Pene 23 — Te Au Putuputuanga no te Ora
GSAM 358.1“E TAKU akaperepere e, te anoano nei au, i runga ake i te au mea ravarai, kia manuia koe e kia ora meitaki, mei to vaerua e manuia na.”1
GSAM 358.2I te Sabati, i te 6 o Tiunu, 1863, kua aere atu a Orometua White e tana vaine ki tetai Uipaanga Tita tei raveia e na Orometua Cornell raua ko Lawrence i Otsego, Michigan. I reira kua orongaia kia Mrs. White tetai kiteanga na te peroveta, tei akaari mai kiaia i te tuatua no te tauianga no te ora. Mei taua tuatau mai, kua neneiia te au tuatua no te ora e te oraanga meitaki i roto i te Akaraanga e te Karere, e kua akamata aia i te tata i tei akaariia mai kiaia no te ora. Kua kitea tetai tuanga o teia i roto i te Akakiteanga Ako Numero 11, e i roto katoa i tetai puka tei tapaia, Akapeea me Ora.
GSAM 358.3Kua tuku maataia ki mua i te au tangata te tuatua no te oraanga meitaki e tona pirianga tau ki te tupuanga o te kopapa, o te manako, e o te vaerua. I roto i te Akaraanga e te Karere o te 25 o Oketopa, 1864, kua oronga mai a Orometua J. N. Andrews i teia au manako puapinga no taua tuatua ra:—
GSAM 358Te Tuatua a J. N. Andrews no te Oraanga Meitaki
GSAM 358.4“Te akarukeanga i te au kai ravarai te ka akakino i te kopapa, e te oraanga ma te akono tau, i raro ake i te aratakianga a te apii meitaki e te ngakau akava i mua i te Atua, ko tetai ia au mea puapinga rava no te ora meitaki. E au iero to tatou au kopapa no te Vaerua Tapu. Kia akakaka tikai tatou iaia i roto i to tatou au kopapa e to tatou au vaerua, e mea tau tikai kia maroiroi takiri te au mana ravarai o to tatou kopapa! Kia akameitakiia te Atua no te mea te tuku takakeia nei teia tuatua ki mua i to tatou au tangata. Te ora e te maroiroi ko tetai au mea puapinga rava ia tatou, e e puapinga maata to raua no te aronga te ka kite i te au mea maata o te tuatau o te mate maata.”
GSAM 359.1Kua akamaroiroiia te akono meitaki i te kopapa kia tau ki te Bibilia e te akono tau Kerititiano, na roto i te au kapi o te Akaraanga e te Karere, e na roto katoa i to tatou au orometua.
GSAM 359.2I te Uipaanga Maata, i te 20 o Me, 1866, kua orongaia mai teia akoanga na roto ia Mrs. White (te kitea katoa nei te reira i roto i te Akakiteanga Ako Numero 11):—
GSAM 359Kia Akateateamamaoia Tetai Putuputuanga no te Ora
GSAM 359.3“Kua akaariia mai kiaku e kia akateateamamao tatou i tetai ngutuare no te aronga e rokoia nei e te maki, e te aronga e inangaro ra i te apii kia kite i te akono i to ratou au kopapa kia paruru atu i te maki....
GSAM 359.4“Me aere mai te aronga kare e akarongo ra ki tetai putuputuanga tei akatapuia no te rapakau meitaki i te maki, e tei akaaereia e te au taote tiaki i te Sabati, ka tae tika atu ratou ki raro ake i te mana o te tuatua mou. Na roto i te matauanga ki to tatou au tangata e to tatou akarongo tikai, ka ngaro to ratou au manako patoi, e ka tupu te manako meitaki i roto ia ratou. I te tukuiaanga ratou ki raro ake i te mana o te tuatua mou, kare tetai pae e rauka ua te akaoraanga mei te au maki o te kopapa, mari ra ka kitea katoa e ratou te vairakau akamaru no to ratou au vaerua tei maki i te ara.
GSAM 359Te Akakiteanga i te Au Mea ka Tupu
GSAM 359.5“Me meitaki mai te ora o te aronga maki na roto i te rapakauanga pakari, e me akamata ratou i te rekareka i to ratou oraanga, ka irinaki ratou ki te aronga tei tauturu i te akaoki mai i to ratou ora. Ka ki to ratou au ngakau i te akameitaki, e ka ngoie atu te uanga meitaki o te tuatua mou i te noo ki reira, e i tetai au taime ka angaiia, ka tupu, e ka uua mai i te ua no te akakaka i te Atua. Ko tetai vaerua akaperepere pera tei akaoraia ra, e maata atu tona puapinga i to te moni ravarai tei anoanoia no te akatu i tetai putuputuanga pera....
GSAM 359.6“Ko tetai pae tei akaruke atu ma te ora tei akaokiia mai, me kore ma te puapinga maata tei rauka mai, ka riro ratou ei apai i to tatou akarongo ki te au ngai ou, e ei akateitei i te reva o te tuatua mou ki te ngai kare e rauka i te tomo atu, me kare te au manako patoi i akakoreia na mua mei roto i te au manako na roto i te nooanga ki rotopu i to tatou au tangata kia rauka mai te ora.”
GSAM 360.1Kua iki to tatou au tangata tei uipa mai, ma te reo okotai, kia akatueraia tetai putuputuanga no te ora i Battle Creek me kare i te pae i reira, i te tuatau vave rava e rauka ai; e kia akaaereia te rapakauanga e Taote H. S. Lay. I tua atu i tana apii taote i mua ana, kua noo aia e tere atu i te mataiti okotai i tetai are rapakau na roto i te vai i te pae itinga, kia apii i te au ravenga no te rapakau i te maki na roto i te vai.
GSAM 360Kua Okoia te Enua no Tetai Are Rapakau
GSAM 360.2I taua tuatau ra, e angaanga maata tikai te akatuanga i tetai putuputuanga pera; e me kare no teia akakiteanga ako akamaroiroi no te au mea ka tupu, ka roa ake te tuatau i mua ake ka raveia ai te angaanga. Inara, kare i roa te tiakianga. E torutoru ua ake au ra i muri ake i te opeanga o te uipaanga, kua okoia te are noo maata o Akava Graves, ma te enua e varu eka, tona ngai noo manea i te pae opunga o Battle Creek. I te pae i teia are, kua akatu vivikiia tetai tuanga are e rua ona ta'au, ei au pia pai. I roto i teia au are kua akatueraia te Putuputuanga no te Tauianga no te Ora.
