Pene 5 — Te Karere no te Taeanga Akaou Mai
GSAM 93.1“E apii mai kotou i te akatutu no te tumu suke: kia maru mai tona rara, e kia tupu mai te au rau, kua kite kotou e kua vaitata te tuatau maana; e pera katoa kotou, kia kite kotou i teianei au mea katoa, kia kite e kua vaitata te reira [i te tapa o te kapi, aia], tei te au ngutupa tikai. E tuatua mou taku e akakite atu kia kotou, kare teianei uki e pou, kia tupu rava teianei au mea katoa. E ngaro te rangi e te enua, kare ra taku au tuatua e ngaro.”1
GSAM 93.2I roto i teianei tuatua tapu kua aratakiia to tatou manako ki te tuatau e rauka ai kia kite e tei “te au ngutupa” te aereanga mai o te Mesia, ma taua papu anga ra e kite ei tatou e kua vaitata te tuatau maana me kite tatou i te au rau ou maru e tupu mai ra. E rauka katoa kia kite e kua tae tatou ki te uki kare e pou mei te au angaanga o teianei oraanga e tae ua atu ki te aereanga mai o te Mesia uaorai. Kia tae te tuatau e apii ei i te akatutu, kua papu tikai e kua tae te tuatau o te Atu e akatu ei i te au orometua kia apii i taua akatutu ra. E tau katoa te uianga a te aposetolo i tetai atu tuatau ki konei, “E akapeea ratou e rongo ei, me kare e tangata tutu tuatua? E akapeea oki ratou e tutu ei, kia kore ratou e tonoia?”2
GSAM 93Te Tuatau no te Au Akairo
GSAM 93.3I roto i te pene i mua ake nei kua kite tatou e akapeea te kite i rauka mai ei no te openga o te tuatau o te 2300 ra, e kua tae taua tuatau ra ki “te ora o tana akavaanga.” I roto i te akatutu tei orongaia mai i konei, kua aratakiia tatou ki te tuatau o te Atu e akakiteia atu ei teianei akatutu e te karere no te “akavaanga” ki to te ao. I muri ake i tana tuatuaanga no te “tuatau mate” maata te ka tae ki runga i tona iti tangata, e te ka “akapotopotoia,” kua tuatua te Akaora e, “I muri tikai ake i te tuatau mate o taua au ra ra, e akapoiriia te ra, e kare te marama e oronga mai i tona kaka, e ka topa mai te au etu mei te rangi, e ka ruruia te au mana o te au rangi: ei reira e kitea mai ei te akairo o te Tamaiti a te tangata i te rangi.”3
GSAM 94.1E akamanako mai, kare te akairo openga tei taikuia e karangaia ana e e akairo no tona aereanga mai; e akairo ra e tei reira te Tamaiti a te tangata, e te kitea ra aia i te aereanga mai. Te au tupuanga i orongaia i roto i teianei irava ei au akairo e akatumu ei te akarongo e kua vaitata tona aereanga mai, ko te au akairo ïa i roto i te ra, te marama, e te au etu. Te au tupuanga ke atu e aru mai ra, ka tupu ïa i te tuatau e aere tikai mai ei aia na roto i te au tiao o te rangi. No reira, i muri tikai ake i te toru o teianei au akairo—te akairo i roto i te au etu—ka tae te tuatau o te Atu e akatu ei i tana au orometua kia apii e tei te au ngutupa te aereanga mai o te Mesia.
GSAM 94.2Teianei, no te tuatau e kitea mai ei teianei au akairo: i muri tikai ake i te tuatau mate e akapoiriia ai te ra.4 Mei ta Mareko i tata, ka tupu te reira “i taua au ra ra, i muri ake i taua tuatau mate ra.”5 Kua tuatua to tatou Akaora e ka akapotopotoia te au ra. Na roto i te akaueanga a Maria Theresa, e te Au Ture Akatika i te Akonoanga mei te 1773 ki te 1776, kua akapotopotoia te riri takinga kino ki te ekalesia. Noatu e kua mou rai i taua mana takinga kino ra te mana o te kavamani e tae ua atu ki te 1798, kua ope tana takinga kino i te takiwa o te 1773. Me akaaiteia te au tuatua a te Akaora, ka kitea e ka tupu te akairo mua i rotopu i te 1773 e te 1798.
GSAM 94Te Ra e te Po Poiri
GSAM 94.3I te ra 19 o Me, 1780, kua akapoiriia te ra na roto i tetai tu ki runga ake i te ravenga matauia o te au mea natura. Kare te reira i riro ei tapokianga ra e te marama, no te mea kua ki te marama i te ra i mua ake. Noatu te reira, kua tapoki te poiri i te tuanga katoa i te tokerau itinga o Marike i te ora tai ngauru ma tai i te popongi e tae ua atu ki te ora tai ngauru ma tai i te po. I taua atianga ra, kare ko te ra anake tei akapoiriia, kare katoa te marama i akaata mai i te kaka o te ra. E poiri te reira tei arai i te kaka o te ra kia kore e ana ki runga i te mata o te marama. E mei ta Noah Webster i tuatua e manganui te mataiti i muri mai, “Kare rava tetai tumu tau tei orongaia mai no teianei poiri.”
