France; khwakhilanga khukhula mu Paris; khwakhilanga khuba nende misatsi ch'ambiri mu yunivasiti yenyene, eyakhilanga khuba obukanga bwakhabili mu bukristo bwa Roma. Nyasaye yakhilanga khubika amakhuwa k'okhula mu misatsa ch'abandu b'omwoyo omulayi ba Picardy nende Dauphiny, imbeli wa okhuchaka mu khialo shiosi shindi.
GSAM 100.3“Twalola khuba okhulongwa bushia kwa Swiss khwakhilanga khuba khwiyekha khukhilila khw'Germany. Okhulongwa Bushia kwa France nako khwakhilanga khwiyekha khukhilila khukhilila kwosi kubili. Omulimo gwakhilanga khuchaka khululwo mu bialo bino byosi, khuta khuli nende obukanga khati yabwe; khufwanana nende mu lwana, amakhono kosi k'eshiganda khukhila khukhilila khukhilila, nende limwe ta likhulila lindi okhucha, khuba khulanga limwe khukhilila khukhilila khwa Omulongi omukhongo. Eshise shakhilanga khukhilila, abandu bakhwechesibwa, nende Nyasaye yakhilanga khuchaka okhulongwa bushia kw'ikanisa lyage mu bialo byosi khululwo. Bino bintu bilondola khuba okhulongwa bushia khukhongo khw'eshikumi shia khumi na mutanda khwakhilanga khuba omulimo gwa Nyasaye.”7
GSAM 100.4Khukhilila okhulongwa bushia mu England, khukhilila khwa Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, nende abandi, D’Aubigné khandi akhula:—
GSAM 100.5“Okhulongwa Bushia kwa England khwakhilanga khuchaka khwiyekha khukhilila khwa Luther nende Zwingle, khukhilila khumwe khukhilila khwa Nyasaye. Mu bialo bino byosi bya bukristo, likhono lya likhuwa lya Nyasaye lyakhilanga khukhilila khululwo. Okhuchaka khw'okhulongwa bushia mu Oxford, Cambridge, London, khwakhilanga khuba Ndakano Yatsia y'Oluyunani eyakhupwa chapa nende Erasmus. [Tyndale nende Thomas Bilney bakhucha Cambridge mu mwaka 1519.] Khwakhilanga khuba n'eshi khukhilila England yakhilanga khwiyanza khukhilila okhuchaka khono khukhongo khw'okhulongwa bushia.”8
GSAM 101.1Obutumwa bw'okhwitsa bwakhilanga khuchaka khululwo khukhilila okhulongwa bushia khwakhilanga khulondwa hano. Abandu bakhungwa mu shise shimo mu bituli by'eshialo ebyakhashila emirundi kine obungi bw'ebyo byarumikhanga mu Okhulongwa Bushia, khuta bali nende obumanyi bw'abandi oba okhuboolelana amakesi, nende bakhuchaka okhupa amakhuwa gamwe k'Obwandiko, tawe khubialo bina by'eshialo byonga, khali khuyialo yosi eyali nende obumanyilisi.