GSAM 360.3I roto i te Akaraanga e te Karere o te 19 o Tiunu, 1866, kua raveia te patianga mua ki te katoatoa kia oko i te au tuanga moni o te putuputuanga. I roto i taua numero o te nuti pepa ra kua akakiteia e kua taputou ke ana te au ekalesia o Battle Creek, Michigan, e Olcott, New York, i te moni e $2,625, koia oki e 105 tuanga, e $25 no te tuanga okotai. No te mea kare e ture i te enua o Michigan e rauka ai i te akatu i tetai taokotaianga no te akaaere i te au putuputuanga no te ora, kua tukuia te au apinga ki te au tangata tiaki no tetai tuatau, e tae ua atu ki te raukaanga i te akatu i taua taokotaianga ra kia tau ki te ture.
GSAM 360Kua Akamataia Tetai Nuti Pepa no te Ora
GSAM 360.4I te ra mua o Aukute, kua akamata katoa te au akaaere i te nenei i tetai nuti pepa no te ora i te au marama ravarai, e tai ngauru ma ono ona kapi ma tona tapoki, mei tetai makatini rai. Kua tapaia teia ko te Tauianga no te Ora. Te neneiia nei rai teia nuti pepa, i raro ake i te ingoa Ora Meitaki, e ko te makatini no te ora te reira e arataki nei i teianei i te ao katoa. Kare teia nuti pepa i tuatua ua no te ora e te au tumu no te akono tau, kua riro katoa ra ei akakite ki te au tangata no te putuputuanga no te ora, tei akatuera tikaia no te aronga maki e te aronga e tutaki ana no te nooanga e te kai i te 5 o Tepetema, 1866. Kua okoia, kua akateateamamaoia ki te au apinga, e kua akamata te angaanga o te putuputuanga i roto i te tuatau kare i tae ki te a marama mei te akakiteanga muaia o teia tuatua ki to tatou au tangata; e kua taputouia te moni e $11,000 no te au tuanga moni, e kua tutaki ke ia tetai tuanga maata o te reira.
GSAM 361Kua Akatumuia Tetai Taokotaianga Rapakau
GSAM 361.1I te tuatau anu o te 1866-67 kua akamanaia tetai ture e te Are Akatupu Ture o Michigan, e na roto i te reira e rauka ai i te akatumu i tetai taokotaianga no te akaaere i te putuputuanga no te ora. I te 17 o Me, 1867, kua raveia teia, kua arikiia te au ture akaaere, e kua tukuia te enua, te au are, e te au apinga ke atu ki te au tiaki tei iki tikaia. Ko te katoaanga o te moni tei taputouia no te au tuanga moni e tae mai ki taua ra ra, e $26,100; e $18,264.87 o te reira kua tutakiia. E pupu taote kite e te au tauturu to te putuputuanga, e kua vaitata te au are i te ki i te aronga maki. Kua ariki ke tetai pae o ratou i to tatou akarongo, i te mea kua apii ratou no tatou ei iti tangata e no te tuatua mou i muri ake i to ratou taeanga mai ki te putuputuanga.
GSAM 361Te Kaka'u e Tau no te Ora
GSAM 361.2I te au tuatau ravarai e te au enua ravarai, e ngoie te ngakau tangata i te aruia e te mana o te ao, ma tona ngakau parau o te oraanga, tona au peu neneva e tona au tu kaka'u. Kare te mataiti 1863 i to tatou uaorai enua i tuke atu, i te tuatau i akaariia mai ei kia Mrs. White te tuatua no te ora e te kaka'u. Ka kitea teia i te inangaro maata o te au vaine i te aru i te peu kaka'u o taua tuatau ra, koia oki te aao i te au pona ma te au porotaka i roto; no te maatamaata o te reira, e manganui o ratou tei akaraanga mei te mea te aaere ra i roto i tetai poro matangi maata tei uriia ki raro tona upoko. I taua tuatau rai kua akauruia mai e rua atu tu kaka'u tei topa ki te au opeanga e rua, e kua tupu te uriurianga maata no te reira. Penei ka tauturu tetai akakiteanga poto no teia au mea i te tangata tatau kia marama meitaki atu i tetai akakiteanga ako tei orongaia mai e Mrs. White no te kaka'u, tei kitea i roto i te Akakiteanga Ako no te Ekalesia, Numero 10.
GSAM 362Kua Akaapaia te Au Tu Kaka'u Tei Raveia ma te Kore e Akono Tau
GSAM 362.1Ko te tu mua kare i tau, ko te aao i te au pona tei maaniia ma tetai iku e akaoroia ana ki muri, mei te tai ngauru initia ki te apa iati me kare roa atu, kia tau ki te anoano o te tangata e aao ra. E akaruke putuputuia ana teia kia akaoro na runga i te one, e kua tapaia e te au tane ko te “au purumu mataara.” Ko te rua o te tu kare i tau, e tu tuke takiri ia, e kua maaniia te reira kia aite rava ki te kaka'u o te au tane. Kua arikiia teia tu e te aronga tei aru ia Tamaine Bloomer, no reira kua tapaia ko te “pona Bloomer.” I te openga kua tauiia te ingoa ei “Kaka'u Marike.” Kua raveia te au uipaanga mei tetai ngai ki tetai ngai e te aronga e akamaroiroi ra i teia kaka'u, e e manganui to tatou au Tuaine i inangaro i te ariki i te reira. Kua aao rai tetai pae i te reira.