GSAM 95.1No teianei ra poiri, kua tuatua a Herschel, te tangata kimi i te au mea o te rangi e: “Te Ra Poiri i Marike Tokerau ko tetai ïa o taua au tupuanga natura umere ra te ka tatauia i te au tuatau katoa ma te inangaro; kare ra e rauka i te kimianga i te au tumu o te au mea kia akamarama i te reira.”
GSAM 95.2Kua tuatua te aronga tei akakite i te poiri o te po o te ra 19 o Me, 1780, e noatu kua ki te marama, “me kua takoreia te au mea kaka ravarai i te ao katoa e te au rangi, kare e rauka kia maata atu te poiri i te reira.”
GSAM 95Te Au Etu e Topa Mai Ra
GSAM 95.3Kua tupu te toru o teianei au akairo, te topaanga o te au etu, i te ra 13 o Noema, 1833. I taua po ra, kia tika ra, mei te rima ora i mua ake i te popongiata, kua tupu tetai ua etu, ta tetai pae i akaaite ki te au kauvai ai e taʼe mai ra mei te rangi; e ta tetai pae ki te au puku ai e rere mai ra mei tetai mea maata tei maaniia kia ka ei au ai akamanea. Kua kitea teianei tupuanga i Marike Tokerau katoa, mei te Kokoru o Mexico i te tonga e tae ua atu ki te Kokoru o Hudson i te tokerau, e mei te Au Enua Sandwich i te opunga e tae ua atu ki tetai ngai e torutoru anere maero mei Liverpool i te itinga. I te au ngai katoa i kitea ai, ko taua ua etu tamou ra ïa, e topa ua maira ma te manganui mei te au topata kiona i roto i te uri kiona.
GSAM 95.4No teianei ua etu o te 1833, ka taiku akaou matou i te tuatua mei Te Tangata Akara o Connecticut o te ra 25 o Noema, 1833:—
GSAM 95.5“Kua manako te tangata akapapa i Te Tangata Enua Taito e e mea puapinga rava te ‘au etu e topa mai ra.’ Te na ko ra aia e, ‘Te akakite nei matou e taua ua ai ra ta matou i kite i te popongi Ruitoru i topa ake nei, e akatutu mataku ïa, e akakiteanga papu i mua ake, e akairo no te aroa, no taua ra maata e te mataku ra te ka kitea e te au tangata o te enua nei me kiritiia te ono o te akairo tapiri. Kua vaitata tikai te tuatau tei akakiteia, kare i roto ua i te Koreromotu Ou, i roto katoa ra i te Koreromotu Taito; e kare e rauka kia kite i tetai tutu tau atu o tetai tumu suke e topatopa ra i tona ua me angiia e tetai matangi ririnui.’”
GSAM 96Te Tuatua Akakite i Mua Ake a Thomas Burnett
GSAM 96.1Kua apiiia te au tangata e te aronga o te au tuatau i mua atu kia tiaki i te tupuanga tikai o teianei akairo. Kua tuatua a Thomas Burnett, i roto i tana puka Te Manako no te Enua, tei neneiia i London, i te 1697 i muri ake i te anauanga o te Mesia, no runga ia Mataio 24:29 e:—
GSAM 96.2“Kare e ekoko e ka kitea te au tu toka ura ravarai e rere mai ana i te rangi i taua tuatau ra; e i roto i te reira ko te au mea e karangaia ana e e etu topa, e noatu kare e mea maata me okotai ua, me ka maata roa ra to ratou numero, e topa mai ana mei ta te peroveta e tuatua ra, mei te au rau o te vine, me kore mei te au ua suke o te tumu suke, ka riro ïa ei mea umere rava kia akaraia.... Kare e tau kia manako tatou e e au tuatua akamaata ua e te imene teianei au mea, e au perovetaanga marama ra, e e au mea te ka tupu tikai.”
GSAM 96Te Akakiteanga a te Orometua Apii Teitei ko Olmstead
GSAM 96.3Kua tuatua te Orometua Apii Teitei ko Olmstead, no te Apii Teitei o Yale, Mass., tei karangaia e ko “te tangata kite maata rava o Marike i te au mea o te reva,” no runga i te au etu tei topa i te ra 13 o Noema, 1833, e:—
GSAM 96.4“E maata te tuanga o te mata o te enua tei tapokiia e te ua etu o te 1833, mei rotopu i te Moana Ataranitiki i te itinga e tae ua atu ki te Moana Patipika i te opunga; e mei te pae tai tokerau o Marike Tonga e tae ua atu ki te au ngai kare i akatakaia i roto i te au enua o Peritane i te tokerau. Kare teianei akaarianga o te au etu e rere ra i kitea ua, kua aite katoa ra tona tu i te au ngai ravarai.”
