Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
10 / 31
10 / 31

Pene 7 — Te Tupu Vave o te Karere

John Norton Loughborough

GSAM 126.1“E kua kite atura au i tetai angera ririnui akaou i te ekeanga mai mei te rangi mai, kua kakauia ki te tumurangi: e e anuanua to runga i tona upoko, e tona mata mei te ra rai, e tona nga vaevae mei te au pou ai ra; e e puka meangiti tei maeu tei roto i tona rima: kua tuku atura aia i tona vaevae katau ki runga i te tai, e tona vaevae kaui ki runga i te enua, e kua kapiki atura ma te reo maata, mei te liona rai e ngunguru ra: e kia kapiki aia, kua tuatua maira te au mangungu e itu i to ratou au reo.... E ko te angera taku i kite i te tuanga ki runga i te tai e ki runga i te enua ra, kua apai atura i tona rima ki te rangi, e kua taputou atu iaia i tei ora e tuatau ua atu, ko tei anga i te rangi e te au mea o roto, e te enua e te au mea o roto, e te tai e te au mea o roto, e kare atu e tuatau: kareka i te au ra o te reo o te angera itu, kia akamata aia i te akatangi, ka akaotiia te tuatua muna a te Atua, mei tana i akakite ki tona au tavini, ki te au peroveta ra.”1

GSAM 126E Angera ei Akairo no te au Tangata Apai Karere

GSAM 126.2Mei tei akaariia i mua ana, kua tukuia te angaanga tutu i te evangelia ki te tangata, e kua taputou te Atu i tana akameitakianga ki runga i taua aronga rave angaanga ra e tae ua atu ki “te openga o teianei ao.”2 No reira, ko te angera e apai ra i teia karere, e akairo ïa no tetai karere no runga i te tuatau, te ka tutuia ki te aronga e noo ra ki runga i te enua. Te akakiteia ra te karere mei tetai puka tei “maeu,” e te taka meitaki ra te aiteanga e kua tapiriia ana te reira i mua. E mea akaperepere na te Atua teia au tangata apai karere; no te mea, tei runga ia ratou te “anuanua,” te akairo o te koreromotu a te Atua, e kua kakauia ratou ki te marama o te kakā o te Atua, e te akakite ra i te karere ma te mana o Tei Anga i te au mea katoatoa. Ko tei akakiteia i konei, e karere ïa no te tuatau, tei “akairoia” i mua ana, e te akakiteia nei mei tetai puka tei “maeu.”

GSAM 127.1I te au pene i mua ana, kua akapapuia e kua akataka te Atu i te tuatau e orongaia mai ei te marama no runga i te openga o te tuatau perovetaanga roa—te 2300 ra—tei arataki atu ki te akavaanga kimi; kua tupu tika tikai te totou e ka maata atu te kite na roto i te akaaraanga i te tangata manganui tana i akaari atu i taua marama ra; e kua akataka katoa aia i te tuatau e apiiia ei te “parabole o te suke,” na roto i te akaaraanga i tona au orometua i taua taime ra e i taua ngai ra, kia aere ratou e akakite i taua parabole ra ki to te ao. Kua akataka tika katoa aia i te tuatau e maata atu ei te karere no te tuatau kia riro ei kapikianga maata, e kua tupu tika katoa te reira.

GSAM 127Te Kapikianga Maata o te Karere Mua

GSAM 127.2E mea tau kia kimiia te tuatau tikai e raveia ei te kapikianga maata o teia akakiteanga. Kua akanooia te reira i konei ki rotopu i te tangianga o te pu ono e te pu itu, e ka kitea teia na roto i tona turanga i te au Tuatua Tapu e na roto katoa i te karere uaorai, tei karanga e: “I te au ra o te reo o te angera itu, kia akamata aia i te akatangi, ka akaotiia te tuatua muna a te Atua, mei tana i akakite ki tona au tavini, ki te au peroveta ra.” E akapapuanga papu teia e ko te tuatau i akakiteia i roto i teia karere, ka tae ïa ki te tangianga o te pu itu.