GSAM 362Tetai Akakiteanga Ako no te Tuatua no te Kaka'u
GSAM 362.2No te au mea tei akaariia mai kia Mrs. White no te tuatua no te kaka'u, ka taiku au i tetai au parakarapa mei roto mai i te Akakiteanga Ako Numero 11:—
GSAM 362.3“Ko te au tangata tiratiratu o te Atua te marama o te ao e te miti o te enua, e kia maara ua rai ia ratou e e puapinga to to ratou mana ki runga i etai ke. Me taui ratou i te pona roa rava ei pona poto rava, ka takore ratou i tetai tuanga maata o taua mana ra. Ka rikarika te aronga kare e akarongo ra, te aronga tei tau kia tauturuia e ratou e kia kimiia kia arataki mai ki te Punua Mamoe a te Atua. E manganui te au akameitakianga e rauka i te rave ki te kaka'u o te au vaine no te ora, ma te kore e rave i tetai tauianga maata e rikarika ei te aronga e akara mai ra.
GSAM 362Te Kaka'u o te Tauianga
GSAM 362.4“Auraka rava te kopapa e taomiia e te au kaka'u tapeka ketaketa i te taua e te au ivi toora i roto i te reira. Kia maru e kia kore takiri te kaka'u e piri ketaketa, kia meitaki te angaanga a te atemama e te pukuatu. Kia tae te pona ki raro iti ake i te kauru o te tamaka roa, inara kia poto kia kore e piri ki te repo o te ngai aaereanga e te mataara, ma te kore e anoanoia kia akateiteiia e te rima. E tau, e ngoie, e e meitaki no te ora o te au vaine te pona poto atu i teia, i te raveanga ratou i ta ratou au angaanga o te ngutuare, e no te aronga tikai e anoanoia ra kia rave i tetai au angaanga ki vao.
GSAM 363Kia Aiteite te Tapokianga o te Kopapa i te Kaka'u
GSAM 363.1“Noatu eaa te roa o te pona, kia tapoki meitakiia to ratou au vaevae mei to te au tane rai. E rauka teia i te rave na roto i te aaoanga i te au piripou e rua apa kaka'u, tei akaputuia ki roto i tetai tatua e kua tapekaia ki te pona vaevae, me kare kua maaniia kia aano e kia aaoa mai ki raro; e kia roa te reira kia tae ki te tamaka. Ka paruruia te au vaevae e te au pona vaevae tei kaka'u pera, mei te matangi e pupui mai ra. Me akonoia te au tapuae e te au vaevae kia maana e kia meitaki i te kaka'u maana, ka aiteite te tereanga o te toto, e ka vai ma e te ora meitaki te toto, no te mea kare i akamakaririia, kare katoa tona tereanga natura na roto i te kopapa i araiia.”
GSAM 363.2Kua akakiteia te roa o teia pona ei ravenga tau i rotopu i te pona ma te iku akaoro e te Kaka'u Marike. Kare i karangaia e kia aao tetai ua atu tangata i te reira, mari ra auraka ratou e aru i tetai aerenga e motu ei to ratou mana ki runga i etai ke, e e rikarika ei te aronga tei tau kia tauturuia e ratou. Kare i karangaia e kia kaka'uia to ratou au pona vaevae na te ravenga tei akatakaia i konei, mari ra e rauka i te rave pera. Me rauka taua akakoroanga rai na roto i tetai ravenga ke, mei te au kaka'u roa i raro e te au tapoki vaevae tei niraia, ka tau tikai te reira ki taua akakiteanga ako ra.
GSAM 363E Rima Mea Puapinga no te Kaka'u e Tau no te Ora
GSAM 363.3Ka kitea e e rima au mea puapinga no te kaka'u e tau no te ora i roto i te tu kaka'u tei akamaroiroiia, koia oki:—
GSAM 363.41. Te akarukeanga i te au kaka'u tapeka ketaketa i te taua e te au mea ravarai e taomi ana i te taua.
GSAM 363.52. Te akarukeanga i te au tatua ravarai i runga i te au rima me kare te au vaevae, te ka arai i te tere meitakianga o te toto.
GSAM 364.13. Te tapokianga aiteite i te au tuanga ravarai o te kopapa ki te kaka'u, i te au tapuae e te au pona vaevae tikai.
GSAM 364.24. Te tautauanga i te au pirikoti mei te au pakuivi, e auraka rava e tuku kia tautau te reira ki runga i te au papakina, ma te au tatua.
GSAM 364.35. Te roa o te pona.
GSAM 364.4Te akamaroiroiia nei te au mea mua e a e te au taote kite ravarai i teianei, e no te rima o te mea, kua akarukeia i teianei te iku akaoro e te pona poto rava.
GSAM 364Te Tuatua a Mrs. Jenness-Miller no te Kaka'u
GSAM 364.5I te mataiti 1890 kua akamaroiroi a Mrs. Jenness-Miller, no New York, i roto i te nuti pepa no te kaka'u e tau no te ora, tei tau rava ki te kite kimi i rotopu i te au nuti pepa pera o taua tuatau ra, kia akapoto marie te au vaine i to ratou au pona, kia kore e tupu vave rava te tauianga, e tae ua atu ki te kauru o te tamaka roa o te vaine,—ko taua roa tikai tei akamaroiroiia i roto i te Akakiteanga Ako Numero 11.
GSAM 364Te Akatikaanga a Taote Trall
GSAM 364.6I te mataiti 1868 kua akanoonooia kia oronga mai a Taote R. T. Trall, no te Apii Teitei no te Rapakau na roto i te Akono Meitaki i te Kopapa i Florence Heights, New Jersey, i tetai au akoanga e tai epetoma ki mua i to tatou au orometua i Battle Creek, Michigan, i te openga o Me. I te tuatau o taua au akoanga ra ko te taote te manuiri a Orometua White. Kare a Mrs. White i aere ki te au akoanga; inara, i te mea ka aereere te taote i te au ra ravarai i roto i te pereoo ma Orometua White e tana vaine e Orometua J. N. Andrews, kua maramaia e kia akarongo te taote ki to Mrs. White au manako no te akono meitaki i te kopapa, te maki e tona au tumu, te au tupuanga a te au vairakau, e te au mea pera. Kua tuatua ua aia i te au mea tei akaariia mai kiaia i roto i te kiteanga na te peroveta, ma te kore ra e akakite i te tumu i rauka mai ei tona kite. Kua akakite te taote e te tau nei te kite taote ki te au manako tei tuatuaia e ia. Kua akakite mai a Orometua Andrews kiaku e i te akaotianga i te uriurianga o te rua o te ra, kua ui atu te taote kia Mrs. White e noea tona ngai i oti ei tana apii i te kite taote. Kua umere aia i te kiteanga e kare rava aia i apii i teia au mea, mari ra te oronga atu ra kiaia i te au mea tei akaariia mai kiaia i Otsego, Michigan, i te 6 o Tiunu, 1863. Kua akapapu atu aia kiaia e te tau tikai nei tona au manako ravarai ki te kite no te angaanga a te kopapa e te akonoanga meitaki i te kopapa, e e manganui te au tuatua kua oonu atu tona marama i tona uaorai. I muri ake i tetai rima ra o taua au aereereanga e te au uriurianga ra, kua inangaro te taote kia kite mei ia Orometua White e eaa i patiia ai aia kia akaruke i tana apii teitei e kia ako i te au orometua i Battle Creek. Kua karanga aia, “Kua rite meitaki a Mrs. White mei iaku rai i te oronga atu kia ratou i te akoanga tei anoanoia no te akono meitaki i te kopapa.”