GSAM 96.5No teianei akaarianga, tei akamata i te takiwa o te ora 11 i te po, i te ra 12 o Noema, e tei vai e tae ua atu ki te takiwa o te ora 4 i te popongi o te ra 13, te tuatua nei te orometua apii teitei e:—
GSAM 96.6“Te aronga tei meitaki to ratou tuanga kia kite i te akaarianga o te au etu e rere ra i te popongi o te ra 13 o Noema, 1833, penei kua kite ratou i te akaarianga maata rava o te au ai akamanea o te rangi tei kitea mai mei te angaangaia mai o te ao nei, me kore, i roto i te au tuatau tei tataia i runga i te au kapi o te tuatua enua.”
GSAM 97Kua Kite Katoaia te Ua Etu i Europa
GSAM 97.1I roto i tetai puka tei neneiia e Leonard Heinrich Kelber, i Stuttgart, Tiamani, i te mataiti 1835, kua kite tatou e kua tupu akaou teianei akairo i tera tua o te Moana Ataranitiki, i taua marama rai, i tetai au ra ra i muri ake. Te na ko ra aia e:—
GSAM 97.2“I te ra 25 o Noema, 1833, kua tupu tetai akaarianga manea o te au etu e topa mai ra ki runga i te enua maata o Europa,” e “i Minsterburg, Silesia, kua topa mai te au etu mei tetai ua ai. Kua topa katoa mai te au popo ai i rotopu ia ratou, e kua akamarama i te po e kua manako te au tangata e te ka ra te au are i te pae ia ratou i te ai.
GSAM 97.3“I taua tuatau rai i Prin, Auteria, kua tupu tetai topaanga etu tei tapoki i tetai ngai e tere atu i te rima anere maero tuea. Kua akakite tetai pae e kua aite te reira ki te au kauvai ai e taʼe mai ra mei te rangi. Kua karanga tetai pae e e ua ai. Kua mataku te au oroenua i te reira e kua inga ki raro i te one. E manganui te tangata tei maki i te mataku.”
GSAM 97Te Akonoanga i te Akatutu
GSAM 97.4I te aruanga mai i teianei perovetaanga, i muri ake i te tupuanga o te toru o te akairo,—te topaanga o te au etu,—kua tuatua to tatou Akaora e, “E apii mai kotou i te akatutu no te tumu suke.” Kare teianei tuatua e tau ki te uki e ora ra i te tuatau i oronga mai ei to tatou Atu i teianei akoanga, ki te uki ra te ka kite e kua tupu teianei au mea—kare e tupu ua ra, kua tupu ra. Te au mea te ka tupu ei au akairo e tei te ngutupa te Mesia, kare te ruruanga o te au rangi i roto i te reira, me kitea tikai aia i te aereanga mai. Tei roto i teianei au akairo no tona aereanga mai e vaitata ra te toru o te akairo, te akairo i roto i te au etu. Te tuatau ta te Atu i akataka kia apii te au tangata i te akatutu no te tumu suke, tei muri ake ïa i te 1833. Teia te tuatau o te Atu kia akaaraia to te ao ki te tuatua mou maata e tei te au ngutupa tona aereanga mai, e ka aere mai aia i mua ake ka pou ei te uki te ka akarongo i taua akatutu ra. No reira, te kite nei tatou e akapeea te tuatau i akatakaia ai i roto i teianei perovetaanga, e orongaia atu ei te akakiteanga maata no te taeanga mai ki to te ao.
GSAM 98E Akakiteanga ki te Ao Katoa
GSAM 98.1I te akatupuanga i teianei perovetaanga, te kite nei tatou e i reira tikai i te 1833, te akatu ra te Atu i tana au karere, me kore tana au orometua, i roto i te au tuanga tukeke o te ao, e mei te 1833 ki te 1844 kua kapiki ratou e kua vaitata te aereanga mai o te Mesia, “tei te au ngutupa tikai;” e kua apii ratou i te akatutu no te tumu suke, ma te tou ki teianei au akairo o tona aereanga mai, mei tana i ako ia ratou kia rave. Kua tae teianei karere, na roto i te tangata apii e ora ra, me kore na roto i te kapi neneiia, ki te au ngai angaanga misionare ravarai i te ao katoa, e ki te au tauranga pai ravarai i te enua nei.
GSAM 98.2Kua akakite maramaia te atea i tae atu ei te karere e te tangata akapapa i Te Reo o te Tuatua Mou, no Rochester, N.Y., i roto i tetai neneinga o Tianuare, 1845:—
GSAM 98.3“Te evangelia mutu kore, mei tei akakiteia i roto ia Apokalupo 14:6, 7, kua tutu aereia ki te pa enua ravarai, e te au kopu, e te au reo, e te au iti tangata; ma te tuatua ma te reo maata e, ‘E mataku i te Atua, e e akakaka iaia; kua tae oki te ora o tana akavaanga: e akamori iaia tei anga i te rangi, e te enua, e te moana, e te au vai pupui.’ Kare atu e mea e rauka kia akapapu meitakiia atu e te au tupuanga tikai i teianei, e kua apaiia teianei karere ki te pa enua e te au reo ravarai i raro ake i te rangi, i roto i te au mataiti ruarua i topa ake nei, na roto i te tutuanga i te aereanga mai o te Mesia i te 1843 [1843, i te tatauanga tuatau a te ngati Iuda—to tatou tuatau, 1844], me kore e kua vaitata mai. Na roto i te au akoanga e te au puka neneiia, kua tae te reo ki te enua katoa, e te au tuatua ki te openga o te ao nei.”