GSAM 127Te Tuatau o te Kapikianga Maata

GSAM 127.3Kia akatangi te angera itu, te tatau nei tatou e “kua kiritiia te nao o te Atua i te rangi, e kua kitea i roto i tona nao te aruna o tana koreromotu.”3 I roto i te angaanga tavini o te are tapu i te enua nei, ko te piha i reira te aruna—te ngai tapu rava—e akatueraia ana okotai ua taime i te mataiti; koia oki, i te ra o te tapokiangaara, e no te takoreanga i te au ara—te tamanga i te are tapu. Ko te tuatau i tuatuaia e te au peroveta, e raveia ei teia angaanga tama e te Mesia, ko te openga ïa o te 2300 ra.4 Kua tuatua katoaia e kia akatangi te angera itu, ka karanga te au reo i te rangi e kua tae te tuatau e akavaia ei te aronga i mate.5

GSAM 128.1Te akaari maira teia akairo perovetaanga o Apokalupo 10 i te tuatau e aere atu ei teia karere “ma te reo maata,” e i te openga, “mei te liona rai e ngunguru ra.” Mei teia perovetaanga rai, ko te tuatau e tupu maata atu ei te karere ki tona “kapikianga maata,” mei te openga ïa o te pu ono e tae ua atu ki te openga o taua tuatau perovetaanga ra tei arataki atu ki te tamanga i te are tapu, koia oki, ki te openga o te 2300 ra. Kua tupu te au pu mua e a i roto i te au tamaki a te au ngati Goth, Vandal, Hun, e tetai atu, tei akatuanga ia Roma i te pae opunga ei au tuanga e ngauru, me kore ei au basileia.

GSAM 128Te Pu Rima

GSAM 128.2Te akaari maira te pu rima i te tuanga mai o te akonoanga a Mahometa ma tona tumurangi o te au apii tarevake, e te akataka tikai ra i te tuatau o te “au marama e rima,” koia oki, 150 mataiti tikai mei te tuatau “e ariki to ratou ki runga ia ratou.” I te 27 o Tiurai, 1299, kua tomo atu a Othman, tei akamata i te emepera Otomana, ki roto i te enua o Nicomedia e tamaki. Mei taua tuatau mai kua tamanamanata te au Otomana e kua “tamamae” i te emepera o Roma i te pae itinga e tae ua atu ki te 27 o Tiurai, 1449, ko te 150 mataiti ïa o te tangianga o te pu rima. I taua tuatau ra kua aere mai te au Tureke ma to ratou au nuku e tamaki i te oire o Constantinople uaorai, ma te taangaanga i te paura pupui i roto i ta ratou tamaki; e mei tetai pu maata teimaa, ta te tangata tata tuatua enua ko Gibbon i karanga e e 60 puakatoro tei anoanoia no te uti i te reira, kua pupui atu ratou i te au toka mamaata ki te au patu o Constantinople.

GSAM 128Te Openga o te Pu Ono

GSAM 128.3I taua tuatau rai kua mate a John Palleologus, ta te au tangata tata tuatua enua i tapa e ko te emepera Ereni openga. Ko Constantine Decozes tei tau kia noo ki runga i te terono, inara te karangaia ra e, no tona mataku ia Amurath, te ariki nui o Tureke tei tamaki mai kiaia, kua pati aia ia Amurath kia akatika mai iaia kia noo ki runga i te terono. E akaraanga to taua angaanga ra mei te tukuanga i te terono ki te au Tureke. E tika, kare i roa kua riro te oire o Constantinople e te emepera o Roma i te pae itinga ki te au Otomana. Kua “tamate” ïa ratou, i te pae tutaraanga, i taua emepera ra ta ratou i “tamamae” i mua ana. Ka “tamate” ratou i te reira no “tetai ora, e tetai ra, e tetai marama, e tetai mataiti.”

GSAM 129.1Me tatauia teia ei tuatau perovetaanga, e ra okotai no te mataiti okotai, eaa te roa o taua tuatau ra? E mea mama ua te tatauanga: e mataiti okotai, e 360 ra ïa, me kore e 360 mataiti; e marama okotai, e 30 ra ïa, me kore e 30 mataiti; e e ra okotai, e mataiti okotai ïa,—e 391 ra i te katoatoa, me kore, e 391 mataiti tikai. No te mea ko te ora e tai tuanga ïa o te ra me tuangaia e 24, ei akairo ka riro ïa ei apa marama, me kore e 15 ra. No reira, ko te tuatau katoatoa o te tutaraanga rangatira o te aronga o te akonoanga a Mahometa ki runga i te enua o Roma i te pae itinga, e 391 mataiti ïa e 15 ra. Kia kapitiia teia ki te 27 o Tiurai, 1449, ka tae tatou ki te 11 o Aukute, 1840, ei openga no te tuatau o te tu rangatira o Tureke, mei tei akaariia i raro ake i te pu ono.