GSAM 101Emilimo chia Joseph Wolff
GSAM 101.2Habundu hano, neshilayi okhulola amakhuwa akalolesia nga okhurumbula okhwitsa khwasaala:—
GSAM 101.3“Mu 1831 Joseph Wolff, D.D., yarumwa shinga omurume okhurula Great Britain okhukhola emilimo hakari w'Abayahudi ba Palestine. Okhulondana n'ebitabu bie ebiayahandikangamwo aka buli nyanga, okhuula mu mwaka kwa 1845, yarumbulanga okhwitsa khw'Omwami ahambi mu Palestine, Egypt, khutsinjekhelo ts'Inyanza Inzakhanyu, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, mubwami bwosi bwa Ottoman, mu Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, mu Holland, Scotland, Ireland, mu Constantinople, Yerusalemu, St. Helena, khandi mu maato mu Nyanza ya Mediterranean, nende mu litookho lia New York, khub'amakanisa kosi. Aboola mbu yayaala hakari w'Abayahudi, Abaturuki, Abamuhamadi, Abaparsi, Abahindu, Abakaldayo, Abayezidi, Abasiria, Abasabea, khubapasha, abasheikh, abashah, abaruchi ba Organtsh nende Bokhara, omuruchi omukhasi wa Greece, nende abandi.”9
GSAM 101.4Mu Yemen, eshialo eshimenyiwanga n'abetsukhulu ba Hobabu, papa w'omukhasi wa Musa, Joseph Wolff yalola eshitabu eshiaboolakhwo ari: “Abarabu b'habundu hano bali n'eshitabu eshilangwa ‘Seera,’ eshiboola khu ‘Okhwitsa kwa Khabili kwa Kristo, nende Oburuchi Bwe mu Luyali!’”10
GSAM 102.1Mu Yemen yamenya tsinyanga 6 halala n'Abarekabu, ab'aboolakhwo ari: “Shibanywanga amalwa k'emizabibu tawe, shibabyalanga emizabibu tawe, shibabyalanga imbeyu tawe, bamenyanga mu mahema, khandi bitsulilanga amakhuwa ka Yonadabu omwana wa Rekabu. Halala ninabo baliho abaana ba Isiraeli, ab'oluyia lwa Dani, abamenyanga ahambi na Terim mu Hatramawt; abo, shinga abaana ba Rekabu, basuubililanga okhwitsa kwa Masihi ahambi mu maleesi k'omwikulu.”
GSAM 102.2Khukhulondana n'akali hekulu, khulola mbu mu miyika echo 14, Wolff mwene yali narumbulile amakhuwa k'okhwitsa kwa Kristo okuli ahambi n'emiliango, mu mahanga akashila 20. Mu shise shilalene esho, obwechesi obwo bwaboolwangakhwo muno mu Germany, okhushila elubeka lw'emulambo hakari w'Abamoravia.
GSAM 102Obutumwa mu Germany nende Russia
GSAM 102.3Omuhandiki wa England, Mourant Brock, akhuboolela mbu “mu Württemberg mwalimo omukanda kw'Abakristo ababalilwanga mu bikhumi, abasuubililanga okhwitsa kwa Kristo ahambi.” Obwechesi obwo bwarumbulwa mu bibeka bindi bia Germany na Hengstenberg, owaboolwanga mu shise esho okhuba omwechesi w'amakhuwa ka Nyasaye ow'obunyali okhushila boosi mu Germany.
GSAM 102.4Mu Okhulingala Khandi nende Omurumbusi ya Disemba 13, 1892, omusumba L. R. Conradi wa Germany aboola ari:—
GSAM 102.5“Bengel, mu Germany, yachaasia obwanzi bw'okhulolesha khw'Omwami wefwe mu mioyo ch'abandu abanji, mana akano kalera abandu ebihumbi okhusoma likhuwa li'obulakusi shinga olwa bali nibashilikholakhwo tawe.... Obulafu bwamira mu Germany, nende ebitabu ebialolesia nga tsinyanga 2300 tsiatuukha biakabisibwa yeyo. Abandu balamukha mu makhuwa k'obusuubili, okhushila mu Württemberg, ne olwa okhunyaasibwa kwachaaka, tsingo ebikhumi tsiatsia elubeka lw'emulambo lwa Russia, mana yeyo basaasa obwechesi obwo hakari w'abandu b'eshialo shiabwe abali nibatsiileyo emiyika eminji imbeli. Shichila abasumba baikhalanga amakanisa kabwe, abasuubili, okhurusiamwo abatiiti muno, bakholanga emikhung'ano chiabwe echiobalanganga ‘stunden,’ nohomba ‘isaa’ y'emikhung'ano, mu tsinzu tsi'abandu, nende abandu ebikhumi bakalukha. Kata mu shise esho baboolanga kh'Isabato hakari waabwe, nebutswa shihabaho omundu okhuchaaka okhuyilinda tawe, mana likhuwa elio nilihoolela. Omulimi Omurussia yakalukha mu mikhung'ano echio echi'‘stunden,’ mana nachaaka omulimo omulalene hakari w'Abarussia. Kano khukhumalilisia khalera omukanda omukhongo kwa ‘Stundist’ okuliho tsinyanga tsino, okw'ebikhole biakwo biuulanga khubibeka ebili hale okhushila bindi bia Siberia nende Trans-Caucassus.”
