Pene 6 — Te Karere e te Au Karere
GSAM 108.1“Ka tata i te kiteanga na te peroveta, e akamarama meitaki ki runga i te au papa, kia oro te tangata e tatau i te reira. No tetai tuatau i akatakaia taua kiteanga na te peroveta ra, e ka tuatua mai te reira i te openga, e kare e pikikaa; me tavarevare ua, ka tiaki rai i te reira; e tae papu mai oki te reira, e kare e tavarevare.”1
GSAM 108.2“E kua kite atura au i tetai angera ke e rere ra na rotopu i te rangi, ma te evangelia mutu kore ei tutu aere ki te aronga e noo i te enua nei, e ki te au pa enua katoa, e te au kopu, e te au reo, e te au iti tangata, i te na ko anga ma te reo maata, Ka mataku i te Atua, e ka oronga i te kakā kiaia; kua tae mai oki te ora o tana akavaanga; e ka akamori iaia i anga i te rangi, e te enua, e te tai, e te au tumu vai ra.”2
GSAM 108.3Kua karanga te aronga tei akakite i te taeanga mai e, ko taua “kiteanga na te peroveta” ra, e tona tuatau i “akatakaia,” ta te peroveta ko Habakuka i tuatua, kua kapiti katoa i te au kiteanga na te peroveta i roto i te au tuatua totou a Daniela e ta te tangata nana te Apokalupo. Kua akamarama meitaki ratou i te reira na roto i te au akatutuanga i runga i ta ratou au papa akatutu i te au tuatua totou, e ka rauka tikai i te tangata e tatau i te akamaramaanga kia “oro,” e kia akakite atu i taua kite ra ki tetai ke.
GSAM 108E Karere Akataka Meitakiia
GSAM 108.4Kare te akakiteanga a te au tangata Adventist i te akakiteanga ua ta Paulo i tuatua ki mua ia Feliki, “Te tuatua tika, te akakoromaki i te au anoano o te kopapa, e te akavaanga ka tae mai;” kare katoa i te tuatua ta Martin Luther i tuatua i muri ake i tona akaotianga i te uri i te Bibilia, e, mei tei akakiteia, i mua poto ake i tona matenga kua karanga aia e, “Kua papu iaku e kare te akavaanga i mamao atu; e, kare te Atu uaorai e ngaro atu e roa atu i te toru anere mataiti.” Kare katoa i te tuatua ta John Wesley i tuatua, i tona karangaanga e “kua manako aia e ka akamata te tuatau o te tausani mataiti me pou mei te okotai anere mataiti.” Kua karanga te au Adventist e te oronga ra ratou i te karere tei akatutuia i roto ia Apokalupo 14:6, 7, “Kua tae mai te ora o tana akavaanga,” e te kapikianga o Apokalupo 10:6, “Kare atu e tuatau toe.” Kare taua tuatua totou ra e tupu na roto i te akakiteanga i tetai mea “ka tae mai,” tei te aere mai “i roto i te toru anere mataiti,” me kore “i roto i te okotai anere mataiti,” mari ra, i tetai tuatau i akatakaia, “kua tae mai.” E karere mei taua tu rai, e tona tuatau i akataka meitakiia mei tei umuumuia e te au tuatua totou i runga ake nei, ta te au tangata Adventist i tutu aere ki te ao katoa nei.
GSAM 109Te Akavaanga i te Taeanga Mai o te Mesia
GSAM 109.1I te tuatau i akakite muaia ai teia karere, kua irinaki te au pupu Kerititiano ravarai e ka tupu te akavaanga i te taeanga akaou mai o te Mesia. No reira, me oronga tetai iti tangata, i roto i taua au turanga ra, i te karere e kua tae mai te ora o te akavaanga, ma te akono i taua irinakianga ra, ka akakite rai ratou i te taeanga akaou mai o te Mesia. Ko te mea tikai tei oronga i te ririnui ki te karere, e tei akakeu maata roa i te tangata, ko te akakiteanga i te tuatau i akatakaia. I te akamataanga kua karanga ratou e ka tae mai te openga o te ao i tetai tuatau i roto i te “mataiti ngati Iuda” 1843, e ko teia te tuatau i rotopu ia Mati 21, 1843, e Mati 21, 1844. I te pouanga taua tuatau ra, kua kite tatou i roto i Te Kapikianga i te Vaenga Po o te mataiti 1844 e kua ikiia tetai ra papu ei openga no te au tuatau o te tuatua totou. Ko te ra tai ngauru te reira o te marama itu o te ngati Iuda, tei tau ki Okotopa 22, 1844.