GSAM 98.4Tetai au tangata kare i kite i te au tupuanga tikai, kua manako ratou e kua kotingaia te angaanga no te taeanga akaou mai ki tetai ngai anake, e kua manako e e angaanga ïa tei piri kia William Miller e tetai au anere orometua tei angaanga kapiti kiaia i te tuanga tokerau o Marike. Penei ka umere taua aronga ra kia kite e te angaanga i Marike, tei arataki maataia e na Orometua ko Miller raua ko Himes, e tuanga meangiti ua ïa o tetai angaanga maata, mei tei akakiteia i runga ake nei, tei tae “ki te au openga o te enua.”
GSAM 99TE AKAMATAANGA O TE ANGAANGA I ROTO I TE AU PA ENUA TUKEKE
GSAM 99.1Kua tae te tuatau o te Atu kia aere atu teianei akakiteanga ki to te ao, e i roto i te rua ngauru me kore e maata atu au tuanga tukeke o te enua, i te takiwa okotai, kua akatuia te au tangata, tei kore i kite i te angaanga a tetai e tetai, e kua aere ratou kia akatangitangi i teianei karere ki te au tuanga ravarai o te enua. Te aronga tei taikuia i roto i te pene 4, tei rauka ia ratou te marama no te openga o te 2300 ra, kare ra a A. Campbell i roto ia ratou, kua akaueueia ratou kia rave i te akakiteanga i te karere a te angera mua o Apokalupo 14; kua tupu katoa teianei na roto tikai i te angaanga a te Vaerua o te Atua, kare na roto i te tukuanga i te marama ki tetai e tetai.
GSAM 99Te Akaaiteanga ki te Tauianga Akonoanga
GSAM 99.2Me ka akono tatou i teianei angaanga ki taua ravenga ra ta D’Aubigné i akono i te akamataanga o te Tauianga Akonoanga maata o te anere mataiti 16, ka tau tikai kia manakoia e ko te karere ïa a te Atu, e i te tuatau o te Atu. No taua Tauianga Akonoanga ra i tona katoaanga, kua tuatua te tangata tata tuatua enua e:—
GSAM 99.3“Kare a Tiamani i tuku i te tuatua mou ki Suiterani, kare katoa a Suiterani ki Varani, e kare a Varani ki Peritane. Kua rauka mai te reira i teianei au enua ravarai mei te Atua, mei tetai tuanga o te ao nei kare e tuku i te marama ki tetai atu tuanga; na taua ra kaka okotai ra e oronga tika mai i te reira ki te enua katoa. Ko te Mesia, te popongiata no runga mai, tei akateiteiia ki runga rava ake i te tangata katoa, koia te ai no ko mai i te Atua tei oronga i te ora ki to te ao i te tuatau o te Tauianga Akonoanga, mei te akatumuanga katoa i te akonoanga Kerititiano. I roto i te anere mataiti 16, kua akatumuia taua apiianga okotai ra i te tuatau okotai ki roto i te au ngutuare e te au ekalesia o te au pa enua mamao rava e te tukeke rava. Te tumu o te reira, ko taua Vaerua okotai ra ïa te angaanga ra i te au ngai ravarai kia akatupu i taua akarongo okotai ra.
GSAM 99.4“Te akapapu maira te Tauianga Akonoanga o Tiamani e to Suiterani i teianei tuatua mou. Kare a Zwingle i piri ana kia Luther. E tika, e pirianga to teianei nga tangata; kia kimi ra tatou i te reira ki runga ake i te enua. Koia tei oronga mai i te tuatua mou mei te rangi kia Luther, kua oronga katoa i te reira kia Zwingle. Ko te Atua te aratakianga o te tuatua i rotopu ia raua. ‘Kua akamata au i te tutu i te evangelia,’ te na ko ra a Zwingle, ‘i te mataiti o te aroa 1516, koia oki, i te tuatau kare rava te ingoa o Luther i akarongoia i to matou enua. Kare au i apii i te apiianga a te Mesia mei ia Luther, mei te tuatua ra a te Atua. Me ka tutu a Luther i te Mesia, te rave ra aia i taku e rave nei; ko te reira ua ïa.’”6
GSAM 100.1I tana tuatuaanga no te angaanga a Farel raua ko Lefèvre i Varani, te na ko ra te tangata tata tuatua enua e:—
GSAM 100.2“No reira, kare te Tauianga Akonoanga i Varani i apaiia mai mei tetai enua ke. Kua anau mai te reira i runga i te one o Varani; kua tupu mai i Paris; kua aka mua ki roto i te apii teitei uaorai, tei riro ei rua o te mana i roto i te au enua Kerititiano o Roma. Kua tuku te Atua i te au tumu o te angaanga ki roto i te au ngakau tika o te au tangata no Picardy e Dauphiny i mua ake i tona akamataanga i roto i tetai atu enua.