GSAM 103.1Mu Okhulingala Khandi nende Omurumbusi ya Julai 31, 1891, mulimo amakhuwa k'omusumba Conradi khulondokhana nende Mbotso omusatsa Schäche wa Australia. Mu shise eshiaboolakhwo, Schäche yamenyanga mu Silesia, nakhola emilimo khushise shilala okhukhonya oburume bw'omushialo bwa Papa Gosner, omwechesi w'amakhuwa ka Nyasaye khandi omuyaali Omugermany owamanyikha. Okhurula khu Mbotso omusatsa Schäche, ahelesia amakhuwa kano khulondokhana n'eshitabu shia Kelber:—
GSAM 103.2“Olunyuma lwa 1836, nohomba olwa eshise eshiabala Bengel shiahwa, mu lupapulo lw'amacheni lw'eshialo shia Schweidnitz mwalolekha amakhuwa okhurula mu nzu y'okhukusia ebitabu ya omwami Sommerfeldt ow'aho. Kaboolanga khushitabu shia L. Henry Kelber, khulondokhana n'amakhuwa amakhongo k'obusangaalo akali ak'okhukholekha mu miyika chia 1843 nende 1844. Shinyitsulila omurwe kw'eshitabu ekyo bulayi tawe. Khwafuna eshitabu ekyo, mana nikhushisoma halala n'abandu abali n'obwikombi, emiliango nichikhaliilwe, mu mwaka kwa 1839-40. Eshitabu shialolesia okhurula mu Danieli, Obufwimbuli, nende Matayo 24, mbu obumalilisia bwali ahambi, khandi shiali n'eshifwanani shi'okhubala eshise, eshialolesia nga eshise eshibooliilwe hekulu shiabalwa.”
GSAM 103Obutumwa mu Great Britain
GSAM 103.3Mu shitabu shia England eshilangwa Emiyika Eshihumbi, haboolwa mbu “abakhalabani 700 b'Ikanisa ya England bali nibongulila oluyoka lw'okhukalukha khw'Omununuzi.” Hakari w'abakhalabani b'ikanisa ab'obunyali okhushila abandi mu shise esho, baliho abayaala obwechesi bw'okhwitsa mu England okhurula 1840 okhuula 1844. Khubo khulaboola amaliira ka Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Omusumba A. Dallas, M.A. [mu shitabu shie, Lola Yerusalemu, olupapulo 114, alondosia oluchero lwa Matayo 24 khuluyia lw'abandu b'eshise shino], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, nende abandi.
GSAM 104Obutumwa mu Holland
GSAM 104.1Obwechesi bw'okhwitsa kwa khabili bwarumbulwa mu Holland na Hentzepeter, owaboolwanga okhuba omukhalabani w'ikanisa ow'obunyali okhushila boosi mu shialo esho, mu shise esho. Yali omulindi w'inzu y'oburuchi ebiindu bia khale biabishwangamwo mu The Hague, omuruchi niye owamuhayo. Aboola khuye mwene, mu barua eyiayahandikila omulongi w'Oluyoka lwa Hakari h'Eshilo, mu Juni, 1844, mbu yachaaka okhupaarakhwo likhuwa lino khulwa liloro eliamukhuya muno. Yarunilisia Amahandiko khulondokhana n'elikhuwa elio, ne mu mwaka kwa 1830 yahulusia akatabu akalolesia obwechesi obwo. Mu 1841 yahulusia akatabu akandi khulondokhana n'okhuhwa khw'eshialo. Mu barua indalene eyo aboola mbu amakhuwa k'imbeli akayahulila khulondokhana na William Miller nende abandi abayaalanga ebulafu obwechesi bw'okhwitsa kwa Kristo okuli ahambi, yali mu 1842, niyaboola n'omundu owarula America netsa mu Holland.
GSAM 104Obutumwa mu Tartary
GSAM 104.2Khuchaaka khale mu 1821, obwechesi bw'okhwitsa khw'Omwami bwasuubililwanga khandi nibwechesibwa mu Tartary. Ahambi n'eshise esho omurume wa Ireland yarumwa mu shialo esho, mana omusaaliisi Omutartar namureeba ari, “Kristo alitsa lina olwa khabili?” Yamukalusia mbu shiyamanya eshindu shiosi shiosi khulikhuwa elio tawe. Mana omusaaliisi nalola amakana amakhongo khulwa okhukalusibwa khurio okhurula khumurume owali niyetsile okhubechesia obwechesi bwa Ibibilia, naboola mbu yapaaranga “buli mundu owali n'Ibibilia yanyala okhumanya elio.” Omusaaliisi mana nalolesia amapaaro ke, naboola mbu yapaaranga Kristo alitsa ahambi n'omwaka kwa A.D. 1844. Likhuwa lino linyoolikha mu Lupapulo lw'Amacheni lwa Ireland, 1821.