GSAM 109Te Tareanga i te 2300 Ra
GSAM 109.2Ko te tumu i akatakaia ai te tuatau—1843—ko te 2300 ra o Daniela 8. Kua karangaia e, no te mea kua piri teia au “ra” ki te au tuatua totou i ikiia ai te au manu ei akatutu i te au patireia, kia riro katoa te au “ra” ei akairo no te au mataiti, kia tau ki ta te Atu akamaramaanga i te tuatau tei akatutuia, mei tei orongaia i roto ia Numero 14:34 e Ezekiela 4:5, 6; e ko te au epetoma e itu ngauru—490 ra—o Daniela 9, ko te tuanga mua ia o te 2300 ra, e kua akamata kapiti taua nga tuatau ra. Ko te mea tei orongaia i roto ia Daniela 9, ei akairo no te akamataanga o te au epetoma e itu ngauru, ko te “tukuiaanga atu o te akaueanga kia akaoki e kia patu akaou ia Ierusalema.” Kua tukuia taua akaueanga ra i te itu o te mataiti o Artaxerxes Longimanus, 457 B.C., mei tei tataia i roto ia Ezera 7.
GSAM 110.1Kua akapapuia e ko teia te mataiti tika no te akamataanga o te au epetoma e itu ngauru, no te mea, me pou tikai te au epetoma e ono ngauru ma iva—483 mataiti—mei te 457 B.C., koia oki i te A.D. 27, kua papetitoia te Mesia e Ioane, e kua akamata i tana angaanga tavini, ma te tuatua e, “Kua tupu te tuatau,”3 e te vai atura. Te akamataanga o te angaanga tavini a te Mesia i te A.D. 27, tona tamateiaanga ki runga i te satauro e toru mataiti e te apa i muri ake i taua mataiti ra, “i rotopu [i te vaenga] o te [itu ngauru o te] epetoma,” te akaotianga i te angaanga takake i rotopu i te ngati Iuda i te A.D. 34, e te ariu vaveanga o Saulo, te apotetoro ki te au Etene, kua akapapu teia au mea e kua ope tikai te au epetoma e itu ngauru i taua mataiti ra, e no reira kua akamata te reira i te 457 B.C. Kua tare ratou mei teia: Mei te 2300 ka tango i te 457, e toe mai te 1843. E no te mea ko te 457 mataiti i mua ake i te Mesia, ka tae tatou ki te openga o te 2300 ra i te openga o te 1843.
GSAM 110Te Au Mea i Akatikaia e te Aronga Patoi
GSAM 110.2Kua tuatua tikaia e, “te au mea i akatikaia ei tauturu i te tuatua mou e te aronga e patoi ra i te reira, te oronga mai ra i te akapapuanga teitei roa.” Kare rava tetai o te aronga patoi i te karere o te taeanga mai i akakite e ko te akavaanga kimi i te iti tangata o te Atu tetai mea ka tupu i mua ake i te taeanga mai o te Mesia; kua aiteite ra to ratou manako i teia tumu tuatua ki to te au Adventist. Ei akapapu i teia tuatua, te taiku nei matou i ta tetai nga tangata rongonui tei patoi i tuatua.