GSAM 100.3“Kua kite tatou e kare te Tauianga Akonoanga o Suiterani i tupu mai mei te Tauianga Akonoanga o Tiamani. Pera katoa, kare te Tauianga Akonoanga o Varani i tupu mai mei tetai o raua. Kua akamata te angaanga i te tuatau okotai i roto i teianei au enua tukeke, ma te kore e tuatua ki tetai e tetai; mei roto i te tamaki, ka neke te au pupu vaeau ravarai o te nuku i te atianga okotai, noatu kare tetai pupu e akakite ki tetai atu kia aaere, no te mea kua rongo ratou ravarai i taua akaueanga okotai ra, mei taua Rangatira Maata okotai ra. Kua tae te tuatau, kua akapapaia te au tangata, e kua akamata te Atua i te Tauianga Akonoanga o tona ekalesia i roto i te au enua ravarai i te tuatau okotai. Te akapapu maira teianei au tupuanga e ko te Tauianga Akonoanga maata o te anere mataiti 16 e angaanga ïa na te Atua.”7
GSAM 100.4No te Tauianga Akonoanga i Peritane, i raro ake i te aratakianga a Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, e tetai atu, te tuatua akaou nei a D’Aubigné e:—
GSAM 100.5“No reira, kua akamata te Tauianga Akonoanga o Peritane ma te kore e irinaki kia Luther e Zwingle, no ko mai anake ra i te Atua. I roto i teianei au enua Kerititiano ravarai kua angaanga te tuatua a te Atua i te tuatau okotai. Te tumu o te Tauianga Akonoanga i Oxford, Cambridge, London, ko te Koreromotu Ou na roto i te reo Ereni tei neneiia e Erasmus. [Kua akaruke a Tyndale raua ko Thomas Bilney ia Cambridge i te mataiti 1519.] Kua tae mai te ra e kua akateitei to Peritane i teianei akamataanga teitei o te Tauianga Akonoanga.”8
GSAM 101.1Kua tupu mai te akakiteanga no te taeanga mai na roto i tetai tu mei tei akakiteia i runga ake nei no te Tauianga Akonoanga. Kua akaueueia te au tangata i te tuatau okotai, i roto i te au tuanga o te ao e tere atu to ratou numero i te a taime te numero o te au enua o te Tauianga Akonoanga, ma te kore e kite i tetai e tetai, e ma te kore e akakite i to ratou au manako ki tetai e tetai, e kua akamata ratou i te akakite i taua au tuatua mou okotai ra o te Tuatua Tapu, kare ki nga enua e a anake o te enua nei, ki te ao katoa ra tei taeia e te kite e te peu akanoonoo.
GSAM 101Te Au Angaanga a Joseph Wolff
GSAM 101.2E mea meitaki i teianei kia akara tatou i te au tuatua no te au ngai i tae atu ei te akakiteanga o te taeanga mai:—
GSAM 101.3“I te mataiti 1831 kua tonoia a Joseph Wolff, D.D., mei Beritani Nui ei misionare kia angaanga i rotopu i te ngati Iuda i Paretina. Mei tei tataia i roto i tana au puka no tana au angaanga, e tae ua atu ki te mataiti 1845, kua akakite aia i te tae vave mai o te Atu i Paretina, Aiphiti, i te au pae o te Tai Muramura, i Mesopotamia, Crimea, Peresia, Georgia, i te Patireia Ottoman katoa, i Eleni, Arabia, Turki, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, i Orani, Sekotia, Airani, i Constantinople, Ierusalema, St. Helena, e i runga katoa i te au pai i te Tai Mediterranean, e i te oire ko New York, ki te au akonoanga ravarai. Kua akakite aia e kua tutu aere aia i rotopu i te ngati Iuda, te au tangata Turki, te aronga akono ia Muhammad, te au Parsi, te au Hindu, te ngati Kaladea, te au Yesede, te au tangata Suria, te ngati Seba, ki te au pasha, te au sheikh, te au shah, te nga ariki o Organtsh e Bokhara, te ariki vaine o Eleni, e tetai atu.”9
GSAM 101.4I Yemen, te enua e nooia ra e te uanga a Hobaba, te metua ongoai o Mose, kua kite a Joseph Wolff i tetai puka tana i akakite mai mei teia: “E puka ta te au Arapi o teia ngai, tei tapaia ko ‘Seera,’ e tuatua ra no ‘Te Taeanga Akaou Mai o Karaiti, e Tona Tutaraanga i Roto i te Kakā!’”10
GSAM 102.1I Yemen kua noo aia e ono ra ki te ngati Rekaba, e kua tuatua aia no ratou e: “Kare ratou e inu i te wina, kare e tanu i te au kainga vine, kare e ruru i te ua, e noo ana i roto i te au puakapa, e te maara ra ia ratou te au tuatua a Ionadaba, te tamaiti a Rekaba. Tei rotopu ia ratou tetai au tamariki a Iseraela, no te kopu o Dana, e noo ra ki vaitata ia Terim i Hatramawt; mei te tamariki a Rekaba rai, te tiaki ra ratou i te tae vave mai o te Mesia i runga i te au tiao o te rangi.”