GSAM 104Obutumwa mu America, India, nende khushialo shikhongo shia Europe
GSAM 104.3Mu Butabu bw'Okhwitsa, eshitabu 2, olupapulo 135, 1844, Mourant Brock wa England aboola ari:—
GSAM 105.1“Shimu Great Britain shienyene omwa basuubililanga okhukalukha khw'Omununuzi ahambi khandi nibongulila omwoyo kw'okhubuhila tawe, nebutswa khandi mu America, India, nende khushialo shikhongo shia Europe. Mu America, abakhalabani b'elikhuwa ahambi 300 bayaalanga ‘amakhuwa amalayi kano k'obwami;’ ne mu shialo shino, ahambi 700 b'Ikanisa ya England bongulilanga oluyoka olwalalwene.”
GSAM 105Khuli ha maato kanyoolanga obwimiliili khushialo
GSAM 105.2E. R. Pinney, wa Seneca Falls, N.Y., omukhalabani w'ikanisa y'Ababatiisi ow'ekhali, owayehaana obulamubwe okhurumbula obwechesi bw'okhwitsa, mu shitabu shie Okhwinosia Matayo 24, tsimpapulo 8, 9, yaboola ari:—
GSAM 105.3“Khuchaaka khale mu 1842, ebitabu bi'okhwitsa kwa khabili biali nibirumiilwe khuli habundu h'oburume mu Europe, Asia, Africa, nende America, khutsimbeka tsiombi ts'Ebikulu bia Rocky.... Abemilili b'amaato kefwe nende abakhola emilimo mu maato bakhuboolela mbu shiboolanga ha maato kanyoolanga obwimiliili aha banyoola mbu okhurumbula khuno shikhwaranjilila okhwoolayo tawe; khandi abandu babareebanga lunji amakhuwa akukhulondokhana nakwo.”
GSAM 105Abandu 3000 nibarumbula obutumwa
GSAM 105.4Omusumba G. W. Mitchel, wa Zanesville, Ohio, omukhalabani w'ikanisa undi owali mwene narumbulanga obwechesi obwo, yaboolela omuhandiki nibaboolanga mu Newark, Ohio, Agosti 8, 1894, mbu Omukhulundu William Miller yamuboolela nibaboolanga mu McConnellsville, Ohio, mu Septemba, 1844, mbu yali n'“amaliira nende habundu h'okhurumila tsibarua khubakhalabani b'amakanisa 3000 mu bibeka bia shialo ebianjukhane, abali nibarumbula bari, ‘Mutiine Nyasaye, mana mumuhe oluyali; shichila eshise shie shi'okhukhalaka omuse shoolile,’ abanji khubo bali mu North America nende Great Britain.”
GSAM 105.5William Miller, niyaboolanga nga “oluyoka” luno lwasaala muno, yaboola ari:—
GSAM 105.6“Mulala nohomba babili mu buli lubeka lw'eshialo barumbulile amacheni, ne boosi bikilisananga khushise,—Wolff wa Asia; Irving, owali mu England; Mason wa Scotland; Davis wa South Carolina; nende abandu abanji mu shialo shino, bali, nohomba babetsanga, nibarumbula oluyoka.”11
GSAM 106Omwoyo kwa Eliya kwa Hutchinson kwarumwa buli habundu
GSAM 106.1Omukhulundu R. Hutchinson, mu 1837, yarumwa okhurula England shinga omurume w'Abawesley okhutsia Canada. Khukhumalilisia yamenya mu Montreal. Yamanyananga n'abandu abanji muno mu bialo bindi. Mu miyika chia 1843 nende 1844 yahulusia olupapulo olwalangwa Omwoyo kwa Eliya, olw'aboolangamwo khubwechesi bw'okhwitsa. Khulwa okhunyala okhutuukha obwangu khu maato akatsianga mu bialo bindi, nende okhuhebwa okhuruma emisiko emikhongo chi'tsimpapulo tsie obula okhurunga omurungo kw'okhuruma tsibarua, yatsiruma mu bunji muno khubibeka biosi bi'eshialo. Yaboola khumilimo chie mwene mbu yatsiruma obularunga mu Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, nende bibeka biosi bi'obwami bwa Great Britain nende ebialo ebiaruchanga.