GSAM 110.3I te tutuanga a N. Colver i roto i te Are Pure i te Mataara Marlboro, Boston, i te mataiti 1842, ei patoi i te au Adventist, kua karanga aia e:—
GSAM 111.1“Me e au mataiti teia au ra, ka ope te ao i te 1843; ka rauka i tetai ua atu tamaiti apii kia kite i te reira; no te mea, me kua ope te 490 i te matenga o te Mesia, ka ope te 2300 ra i te 1843; e ka ope rai te ao, mari ua ake kia akakiteia e ko tetai mea ke te ka tupu, e kare au e kite e ka akapeea te akapapuanga i te reira.”
GSAM 111.2Kua tuatua te puapii ko Stuart i taua tuatau rai e:
GSAM 111.2“E mea umere e, no te au mataiti e manganui, kua matau te maataanga o te aronga akamarama i te au Tuatua Tapu i roto i te ao o te reo Papaa i Peritane e Marike ki te kite i te au ra tei taikuia i roto ia Daniela e te Apokalupo ei akatutuanga, me kore ei akairo, no te au mataiti. Kua ngata iaku i te kimi i te tumu i akamata ei teia peu matau, tei aruaruia e te maataanga, e ka karanga au, vaitata e na te katoatoa.”
GSAM 111Te Akakiteanga a te Puapii ko Bush
GSAM 111.3Kua tuatua te puapii ko Bush e: “Ko te tangata e patoi ra ia Miller no tana tuatau i akataka, te patoi ra aia iaia i tona ngai ririnui roa. E tika tana tuatau; kua tarevake ra aia i te mea ka tupu.” Kua irinaki a Bush e ka ariu te ao katoa i mua ake i te taeanga mai o te Mesia. Ko tona manako e ka akamata te tuatau o te tausani mataiti i te 1844.
GSAM 111.4Kua apii te au orometua o te akarongo ki te taeanga mai, i roto i ta ratou au tuatua ki te katoatoa, e kua akaari mai te tuatua enua o te ao e tei roto te au pa enua tukeke i taua turanga tikai tei akatutuia e te tiki o Daniela 2, i te tuatau ka ta te toka i te au vaevae o te tiki, e ka akatu te Atua o te rangi i tona patireia; e i roto i te pene 7, i te tuatau “ka orongaia te patireia, e te mana tutara, e te maata o te patireia i raro ake i te rangi katoa, ki te aronga tapu o Tei Teitei Roa.” Kua akamaara katoa ratou i te tangata e, ko te au akairo—i roto i te ao natura, i te au tutara o te au enua, e i te au tu o te tangata—te aiteite tikai ra ki ta te au Tuatua Tapu i totou e ka kitea me vaitata te Atu i te mama mai.
GSAM 111Te Au Mea Umere i te au Rangi
GSAM 111.5Te tuatua maira te Atu na roto i te peroveta ko Ioela e: “Ka akaari au i te au mea umere i roto i te au rangi e i runga i te enua, te toto, e te ai, e te au pou auai. Ka tauiia te ra ei poiri, e te marama ei toto, i mua ake ka tae mai ei te ra maata e te rikarika o te Atu.”4 Kua irinaki e kua apii te au Adventist e, ko te au marama mei te ai i te apatokerau i te au anere mataiti i topa ake nei (te kapiki matauia e ko te au marama o te apatokerau), ko te “ai e te au pou auai” te reira tei tau ki ta te peroveta akatakaanga; e mei te kite meitaki roa tei rauka mai i te tuatua enua (te taiku nei matou i Te Puka o te Au Kite Katoa no Edinburg ei akakiteanga), kare i kitea putuputuia te reira i mua ake i teia tuatau.
GSAM 112.1No reira, ia te karere no te tae vave mai o te Atu e tae ra ki te au tuanga mamao roa o te enua, kua akaariia mai te au akairo i roto i te au rangi, ei akaketaketa i te tuatua mou e ei akaariu mai i te manako o te tangata.