GSAM 102.2Te kite nei tatou i roto i teia au tuatua e, i taua tai ngauru ma a mataiti ra, na Wolff uaorai i akakite te tuatua e kua vaitata roa te taeanga mai o Karaiti, ki roto i te au enua e maata atu i te rua ngauru. I taua tuatau rai, kua maata katoa te tuatuaanga no teia apii i Tiamani, i te pae tonga tikai, i rotopu i te au Moravia.
GSAM 102Te Karere i Tiamani e Rusia
GSAM 102.3Kua akakite mai tetai tangata tata no Engarani, ko Mourant Brock, e “i Württemberg te vai ra tetai putuputuanga Kerititiano e anere ua atu tangata, e tiaki ra i te tae vave mai o Karaiti.” Kua akakiteia teia apii ki tetai atu au tuanga o Tiamani e Hengstenberg, tei karangaia i taua tuatau ra e koia te tangata kite rava atu i te apii no te Atua i Tiamani.
GSAM 102.4I roto i te Akaraanga e te Karere o te 13 o Titema, 1892, kua tuatua te Orometua L. R. Conradi no Tiamani e:—
GSAM 102.5“I Tiamani, kua akaara a Bengel i te inangaro ki te mama mai o to tatou Atu i roto i te au ngakau e manganui, e kua arataki te reira i te au tangata e tausani kia kimi i te tuatua peroveta mei tei kore rava i raveia ana i mua.... Kua kaka te marama i Tiamani, e kua tuaia te au puka e akaari ra i te aiteanga o te 2300 ra. Kua aru mai tetai akaaraanga i te akarongo, i Württemberg tikai, e i te tupu anga mai te takinga kino, kua aere atu te au ngutuare tangata e anere ua atu ki te pae tonga o Rusia. Kua akakite ratou i teia apii ki reira, ki to ratou uaorai iti tangata tei neke atu ki reira e manganui mataiti i mua ana. I te mea kua tapiri te au orometua i to ratou au are pure, kua rave ratou i to ratou au uipaanga ‘Stunden,’ me kare ‘ora,’ i roto i te au ngutuare o te tangata, e tokoiti ua tei kore i pera, e kua ariu mai te au tangata e anere ua atu ki te akarongo. I taua tuatau katoa kua uriuri ratou i te tuatua no te Sabati, inara, no te mea kare tetai i akamata i te akono i te reira, kua ngaro ua taua tuatua ra. Kua ariu mai tetai tangata tanutanu Rusia ki te akarongo i roto i te au ‘Stunden,’ e kua akamata aia i te rave i taua angaanga rai i rotopu i te au tangata Rusia. I te openga kua tupu mai mei teia te angaanga maata ‘Stundist’ o teia tuatau, e te tae nei tona mana ki te au ngai mamao rava atu o Siberia e te enua i tera pae o te au maunga Caucasus.”
GSAM 103.1I roto i te Akaraanga e te Karere o te 31 o Tiurai, 1891, te vai ra tetai akakiteanga na te Orometua Conradi no runga i te Taeake Schäche no Autireria. I te tuatau tana e tuatua ra, e noo ana taua taeake ra i Silesia, e i tetai au tuatau kua angaanga aia no te misioni a te Metua Gosner i roto i to ratou uaorai enua, e orometua Tiamani rongonui i te tutu aere i te evangelia. Mei te Taeake Schäche mai, kua oronga aia i teia au tuatua no te puka a Kelber:—
GSAM 103.2“I muri ake i te mataiti 1836, me kare i te oti anga te tuatau i roto i Ta Bengel Tatauanga, kua mama mai tetai akakiteanga i roto i te nuti pepa o te tapere o Schweidnitz, mei te toa oko puka a Mita Sommerfeldt i reira. No tetai puka a L. Henry Kelber taua akakiteanga ra, no te au tupuanga maata e te mataora te ka tupu i te nga mataiti 1843 e 1844. Kare au e maara i te ingoa tika o taua puka ra. Kua rauka mai taua puka ra ia matou, e kua tatau matou i te reira ma tetai au tangata inangaro, ma te au ngutupa kua tamouia, i te mataiti 1839-40. Kua akaari te puka mei roto mai ia Daniela, Apokalupo, e Mataio 24, e kua vaitata te openga. E papa tatauanga katoa to roto, e akaari ra i te tu i rauka mai ei te mataiti i taikuia i runga ake nei.”
GSAM 103Te Karere i Beritani Nui
GSAM 103.3I roto i tetai puka Engarani tei tapaia ko Te Au Mataiti e Tausani, kua akakiteia e “e itu anere au orometua o te Ekalesia o Engarani te akateitei ra i te kapikianga no te oki mai o te Akaora.” I rotopu i te au orometua kite rava atu o taua tuatau ra, te vai ra te aronga tei akakite i te apii no te taeanga mai i Engarani mei te mataiti 1840 ki te 1844. Ka taiku tatou i teia au ingoa no ratou: Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., te Taote Nisbett, te Orometua A. Dallas, M.A. [i roto i tana puka, Akara ki Ierusalema, kapi 114, kua akataka aia i te parabole o Mataio 24 ki teia uki], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, e tetai atu.