GSAM 129Kua Totou te Taote ko Josiah Litch i te Ingaanga o te Emepera Otomana

GSAM 129.2I te mataiti 1838, kua ariki te Taote ko Josiah Litch, no Philadelphia, Pa., i te tuatua mou i akakiteia e William Miller, e kua piri atu ki te angaanga akakite i te karere kia rongo maata atu te tangata. Kua akapapa aia i te au tataanga kia neneiia e kia tatauia e te tangata, no runga i te au pu e itu o Apokalupo. Kua tu maroiroi aia ki runga i te manako papu e ka akamutu te pu ono i te tangi e ka inga te mana Otomana i te ra 11 o Aukute, 1840, e na te reira e akapapu ki to te ao e ko te ra okotai i roto i te perovetaanga akairo, e akatutu ïa i te mataiti okotai o te tuatau tikai.

GSAM 129.3Kua rutetetete etai o te au taeake i te mataku no te ka tupu “me kare e tupu” mei tana i karanga ra, tae ua atu ki te aronga tei akarongo kapiti ma ia iaia i taua manako ra. Inara, kare teia i akamataku iaia, kua aere ua atu rai aia i te rave i te au mea katoatoa e rauka iaia kia kite maata te tangata i tona manako no runga i te tumu manako o Tureke. Kua akakite aere te au nutipepa i tana i karanga no runga i taua mea ra. Kua uriuri te au putuputuanga o te aronga akarongo kore i taua uianga ra i ta ratou au uipaanga, e kua karanga, “E tangata teia e mataku kore ra i te tu ki runga i tetai manako, e me tupu teia mei tana i karanga ra, ka akapapu ïa ma te ekoko kore i tana tuatua e ko te ra i roto i te perovetaanga e akairo ïa no te mataiti, e ko te 2300 ra e pera katoa te maata o te au mataiti, e ka ope te reira i te mataiti 1844.”

GSAM 130.1Kua akakeu maata te neneianga o te tuatua apii a te Taote ko Litch i te tangata, e e manganui ua atu te au tausani tei akakeuia kia tiaki i te openga o te au manamanata tei tupu i rotopu ia Mehemet Ali, te tavana o Aiphiti, e te ariki nui o Tureke. E au anere tei karanga, “Me ope teia mea mei ta te taote i akapapu ra, ka akapapu ïa i te akanoonooanga o te ‘mataiti no te ra’ no te akataka i te tuatau akairo, e ka riro matou ei au Adventist.”

GSAM 130Te Ariki Nui o Tureke e Tamaki ra ki te Tavana o Aiphiti

GSAM 130.2No tetai au mataiti i mua ake i te mataiti 1840, kua o te ariki nui ki roto i te tamaki kia Mehemet Ali, te tavana o Aiphiti. I te mataiti 1838 kua akamaruia te manamanata i rotopu i te ariki nui e tana tavana Aiphiti, no tetai tuatau, e te au karere o te au enua ke. Inara, i te mataiti 1839 kua akamata akaou te au tamaki, e kua raveia e tae ua atu ki tetai tamaki maata i rotopu i te nuku o te ariki nui e to Mehemet, i reira te nuku o te ariki nui i taia e i takore takiriia ai, e kua riro tona au pai tamaki ia Mehemet e kua apaiia ki Aiphiti. Kua paruparu takiri te ariki nui, e i te akamata akaouanga o te tamaki i Aukute, e rua ua pai tamaki no te turanga mua e e toru pai tamaki viviki tei toe mai, e toenga taitaia no te au pai Tureke ririnui o mua ana. Kua patoi pakari a Mehemet i te tuku atu e te akaoki i teia au pai ki te ariki nui, e kua karanga e me tauta te au mana enua i te rave i te reira mei iaia, ka tutungi aia i te reira ki te ai. Te tu akera te au mea i teia turanga, e i te mataiti 1840 kua tomo mai a Peritane, Rusia, Austria, e Prussia ki rotopu, e kua akakoro kia akatikatikaia taua manamanata ra; no te mea kua taka meitaki e, me akaruke uaia raua, kare e roa ka riro a Mehemet ei pu no te terono o te ariki nui.