GSAM 365Te Akatika Nei te Kite Taote
GSAM 365.1Kua tukuia ki mua i te katoatoa no tetai au mataiti tana au tataanga manganui no te au tuanga tuke o te akonoanga meitaki i te kopapa i te oraanga i te au ra ravarai. E manganui o te reira kua akaputuia i teianei ki roto i tetai puka tei tapaia Te Akono Tau Kerititiano e te Akono Meitaki i te Kopapa kia Tau ki te Bibilia. Kua akakite tetai au taote apii meitaki rava, i muri ake i te kimikimi meitakianga i teia au tataanga, e te tau tikai nei te kite taote ki te reira. No runga iaia, kare te reira i rauka mai mei te apiianga, mari ra ko te tata ua anga i te au mea ta te Atu i akaari mai kiaia i roto i te kiteanga na te peroveta.
GSAM 365Te Akakiteanga a Taote Kellogg
GSAM 365.2Ei akakite e te tau nei te au mea tei kitea e te kimikimianga o te kite taote ki te au mea tei akaariia ki mua ia Mrs. White i roto i te kiteanga na te peroveta i te mataiti 1863, ka taiku au mei te tuatua akamata o Te Akono Tau Kerititiano i te au tuatua tei tataia e J. H. Kellogg, M.D. Koia te arataki o te are rapakau i Battle Creek, Michigan, tei rongonui i te ao katoa. Te karanga ra aia e:—
GSAM 365.3“1. I te tuatau i kitea muaia ai te au tataanga tei taikuia, kua vaitata te tuatua no te ora i te akangaropoina takiriia, e te au tangata tei tukuia atu te reira kia ratou, e pera katoa e te ao katoa.
GSAM 365.4“2. Ko te aronga tokoiti tei akamaroiroi e e mea anoanoia kia tauiia te au peu o te kopapa, kua akatotoa katoa ratou, ma ta ratou akamaroiroianga i te au tumu tauianga tika, i te au tarevake kitea uaia, e i tetai au taime, te au tarevake rikarika.
GSAM 366.1“3. Kare i kitea i tetai ua atu ngai, e kare tetai ua atu tangata i oronga mai i tetai au tuatua mou akapapa meitakiia e te rotai no te akono meitaki i te kopapa, ma te kore e au tarevake kitea uaia, e tei tau ki te Bibilia e te au tumu o te akonoanga Kerititiano.
GSAM 366.2“I raro ake i teia au turanga kua kitea mai te au tataanga tei taikuia. Kare te au tumu tei apiiia i akamanaia e te mana o te kite kimi, mari ra kua orongaia mai ma te tu mama e te tika e tetai tangata kare e karanga ra e e kite kimi tona, mari ra te karanga ra e te tata nei aia na roto i te tauturu e te mana o te marama no ko mai i te Atua.
GSAM 366Kua Vai Mou te Au Tumu i te Timataanga
GSAM 366.3“E uianga tau tikai teia: Kua akapeea te au tumu tei orongaia mai i raro ake i taua au turanga tuke ra, e ma taua au tuatua umere ra, i te timataanga a te tuatau e te au mea tei tupu? Ka kitea te pauanga i roto i te au mea tei tupu te ka rauka i te akapapu meitaki tikai.... Ko te au tumu, i tetai rua ngauru ma rima mataiti i topa ake nei, tei akangaropoina takiriia me kare tei riro ei tumu avirianga, kua rauka marie ia ratou te irinakianga e te akangateiteianga a te au tangata. Kua tae te reira ki te tu e kua ngaro takiri i te manako o te ao e kare te reira i arikiia mei te reira rai i te au tuatau ravarai. Kua oronga tamou mai te au mea ou tei kitea e te kite kimi, e te au akamaramaanga ou no te au mea taito tei kitea, i te au akapapuanga ke atu, e tae ua mai ki teianei tuatau, kua akaketaketaia te au tumu tatakitai tei akamaroiroiia e tere atu i te rua ngauru ma rima mataiti i topa ake nei, na roto i te au akapapuanga ririnui rava a te kite kimi.
GSAM 366Te Akapapuanga e no te Atua mai te Au Kiteanga
GSAM 366.4“E mea umere tikai teia, e e akairo papu no te kite e te aratakianga a te Atua. I roto i te au apiianga pororaru e te patoi i tetai e tetai, tei tuatua e no te kimianga kite e te au mea i na rotoia mai to ratou mana, inara kua akaariu ke ia e te au manako tei aere mamao roa, e kua kore to ratou puapinga i te maata o te tarevake tei kapitiia ki roto,—e tika kia arikiia e e mea umere tikai, no te mea kare teia tangata i tuatua e e kite tona i te kimianga kite e i te au apii teitei, inara kua rauka iaia i te akapapa i tetai au tumu no te akonoanga i te ora, mei roto mai i te putunga manako pororaru e te tarevake a tetai au tangata tata e te au tangata manako no runga i te ora. Kua rotai tikai taua au tumu ra, kua tau tetai ki tetai, e e mea tika tikai, e i roto i te au mataiti e rua ngauru ma rima kare te au uriurianga, te au kimianga, te au mea ou i kitea, e te au mea i na rotoia mai i akakore i tetai ua atu o taua au tumu ra; kua akapapu ua ratou i te au apiianga tei apiiia.” Te ngai e te mataiti i tataia: “Battle Creek, Michigan, 1890.”