GSAM 104Te Karere i Orani
GSAM 104.1Kua akakiteia te apii no te taeanga akaou mai i Orani e Hentzepeter, tei karangaia e koia te orometua kite rava atu i taua enua ra i taua tuatau. Koia te tiaki o te Are Taonga a te Ariki i The Hague, tei akanooia e te ariki. I roto i tetai reta tana i tata ki te tangata akapapa i te nuti pepa Te Kapikianga i te Turuaipo, i Tiunu, 1844, kua akakite aia no runga iaia uaorai e, na tetai moemoea tei oonu tikai ki tona ngakau i arataki mua i tona manako ki teia tuatua. Kua kimi aia i te au Tuatua Tapu no teia mea, e i te mataiti 1830 kua nenei aia i tetai puka rikiriki e akakite ra i teia apii. I te mataiti 1841 kua nenei aia i tetai atu puka rikiriki no te openga o te ao nei. I roto i taua reta rai kua karanga aia e, ko te tuatua mua tana i akarongo no William Miller e tetai atu aronga tei akakite ki te katoatoa i te apii e kua vaitata roa te taeanga mai o Karaiti, i te mataiti 1842 ïa, i tana pukapukaanga ma tetai tangata tei aere mai ki Orani mei Marike mai.
GSAM 104Te Karere i Tartary
GSAM 104.2Mei te mataiti 1821 mai rai kua akarongoia e kua apiiia te tuatua no te taeanga mai o te Atu i Tartary. I taua tuatau kua tonoia tetai misionare Airani ki taua enua ra, e kua ui tetai taunga Tartar kiaia e, “Aea a Karaiti e tae akaou mai ei?” Kua pau atu aia e kare rava aia i kite i tetai apinga no runga i te reira. Kua umere maata te taunga i taua pauanga na tetai misionare tei aere mai kia apii ia ratou i te au apii o te Bibilia, e kua tuatua aia e kua manako aia “e ka rauka i te aronga ravarai e Bibilia ta ratou kia kite i te reira.” Kua akakite te taunga i tona manako, i te na ko anga e kua manako aia e ka tae mai a Karaiti i vaitata i te mataiti A.D. 1844. Te kitea nei teia tuatua i roto i Te Nuti Pepa Airani, 1821.
GSAM 104Te Karere i Marike, Initia, e te Enua Maata o Europa
GSAM 104.3I roto i Te Au Puka Rikiriki no te Taeanga Mai, tuanga 2, kapi 135, 1844, kua tuatua a Mourant Brock no Engarani e:—
GSAM 105.1“Te tiakiia nei te oki vave mai o te Akaora, e te akateiteiia nei te reo akamatakite i Beritani Nui, e pera katoa i Marike, Initia, e te enua maata o Europa. I Marike e vaitata i te toru anere au orometua o te tuatua te tutu aere ra i ‘teia evangelia o te basileia;’ e i teia enua e vaitata i te itu anere o te Ekalesia o Engarani te akateitei ra i taua kapikianga rai.”
GSAM 105Ki te Au Tauranga Pai Ravarai o te Ao Nei
GSAM 105.2Ko E. R. Pinney no Seneca Falls, N.Y., e orometua tiratiratu no te akonoanga Bapetizo tei oronga i tona oraanga ki te akakite i te apii no te taeanga mai, kua tuatua i roto i tana Akamaramaanga ia Mataio 24, kapi 8, 9, e:—
GSAM 105.3“Mei te mataiti 1842 mai rai kua tonoia te au puka no te taeanga akaou mai ki te au ngai misioni ravarai i Europa, Asia, Aperika, e Marike, i nga pae e rua o te au Maunga Rocky.... Te akakite mai nei te au rangatira o to tatou au pai e te au tangata akaoro pai e, kare ratou e tae ki tetai tauranga pai tei kore i tae takere teia akakiteanga, e e ui putuputuia ana ratou no runga i te reira.”
GSAM 105E Toru Tausani e Akakite ra i te Karere
GSAM 105.4Ko te Orometua G. W. Mitchel no Zanesville, Ohio, tetai atu orometua tei akakite uaorai i teia apii, kua tuatua ki te tangata tata i teia puka i ta raua pukapukaanga i Newark, Ohio, i te 8 o Aukute, 1894, e kua akakite te Orometua William Miller kiaia i ta raua pukapukaanga i McConnellsville, Ohio, i Tepetema, 1844, e tei iaia te “au ingoa e te au ngai nooanga o te au orometua e toru tausani i te au tuanga tuke o te ao nei e akakite ra e, ‘Ka mataku i te Atua, e akakaka iaia; kua tae oki ki te ora akautungaanga nana,’ e tei Marike Apatokerau e Beritani Nui te maataanga o teia aronga.”