GSAM 131Te Tomoanga mai o te au Mana Enua i Taokotai

GSAM 131.1“Kua ariki te ariki nui i teia tomoanga mai o te au mana enua i taokotai, e na roto i te reira kua tuku aia ma tona uaorai anoano i taua manamanata ra ki roto i to ratou rima. Kua raveia tetai uipaanga a teia au mana enua ki London, e tei reira te rangatira, ko Effendi Bey Likgis, ei karere no te au Otomana ma te mana katoa kia akau i te koreromotu. Kua akapapaia tetai tuatua akaue openga kia tukuia ki te tavana o Aiphiti, e na roto i te reira ka oronga te ariki nui kiaia i te tutaraanga o Aiphiti kia riro no tona uanga, e te tuanga katoa o Suria mei te Kokoru o Suez e tae ua atu ki te Roto o Tiberia, e te enua o Acre katoa, e tae ua atu ki tona mateanga; e ko tana tuanga, kia akaruke aia i te au ngai ke atu o te au enua o te ariki nui tana e mou ra i taua taime ra, e kia akaoki i te au pai tamaki Otomana. Me patoi aia i teia orongaanga a te ariki nui, na te au mana enua e a e rave i taua mea ra ki roto i to ratou uaorai rima, e e taangaanga i te au ravenga ke atu ta ratou i manako e tau, kia akavaivai mai aia.

GSAM 131.2“Kua taka meitaki e, i te taime e tukuia ei teia tuatua akaue openga ki roto i te rima o Mehemet Ali, ka riro taua mea ra ki vao ake i te mana o tera [te ariki nui] e tuatau ua atu, e mei taua taime mai ka riro te akatereanga o tana au mea ki roto i te rima o te au mana enua ke.

GSAM 131Kua Tupu te Perovetaanga—Te Openga o te Tu Rangatira o Tureke

GSAM 131.3“Kua tono te ariki nui ia Rifat Bey na runga i tetai pai mamaoa o te kavamani ki Alexandria, kia akakite atu i te tuatua akaue openga ki te tavana. Kua tukuia te reira ki roto i tona rima, e kua ariki aia i te reira, i te ra 11 o Aukute, 1840! I taua ra rai, kua tuku te ariki nui i tetai reta ki te au karere o te au mana enua e a, i te uianga e eaa te akanoonooanga ka raveia me patoi te tavana i te akono i te au akaueanga o taua tuatua openga ra; e kua pau mai ratou e kua oti te akanoonooanga i te raveia, e kare aia e anoanoia kia mataku no tetai ua atu mea te ka tupu mai. I teia ra kua ope te tuatau o te 391 mataiti e te 15 ra tei akatakaia no te vaianga o te mana Otomana; e teiea te tu rangatira o te ariki nui?—Kua ngaro!”6

GSAM 132.1Mei taua ra mai e tae ua mai ki teianei, kua anoanoia te ariki nui kia aru i te au akaueanga a te au mana enua, e kia akara i te vavaenga o tona basileia, i te raveanga ratou i tetai tuanga, e tetai tuanga akaou, ei taangaanga na ratou uaorai.

GSAM 132Kua Akaaraia te Inangaro o te Tangata ki te Perovetaanga

GSAM 132.2Kua akakeu ririnui teia tupuanga umere o te perovetaanga i te manako o te tangata. Kua akamaata atu te reira i to te tangata inangaro kia akarongo no runga i te perovetaanga tei tupu e te tupu nei. Kua karanga te Taote ko Litch e, i roto i tetai au marama ua i muri ake i te 11 o Aukute, 1840, kua rauka iaia te au reta mei te aronga rongonui akarongo kore e maata atu i te okotai tausani, e ko etai o ratou e au arataki no te au putuputuanga o te aronga akarongo kore, e kua akakite mai ratou i roto i taua au reta ra e kua akaruke ratou i te tamaki i te Bibilia, e kua ariki i te reira ei akakiteanga a te Atua ki te tangata. Kua ariu tikai mai etai o ratou ki te Atua, e e manganui tei riro ei au tangata tuatua karape i roto i te angaanga maata o te taeanga akaou mai. Kua tuatua etai ki te Taote ko Litch mei teia rai: “Kua karanga ana matou e ka taiku te au tangata akataka i te perovetaanga i te au kapi taito o te au tuatua enua tei kino i te roanga o te tuatau kia akapapu i ta ratou tuatua e kua tupu te au perovetaanga; inara, i teia nei mea, tei mua tikai i to matou mata te au mea e tupu nei.”