GSAM 367Te Akamaataanga i te Putuputuanga no te Ora
GSAM 367.1I raro i te akaaereanga a J. H. Kellogg, M.D., tei riro mai ei taote maata no te putuputuanga i te mataiti 1876, kua kitea e kua maata roa te aronga tei anoano i te rapakauanga, e i te tuatau tupuanga o te mataiti 1877 kua anoanoia tetai au ngai akaou no ratou. I te mataiti 1876 kua tauiia te ingoa mei te Putuputuanga no te Tauianga no te Ora ki te Are Rapakauanga e Tipianga, e i te mataiti 1878 kua akatuia tetai are maata ou.
GSAM 367.2E 136 x 46 putu te maata o teia are, e a ona papa i runga ake i te papa i raro i te enua. Kua akamaanaia te are katoa ki te au o te vai vera, e kua akamaramaia ki te au rama matangi ka. Kare i roa i muri ake i tona akatueraanga kua vaitata i te ki i te aronga maki e te au manuiri.
GSAM 367.3E tae mai ki taua tuatau ra, kua tupu tikai tei akakite ateaia mai i te mataiti 1866, i roto i te akakiteanga ako a Mrs. White no runga i te putuputuanga. Kua ariki ke ana te au tangata e manganui i te marama o te tuatua mou o teianei; kua akamata to ratou kiteanga i teia iti tangata i to ratou aereanga mai ki te putuputuanga kia rauka te ora.
GSAM 367Te Are Akangaroianga no te Ora i te Vao
GSAM 367.4I roto i te Au Akairo o te au Tuatau o te ra 22 o Noema, 1877, kua akakite a M. G. Kellogg, M.D., te taeake o J. H. Kellogg, e okotai ua metua to raua, e kua rauka mai iaia tetai enua i te pae o te maunga ko Howell, e rua maira e te apa i te pae tokerau itinga mei St. Helena, i te tuanga enua ko Napa, California. Kua vaitata aia i te akatu i tetai are ka kapikiia ko te “Are Akangaroianga no te Ora i te Vao,” i te pae i te au vai puna ko Crystal Springs. I te tuatau anu o 1877-78 kua akatuia tetai are, e kua akatueraia no te rapakau i te aronga maki i te akamataanga o te mataiti 1878. Mei te putuputuanga metua, koia te are rapakauanga i Battle Creek, kua tupu teia are akangaroianga no te ora i tona maata, e kua riro katoa ei ngai i aratakiia mai ei te au tangata e manganui kia kite e kia ariki i te karere.
GSAM 368Te Nutipepa no te Ora i te Moana Pakipika
GSAM 368.1Ko te tuatau maana o te mataiti 1885, e tuatau te reira i tupu ei te au mea puapinga e manganui no te akamaataanga i te angaanga o te karere a te angera toru. I te ra mua o Me kua tukuia te Are Akangaroianga no te Ora i te Vao i St. Helena ki raro i te akaaereanga rapakau a tetai taote kua oti meitaki tana apiianga. I te marama ko Tiunu kua akamataia te neneianga i te au marama e rua ravarai o te Nutipepa no te Ora i te Moana Pakipika e te Turuturu i te Akatere i te Anoano o te Kopapa, e nutipepa e 24 ona kapi, i raro i te akaaereanga tata a Orometua J. H. Waggoner. Na roto i teia au ravenga kua rauka mai te ora ou ki te putuputuanga no te ora; kare tona moni i pou ua mei te au mataiti i mua ana, mari ra kua akamata i te rauka te moni tupu, me oti te au tutakianga, mei te $2,000 ki te $4,000 i te mataiti okotai. E tae ua atu ki te mataiti tei oti i Aperira, 1891, kua maata atu tana moni tupu i te $12,000.
GSAM 368.2I te uipaanga a te Taokotaianga o te Are Akangaroianga no te Ora i te Vao, i St. Helena, i te mataiti 1887, kua akakiteia teia no runga i te moni o te putuputuanga: i te ra 1 o Me, 1885, ko te puapinga o te putuputuanga me tangohia te au tarau, e $5,322.76 ua, koia e $2,547.24 te iti i raro ake i te moni o te au tuanga katoatoa tei orongaia e tae mai ki taua ra ra. Koia oki, kua pou i te putuputuanga tana au moni i rauka mai e te $2,547.24 o tana moni tumu mei te au tuanga. I te ra 1 o Aperira, 1887, ko te puapinga o te putuputuanga i runga ake i tana au tarau katoatoa, e $21,372.64, koia e tupuanga e $16,049.88 i roto i te rua ngauru ma toru marama. I roto i teia moni kua okoia te au tuanga e $5,280 te puapinga, e kua orongaia mai te au apinga aroa ki te putuputuanga e $2,497.60; no reira, ko te moni tupu mei te angaanga a te putuputuanga, me oti te au tutakianga, e $8,272.28. I taua tuatau ra kua neneiia te Nutipepa no te Ora i te Moana Pakipika i te au marama ravarai, e 32 ona kapi e tetai tapoki, e kua kitea e kua maata atu tona puapinga no te akamaata i te au akakoroanga e te au tumu o te putuputuanga.
GSAM 369Te Angaanga Aroa
GSAM 369.1I roto i te Misionare Rapakau Maki o Tianuare, 1891, i te tuatuaanga no runga i te Are Rapakauanga i Battle Creek, kua karanga a Taote J. H. Kellogg e:—
GSAM 369.2“Ko te puapinga o te rapakauanga aroa tei orongaia i roto i te au mataiti e rua ngauru ma rima i vai ei te putuputuanga, kua maata roa atu i te $100,000, e kua maata atu te reira e manganui ua atu taime i te moni tumu mei te au tuanga tei tukuia i te akamataanga.