GSAM 106Mu bisiwa bia Sandwich
GSAM 106.2Mu Oluyoka lwa Hakari h'Eshilo ya Oktoba 12, 1843, mwalimo ibarua okhurula khu Mama O. S. Burnham, wa Kaloa, eshisiwa shia Kaui, mu bisiwa bia Sandwich. Ye nende omusatsae bali abechesi b'isomelo habundu aho. Bafuchilila obwechesi bw'okhwitsa, khandi bali nibaburumbula yeyo, nende omukanda kw'abasuubili bali nibasayanga halala ninabo mu bisiwa ebyo.
GSAM 106Obutumwa nibukerakanibwa n'obwa Yohana Omubatiisi
GSAM 106.3Kario khulola mbu obwechesi bw'okhwitsa bwarumbulwa nibwasaala obulayi obw'okhutuukha amakhuwa k'obulakusi bw'Amahandiko akaboolakhwo.
GSAM 106.4Obutumwa obwali obw'okhurumbula okhwitsa kwa Kristo okwamberi bwaboolwa n'omulakusi Isaya mu makhuwa kano: “Omwoyo kw'oyo oyokanga mu shitsimi, Mukasie injila y'Omwami, mulunjisie mu shitsimi injila ikhongo ya Nyasaye wefwe. Buli libanda liliimikhibwa, nende buli shikulu nende akhakulu biliisibwa hasi; nende ekomeekha lililunjisibwa, nende habundu ahali n'ebisiilo halikholebwa ahatereefu; nende oluyali lw'Omwami lulilolesibwa, khandi ab'omubili boosi balilulola halala; shichila omunwa kw'Omwami kuboolile.”12 Obulakusi buno bwatuukha mu milimo chia “Yohana Omubatiisi, niyayaalanga mu shitsimi lwa Yudea, naboola ari, Mwekalusie: shichila obwami bw'omwikulu buli ahambi.”13
GSAM 107.1Omundu uno, omwene, mu miesi 6 chi'emilimo mu shialo shilalene shia Yudea, yatuukhiisia obulakusi buno obw'amakana. Kata olwa obulakusi buno bwara ebikalo khumilimo chia Yohana khushise nende habundu, shikhuli khurio khubulakusi obuboola khurumbula okhwitsa kwa khabili tawe, shichila emilimo echo chiali ech'okhukholwa n'“oluyoka olukhongo,” nichisaala khushialo shiosi.
GSAM 107.2Kario khubulafu bw'amakhuwa akalolesiibwe, khulola obulayi nga obulakusi khulondokhana n'obutumwa bw'okhwitsa bwatuukha. Eshise shia Nyasaye shoola oluchero lw'omuti kwa mukhuyu okhwechesibwa, okhurumbula khw'imbeli khw'obutumwa bwa malaika wamberi okhuhebwa, mana nayimusia abarume be okhurumbula oluyoka khumahanga kosi, abandu boosi, nende tsindimi tsiosi.
Notes
- Matayo 24:32-35. ↩
- Baroma 10:14, 15. ↩
- Matayo 24:29, 30. ↩
- Matayo 24:29. ↩
- Marko 13:24. ↩
- Amakhuwa k’Embaleli k’Okhulongwa Bushia, Shitabu 8, isula. 1, ebikholo. 2, 3. ↩
- Khululwo, Shitabu 12, isula. 3, ebikholo. 10. ↩
- Khululwo, Shitabu 18, isula 2, ebikholo. 12. ↩
- Omwoyo kw'Ikanisa, olupapulo 343. ↩
- Oburume bwa Wolff mu Bokhara. ↩
- Obwechesi bwa William Miller, olupapulo 238, 1843. ↩
- Isaya 40:3-5. ↩
- Matayo 3:1, 2. ↩