GSAM 132.3Ei akaari e akapeea, i te openga tikai o te pu ono, i akamata ei te karere no te taeanga mai i te aere atu “ma te reo maata,” ka tata au i tetai mea mei tei akakiteia mai kiaku e tetai o te aronga tei rave i teia karere.

GSAM 132.4I te mataiti 1840, kua ariki a E. C. Williams, e tangata maani i te au puakapa e te au ie o te au pai i roto i tana angaanga maata i Rochester, New York, i te karere, e kua pati atu ki nga Orometua ko Miller e Himes kia aere mai ki Rochester e kia tuatua ki te au tausani o taua oire ra. Kua pau mai raua e kare e rava ta raua moni no te tutaki i tetai are uipaanga e rava tona maatamaata kia o te tangata ki roto. Kua pau atu aia, “E puakapa punupunu taku, e 120 tapuae te aano mei tetai pae ki tetai pae. Naku e akatu, e tuku i te au nooanga ki roto, e e tiaki, ma te kore e tutaki. Ka aere mai e akakite i te karere.” “Kua aere mai raua,” ko tana i karanga mai kiaku, “e kare te puakapa i rava no te apa o te aronga i aere mai e akarongo, no reira kua kapiti atu au i tetai tuanga e 40 tapuae, e kua riro te maatamaata o te puakapa ei 160 x 120 tapuae. Kua ki teia puakapa i te tangata i te au ra ravarai, e e au anere tei putuputu mai ki te pae i vao ake, ma te inangaro maata kia akarongo i te tuatua.”

GSAM 133E Au Anere e Akakite ra i te Karere

GSAM 133.1Kia akamerengoia te inangaro e tupu maata atura, kua taangaangaia te au puakapa mamaata, e kua raveia te au uipaanga i roto i te au uru rakau i te tuatau vera. Kua taangaangaia etai o te au are pure e te au are uipaanga o te katoatoa mamaata rava i te tuatau anu, e kua ki pouroa te reira ki te aronga e inangaro ra i te akarongo, kare e ngai toe. Kare te Orometua ko Miller e tu “vaitata koia ua,” mei tona tu i mua ake i te mataiti 1840, i te akakiteanga i te karere; e mei te 300 tei piri atu kiaia i te akakite ki te katoatoa i te openga o te tuatau 2300 ra, e i te kapikianga e, “Kare atu e tuatau,” e, “Kua tae te ora o tana akavaanga.” Te kite nei tatou i te tupuanga o tana tuatua, i te taeanga mai o te tuatau a te Atu kia aere atu te karere ki te ao katoa, e kua akakeuia te au mirioni kia inangaro i te akarongo i te kapikianga.

GSAM 133.2Ko te tu o te angaanga o te taeanga mai i Marike, ko te tu katoa ïa i te au enua ke atu. Mei te mataiti 1840 mai, kare e tokoiti ua tangata e tua aere ra i ta ratou au puka i neneiia, e manganui ra te tangata tei tu viviki ki mua, mei te mea rai, kia akakite i te kapikianga. I Peritane e 700 orometua no te Ekalesia o Peritane anake tei akakite i te karere, e kare te reira e kapiti mai i te aronga manganui ke atu tei rave i taua angaanga rai. I roto i te au pa enua mamaata o te ao e maata atu i te 20, te aere atura tetai karere ma te maroiroi tei akakeu i te aronga e akara ra kia karanga e, “E aronga papu tikai teia i roto i ta ratou angaanga.”

Notes

  1. Apokalupo 10:1-7. ↩
  2. Mataio 28:19, 20. ↩
  3. Apokalupo 11:19. ↩
  4. Daniela 8:14. ↩
  5. Apokalupo 11:18. ↩
  6. Akara i te Au Manako no Runga ia Daniela e Apokalupo, au kapi 497, 498. ↩

Note

Back