GSAM 369.3“Kapiti atu ki te angaanga aroa tei taikuia, kua tono atu te putuputuanga i te au tangata oronga tuatua, te au neti, te au puapii i roto i te au apii tunu kai, e tetai au tangata ke atu tei apiiia no te au tuanga tukeke o te angaanga misionare.”
GSAM 369E Patianga no te Au Tamariki Tivi
GSAM 369.4I te Uipaanga Rahi, i te ra 8 o Mati, 1891, kua rave a Taote Kellogg i tetai patianga ma te ngakau katoa no te au tamariki tivi. Kua karanga aia e: “Kua akatakaia au ei ‘komono no te katoatoa,’ e ka tu au ei komono no te aronga kare o ratou komono—ko te au tamariki tivi, kare o ratou tangata ei akono ia ratou.”
GSAM 369Te Oronga $30,000 a te Vaine ko Haskell
GSAM 369.5I roto i te Misionare i te Enua o Tianuare, 1892, kua raveia tetai patianga pakari no te moni ei akatu i tetai ngutuare no te au tamariki tivi. I roto i taua nutipepa ra te au ingoa o te aronga tei taputou i te moni no te ngutuare, e $17,716 te katoaanga. Kua manako te aronga tei akaaere i te angaanga e e moni iti roa teia no tetai angaanga maata mei teia, e kua mataku ratou e ka tavarevare te raveanga. Inara, ko Ia tei kite i te openga mei te akamataanga mai, e nona te “au puakatoro i runga i te au maunga e tausani,” kua akanoonoo aia i te au mea ka tupu, e i te akarongoanga tetai vaine apinganui, kare no to matou akarongo, ko Caroline E. Haskell o Chicago, te vaine takaua a Frederick Haskell, i teia angaanga aroa tei akakoroia, kua tuku viviki aia i te $30,000 ki roto i te rima o te kumiti akatu are. E teia ua tana i pati, kia taangaangaia te moni katoa ei akatu i tetai ngutuare no te au tamariki tivi mei te au parani tei akataka takereia, kia akaaereia ma te ngakau maora e te oronga, e kia kapikiia te putuputuanga ko te Ngutuare Akamaaraanga ia Haskell, ei akamaara i tana tane kua mate.
GSAM 370.1Na te moni tei orongaia mai, kua rauka i te Taokotaianga no te Angaanga Misionare Rapakau Maki e te Angaanga Aroa i te akatu e te akatuera i te are i roto i taua mataiti ra, ei ngutuare no te au tamariki tivi. Kua akatapuia teia are i te ra 25 o Tianuare, 1894. I te maataanga o te tuatau mei taua ra mai, ko te katoaanga o te ngutuare tangata, koia te au tamariki tivi, te au tauturu e te au puapii, mei te okotai anere.
GSAM 370Te Ngutuare Akamaaraanga ia James White
GSAM 370.2Kapiti atu ki te akono e te turuturu i teia au tamariki tivi, te akaaere nei teia taokotaianga i tetai putuputuanga aroa ke atu, ko te Ngutuare Akamaaraanga ia James White. I reira e akonoia ana e e akameitakiia ana te nooanga o te au tangata ruaine e te kare e ngutuare, e maata atu ratou i te rua ngauru.
GSAM 370Te Au Misionare Rapakau Maki
GSAM 370.3I roto i teia tuanga angaanga kua raveia tetai takainga maroiroi akaou i mua, i te akamataanga o te apii i te au misionare rapakau maki. I te akameitakianga i teia tautaanga ei akateitei i te tangata, kua tata mai a Mrs. White mei Preston, Otireria, i te ra 16 o Tepetema, 1892, e kua karanga e:—
GSAM 370.4“Te inangaro nei au kia okotai anere tangata e apiiia ra i te ngai e okotai ua i teianei. Ko te tu te reira e tau ei. Ka rauka i te au tane e te au vaine i te riro ei aronga puapinga maata atu me e au misionare rapakau maki ratou, i te au misionare kare i apiiia i te rapakau maki.”
GSAM 370.5Kua tupu maata te numero o te aronga e rave nei i teia apiianga ei akapapa ia ratou no te oronga i to ratou oraanga ki teia tu angaanga, mei te tuatau i tataia ei te au tuatua i runga nei.
GSAM 370Te Tupuanga o te Angaanga no te Ora
GSAM 370.6I roto i te Misionare Rapakau Maki o Tianuare, 1894, te vai ra tetai akakiteanga poto, e au mea puapinga to roto no runga i te tupuanga o te angaanga no te ora. Teia tana tuatua:
GSAM 371.1“Kua akanoonooia te Putuputuanga no te Tauianga no te Ora i te mataiti 1866.... Kua okoia tetai are rakau meangiti, e ngutuare no tetai tangata, i tetai ngai manea e te meitaki no te ora i te enua teitei o Battle Creek, tetai o te au oire e tupu ra i Michigan. E rua taote, e rua tangata tauturu i te kaukau, okotai neti (kare i apiiia), e toru me kore e a tauturu, okotai tangata maki, e manganui ua atu te au manamanata, e tetai akarongo maata i te tuatau ki mua o te putuputuanga e te au tumu i akatumuia ei—ko te akamataanga teia o te angaanga e vai nei. Kua kiteia te reira e ko te Putuputuanga no te Tauianga no te Ora.
GSAM 371.2“I runga i te ngai i tu ana te are meangiti mua, te tu nei tetai are e 312 putu te roa e 100 putu mei mua ki muri, e ono ona papa ki runga, e ka rauka e toru anere manuiri i te noo ki roto. Te vai ra i roto te au apinga ravarai ta te kite ou o teianei tuatau e rauka i te oronga no te akono e te akaora i te aronga maki. E tai ngauru taote te pupu rapakau, e ko te maataanga ia ratou kua kite tikai i to ratou au tuanga. Ko te au neti e te au tauturu ke atu, e ngutuare tangata te reira e maata atu i te toru anere. Te aere mai nei te aronga ki te putuputuanga mei te au Enua ravarai o te Au Enua Taokotai, e te au manuiri e manganui mei te au enua ke. Te tuera ua nei tona au ngutupa ki te misionare, no te enua ua nei me kore no te enua ke, noatu eaa tona ingoa akonoanga, e kare e roa ana tetai tuatau kare e okotai me kore maata atu o teia au manuiri i roto i te ngutuare tangata.