GSAM 105.5I te tuatua anga a William Miller no te totoaanga o teia “kapikianga,” kua karanga aia e:—
GSAM 105.6“Kua akakite tetai me kare e rua tangata i te tuatua i te au tuanga ravarai o te ao nei, e kua rotai ratou ravarai i te tuatau,—ko Wolff no Asia; ko Irving, no Engarani i mua ake nei; ko Mason no Sekotia; ko Davis no South Carolina; e e manganui katoa i teia pae, te oronga nei, me kare kua oronga ana, i te kapikianga.”11
GSAM 106Kua Tonoia Ta Hutchinson Te Reo o Elia ki te Au Ngai Ravarai
GSAM 106.1I te mataiti 1837 kua tonoia te Orometua R. Hutchinson mei Engarani ei misionare no te akonoanga Weteriana ki Kanata. I te openga kua noo aia ki Montreal. E manganui tona au oa i te au enua ke. I te nga mataiti 1843 e 1844 kua nenei aia i tetai nuti pepa tei tapaia ko Te Reo o Elia, e kua tuatua aia i roto i te reira no te apii o te taeanga mai. No te mea e ngoie iaia kia tae ki te au pai e tere atu ra ki te au enua ke, e kua akatikaia aia kia tono i te au kopaki mamaata o tana au nuti pepa ma te kore e tutaki i te moni rata, kua tono aia i te au nuti pepa e manganui ki te au tuanga ravarai o te ao nei. Kua tuatua aia no tana uaorai angaanga e kua tono ua aia i te reira ki Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, Engarani, Airani, Sekotia, Wēra, Parani, Tiamani, Constantinople, Roma, e te au tuanga ravarai o te patireia o Beritani e tona au enua i raro ake i tona mana.
GSAM 106I te Au Motu Sandwich
GSAM 106.2I roto i Te Kapikianga i te Turuaipo o te 12 o Okotopa, 1843, te vai ra tetai reta mei tetai vaine ko O. S. Burnham no Kaloa, i te motu ko Kaui, i te au motu Sandwich. E nga puapii raua ko tana tane i taua ngai ra. Kua ariki raua i te apii no te taeanga mai, e kua akakite raua i te reira ki reira, e e putuputuanga o te aronga akarongo te akamori kapiti ra ma raua i taua au motu ra.
GSAM 106Te Karere e Akaariteia ra ki ta Ioane Bapetizo
GSAM 106.3Te kite nei tatou e kua akakiteia te apii no te taeanga mai ki te au ngai e manganui, e kua rava tikai te reira kia akatupuia te au totou a te au Tuatua Tapu no runga i te reira.
GSAM 106.4Kua akakite te peroveta ko Isaia i te karere te ka akakite atea i te taeanga mua mai o Karaiti, ma teia au tuatua: “Te reo o tei kapiki i te medebara ra, Ka akateateamamao kotou i te arataa o te Atu, ka akatika i te medebara i tetai mataara no to tatou Atua. Ka akateiteiia te au ō katoa, e ka akakaakaia te au maunga e te au tuaivi katoa; ka akatikaia te au ngai piko, e ka akamaniaia te au ngai rukeruke; e ka akaariia te kakā o te Atu, e ka akara kapiti te au tangata ravarai i te reira: na te vaa o te Atu i tuatua mai.”12 Kua tupu teia totou i roto i te au angaanga a “Ioane Bapetizo, e tutu aere ra i te medebara o Iudea, e te na ko anga e, E tataraara kotou: kua vaitata oki te basileia o te au rangi.”13
GSAM 107.1Na teia tangata okotai ua i akatupu i teia totou umere, i roto i tana angaanga e ono marama i te enua okotai ua ko Iudea. Kua kotinga teia totou i te angaanga a Ioane ki tetai tuatau e tetai ngai; inara kare i pera te au totou no te akakiteanga o te taeanga akaou mai, no te mea ka raveia taua angaanga ra ma te “kapikianga reo maata,” e ka tae atu ki te ao katoa.
GSAM 107.2Na roto i te au tuatua i akakiteia nei, te kitea nei te tu tika tikai i tupu ei te totou no te karere o te taeanga mai. Kua tae te tuatau ta te Atua i akataka kia apiiia te parabole o te pu suke, kia orongaia te akakiteanga mua o te karere a te angera mua, e kua akaara aia i tana au karere kia akakite i te kapikianga ki te au pa enua ravarai, te au iti tangata, e te au reo.
Notes
- Mataio 24:32-35. ↩
- Roma 10:14, 15. ↩
- Mataio 24:29, 30. ↩
- Mataio 24:29. ↩
- Mareko 13:24. ↩
- Te Tuatua Enua no te Tauianga Akonoanga, Puka 8, pene 1, parakarapa 2, 3. ↩
- Taua puka rai, Puka 12, pene 3, parakarapa 10. ↩
- Taua puka rai, Puka 18, pene 2, parakarapa 12. ↩
- Te Reo o te Ekalesia, kapi 343. ↩
- Ta Wolff Misioni ki Bokhara. ↩
- Te Au Apiianga a William Miller, kapi 238, 1843. ↩
- Isaia 40:3-5. ↩
- Mataio 3:1, 2. ↩