GSAM 371Te Aremaki o te Are Rapakauanga
GSAM 371.3“Kua akatuia te aremaki i te mataiti 1888, e are e 100 x 60 putu te maata, e rima ona papa ki runga. E toru o te au papa i runga e taangaangaia ana no te tuanga tipianga o te are rapakauanga, te au pia o te aronga maki, e te au pia maata no ratou. Tei konei katoa te au pia angaanga no te angaanga aroa a te putuputuanga. E rua ngauru are meangiti i te au pae i te aremaki, e kua akamaanaia tetai pae ki te au o te vai vera, e kua akamaramaia ki te uira mei te are maata rai. Kua ki taua au are ra i te aronga maki me kore i te au tauira. Kua akanoonooia tetai apii no te tereni i te au neti misionare rapakau maki i te ra 1 o Tiurai, 1884. I roto i te au marama mua e ono, e toru ngauru ma rima tauira tei retitaia.”
GSAM 372Te Akakiteanga Atea e ka Aere Atu te Au Tangata Angaanga
GSAM 372.1I te tuatuaanga no runga i te putuputuanga no te ora i St. Helena, California, kua karanga a Mrs. White, i roto i tetai reta tei tataia mei Tramelan, Switzerland, i te ra 6 o Peperuare, 1887, e:—
GSAM 372.2“Kua tuatua mai te Atua e, me ka aere akaaka e te akarongo te au tangata tei piri ki teia putuputuanga, ma te rave i te anoano o te Atua, ka ora te reira e ka tupu meitaki; e mei reira atu ka tonoia te au misionare ei akameitaki i tetai pae ki te marama ta te Atua i oronga mai kia ratou. Ma te vaerua o Iesu ka akakore ratou i te au itoro i runga i te au ngai teitei; ka akaari ratou i te tarevake o te au irinakianga puapinga kore, e ka tanu i te tuatua mou, te tu ma e te tu tapu ki te au ngai e akaperepereia nei i teianei te tarevake anake, te akamerengo i to ratou uaorai anoano, te raveanga maata roa i te au mea e te kino.”
GSAM 372.3Te taiku nei matou i teia au tuatua, no te mea e tau katoa ana ratou ma taua mana rai ki te au putuputuanga ke atu mei teia te tu.
GSAM 372Te Taputouanga kia Tupu Meitaki te Angaanga no te Ora
GSAM 372.4I roto i tetai akakiteanga ako takake tei orongaia ki te ekalesia i te mataiti 1891, te tatau nei tatou e: “Ka noo te akameitakianga a te Atua ki runga i te au tautaanga ravarai ei akaara i te inangaro ki te tauianga no te ora; no te mea e anoanoia te reira i te au ngai ravarai. Kia akaara akaouia te tangata no runga i teia; no te mea te akakoro nei te Atua kia akatupu i te au mea maata na roto i teia ravenga.”
GSAM 372Te Apii Teitei Misionare Rapakau Maki o Marike
GSAM 372.5Kua tupu ua rai te marama no runga i te au ravenga tau no te rapakau maki, e tae ua atu ki Tiunu, 1895, kua tupu mai te anoano kia akanoonooia tetai putuputuanga apii rapakau maki. Ei akatupu i taua anoano ra, kua akanoonooia te Apii Teitei Misionare Rapakau Maki o Marike, ma te akakoroanga takake kia tereni i te au taote ei angaanga ki raro i te Taokotaianga no te Angaanga Misionare Rapakau Maki e te Angaanga Aroa a te Adventist no te Ra Itu, i roto i te enua e te au enua ke. Kua raveia te au akonoanga akatueraanga i Battle Creek, i te ra 30 o Tepetema, 1895, e kua akatueraia te apii teitei i te ra i muri mai, te ra 1 o Okotopa, ma tetai pupu e a ngauru tauira.
GSAM 372.6I roto i te akakiteanga a te apii teitei, te tatau nei tatou e:
GSAM 372.6“Kua akamanaia te apii teitei ei putuputuanga i Chicago, i raro i te au ture o te Enua ko Illinois. Ka oonu e ka meitaki te au apiianga mei to te au apii rapakau maki meitaki roa atu i te Au Enua Taokotai o Marike. Ka raveia tetai tuanga o te apiianga i Chicago, e tetai tuanga i Battle Creek, Michigan.”
GSAM 373.1No runga i te aronga e akapapa ra no te angaanga misionare rapakau maki, te tatau nei tatou i teia i roto i te Misionare Rapakau Maki o Aukute, 1895:
GSAM 373.1“Ko te pupu neti e apiiia nei i teianei i te Apii Tereni Neti o te Are Rapakauanga i Battle Creek, kua maata atu i te 250; kua akatakaia tetai ngai angaanga no ratou takitai kua tau i teianei kia rave i te angaanga misionare rapakau maki. Te anoanoia nei te au neti no te au Motu o te Moana Tonga, no Initia, no te au Enua o West Indies, no Marike Tonga, e rua ngauru ma rima me kore e toru ngauru no te au Enua Tonga o te Au Enua Taokotai o Marike, e no to tatou au oire mamaata.”
GSAM 373Te Tupuanga o te Angaanga Misionare Rapakau Maki
GSAM 373.2I te akonoanga no te akaotianga apii o te pupu Neti Misionare o te Are Rapakauanga, tei raveia i roto i te Tapenakara, i te ra 5 o Noema, 1895, kua karanga a Taote Kellogg e:—
GSAM 373.3“E tai ngauru ma rua mataiti i topa ake nei, i tetai akonoanga mei teia, e rua neti tei oti ta raua apii. I teianei e pupu neti to tatou i rotopu i te toru e te a anere. E tai ngauru ma iva taote i te are rapakauanga, e e rua ngauru ma rua i te au putuputuanga aiteite, tei piri tetai pae maata e tetai pae iti ki te are rapakauanga, e tei raro i te akaaereanga a te Taokotaianga no te Angaanga Misionare Rapakau Maki e te Angaanga Aroa. E rima ngauru ma toru o to tatou au neti i te au enua ke tukeke,—i Sweden, Mekitiko Taito, te Pae Tai Auro o Aferika, Otireria, Aferika Tonga, Denmark, Initia, Aotearoa, Samoa e Guiana o Peritane. E ono ngauru ma toru tauira rapakau maki e apiiia nei i teianei. E a ngauru ma tai o ratou i konei, e rua ngauru ma rua i te Apii Nui o Michigan e te au apii ke atu. E rua ngauru ma rua neti e akaoti nei i ta ratou apii i konei i teia po, e kua akapapa meitakiia ratou kia aere atu ei au neti kua arikiia.”
GSAM 373.4I te aruanga i te tupuanga o to tatou au putuputuanga no te ora e tae mai ki te mataiti 1902, te kite nei tatou e ko te Are Rapakauanga i Battle Creek, ma tana apii teitei rapakau maki e tana apii tereni neti, ko te putuputuanga maata roa atu te reira o teia tu i te ao katoa nei i roto i te au putuputuanga a te au Adventist no te Ra Itu.
GSAM 374Kua Ka te Au Are Mamaata i te A'i
GSAM 374.1I te po o te ra 18 o Peperuare, 1902, kua pou te are maata, ma tona au apinga meitaki, e te aremaki atea i te a'i. E a anere aronga maki e te au manuiri i roto i te au are i taua taime ra; inara na te tautaanga mataku kore a te au taote, te au neti e te au tauturu, e na te paruruanga takake a te Atu, kua apaiia ratou katoatoa ki vao i te au are, kare e kino maata i tupu ki runga ia ratou.
GSAM 374Te Are Rapakauanga Ou
GSAM 374.2Kua akatuia tetai are ke atu, e maata atu e e ketaketa atu i to mua, i runga i te ngai i tu ana te au are taito. Kua tukuia te toka kokonga o te are e tu nei i te ra 12 o Me, 1902, e kua akatapuia te are i te ra 31 o Me, 1903. Te karanga nei te au akaaere o te putuputuanga no runga i te are ou e, “kua ketaketa e ka vai roa te reira, mei tetai are e rauka i te maani ki te auri, te toka, te piriki e te timeni.
GSAM 374.3“I te au tuanga ravarai, ko te au apinga o te putuputuanga ko te au mea ou roa atu, te katoa roa atu, te meitaki roa atu no te ora, te mama roa atu i te taangaanga e te ketaketa roa atu e rauka mai; e te irinakiia nei e, i tona tu e tu nei i teianei, kua oti meitaki, te oronga nei te Are Rapakauanga i Battle Creek i te au ravenga e te au mea tauturu no te aronga maki, kare tikai tetai e maata atu te meitaki.
GSAM 374.4“Ko te akakoroanga o te au akaaere o te putuputuanga, kia akaputu mai ki te ngai okotai, i raro i te au turanga meitaki, i te au ravenga ou e te au apinga ravarai no te rapakau i te maki tei arikiia i roto i te rapakauanga tau, e kia taangaanga i taua au ravenga ra ma te ngakau tika e te kite.”
GSAM 374Kia Akatuia te Au Are Rapakauanga e Manganui
GSAM 374.5Ko te marama tei orongaia ki teia iti tangata, e te inangaro nei te Atu kia manganui te au are rapakauanga, e tau ua te maata, kia tu i te au ngai tukeke o te ao katoa, ei mono i tetai au putuputuanga mamaata roa e tokoiti ua. Te rekareka nei matou i te kite e kua akamataia te akatuera i te au are rapakauanga meangiti i te au ngai tukeke o te ao, i roto tikai i te tai ngauru mataiti i topa ake nei. I roto i te Puka Mataiti a te Uipaanga Rahi no te mataiti 1904, te vai ra tetai papa ingoa o teia au putuputuanga meangiti e maata atu i te rima ngauru.
GSAM 375Te Papa Ingoa o te Au Are Rapakauanga
GSAM 375.1E mea inangaroia paa te akakite i te au mea i tupu i akatuia ai teia au are; inara, no te mea e iti ua to tatou ngai tata, ka akakite ua tatou i te au enua i tu ei ratou e te numero i te enua takitai. Te kite nei tatou i te Au Enua Taokotai o Marike, e 35; i Peritane Nui, e 3; i Tiamani, e 1; i Switzerland, e 1; i Denmark, e 1; i Norway, e 1; i Sweden, e 1; i Aferika Tonga, e 1; i Otireria, e 2; i Aotearoa, e 1; i te Motu ko Samoa, e 1; i Mekitiko Taito, e 1; i Initia, e 1; i Tapone, e 1.
GSAM 375Te Papa Ingoa o te Au Pia Rapakauanga
GSAM 375.2Kapiti atu ki teia au are rapakauanga, e rua ngauru ma rua pia rapakauanga, e ko te tai ngauru ma itu i roto i te Au Enua Taokotai o Marike; okotai i Jaffa, okotai i Ierusalema, Paretaina; okotai i Guadalajara, Mekitiko Taito; okotai i Kimberley, Aferika Tonga; e okotai i Rockhampton, Otireria. Kapiti atu ki teia, e rua ngauru ma ono are kaikai kare e oronga i te kiko o te manu, e ka rauka i te tangata te kai ma e te meitaki no te ora i reira, e tetai apiianga katoa, e maata me kore e iti, no runga i te tu tau no te oraanga.
GSAM 375.3Te akaari nei teia au numero no runga i te tupuanga o te au tumu o te tauianga no te ora, e ka rauka i te Atu i te “akatupu i tetai angaanga maata na roto i teia ravenga,” mei tei akakite ateaia mai e te Atua i te mataiti 1866. Te akaari katoa nei ratou, mei tei akakite ateaia mai i te mataiti 1863, e ka rauka i “te au tumu o te tauianga no te ora” i te rave i tetai tuanga i roto i te “akapapaanga i tetai iti tangata kia apai oraia atu i te taeanga mai o te Atu.” Kia tupu teia au putuputuanga no te ora kia okotai anere taime te maata, e kia viviki te akatupu i te angaanga i akatakaia e i akakoroia ei ratou.
Notes
- 3 Ioane 2. ↩