GSAM 112.2Ia Tianuare 25, 1837, kua kitea tetai akatutuanga kakā maata roa o te au marama mei te ai o te apatokerau, e mei te mea rai e kua arataki tika te reira i te manako o te manganui ki ta te peroveta ko Ioela i totou no te au mea ka tupu i mua ake i te ra maata o te Atu. No roto mai teia akatakaanga i taua mea kitea ra i Te Akakiteanga no te Okoanga o New York o Okotopa 22, 1839. Kua tau tikai te reira ki tei kitea e te tangata nana teia puka i tata i Victor, i te Tuanga Enua ko Ontario, N.Y.
GSAM 112Te Au Marama Mei te Ai o te Apatokerau i te 1837
GSAM 112.3“I te aiai o Tianuare 25, 1837, kua tupu tetai akatutuanga umere o taua au mea rai [te aiteanga, te au marama o te apatokerau] i te au tuanga tukeke o te enua, mei ta to matou aronga tatau ka maara tikai. I te au ngai i tapokiia ai te enua e te kiona, e kakā maata tei kitea, e te ‘rikarika,’ e kare e aiteanga i kiteaia ana. I tetai ngai i te pae maunga, kua akakite mai te aronga tei kite i te reira kia matou e kua aite te reira ki ‘te au ngaru ai e tauriuri mai ra ki raro i te maunga,’ e i te maataanga o te au ngai, mei tei rauka mai i te kite, kua akara te kiona tei tapoki i te enua mei te ai tei anoanoia ki te toto, e i runga ra (mei ta te apotetoro i tuatua), ‘te au rangi e ka ra i te ai,’ kua aite maata ki ta te tuatua totou i akataka no te ra openga e kua umere te manganui; kua mataku te au tamariki tei akara, e kua ui e me ko te taeanga mai teia o te akavaanga; e kua ruketekete katoa te au manu ma te mataku maata tei kitea meitakiia.”
GSAM 113.1Kare i Marike anake i akaariia ai teia akairo a te peroveta ko Ioela, mari ra, i te akakiteia aereanga te apii no te taeanga mai o te Atu i Peritane Nui, kua akaariia taua akairo rai i roto i te au rangi o taua enua ra. Te taiku ra Te Akakiteanga no te Okoanga o New York o Okotopa 22, 1839, i teia tuatua no roto i te au nuti pepa no London, no tetai mea umere tei kitea i taua enua ra i te po o Tepetema 3:—
GSAM 113Te Au Marama o te Apatokerau i te 1839
GSAM 113.2“LONDON, TEPETEMA 5 [1839].—I rotopu i te ora tai ngauru i te po Paraparau e te ora toru i te popongi inanai, kua kitea i roto i te au rangi tetai o te au akatutuanga kakā maata roa o teia au mea umere, te au etu topa e te au marama o te apatokerau, tei kitea i te au mataiti e manganui i topa ake nei. Ko te akairo mua o teia mea umere kua kitea i te tai ngauru miniti i mua ake i te ora tai ngauru, i te kakeanga tetai marama uteute marumaru, mei te auai rai, mei te pae apatokerau o te apa rangi, e kua totoa marie atu ki te rotopu i te au rangi, e tae akera ki te ora tai ngauru, me kore tai ngauru ma rima miniti i muri ake, kua riro te katoa, mei te itinga ra ki te opunga ra, ei tapokianga marama maata okotai. E tu akamataku maata to te reira, e kua aite tikai ki te marama no tetai ai rikarika. Kua taui maata te marama; i tetai taime mei te mea e kua topa te reira, e kare i roa kua kake akaou ma te kakā maata. Kua kitea te au putunga auai i roto i te reira, e tauriuri ua ra, e mei te mea e kua irinaki te aronga katoa tei akara e ko ‘tetai ai ka maata rikarika.’
GSAM 113.3“E maata roa te tumatetenga i roto i te oire maata; e au tausani tangata tei oro ki te pae e manakoia ra e tei reira taua tumatetenga rikarika ra. Kua tamauia te au oroenua ki te au matini no te tamate ai o te au ngai o te aronga tamate ai i te Mataara Baker, te Mataara Farringdon, te Mataara Watling, te Mataara Waterloo, e te au ngai i te pae opunga o London—te au matini tamate ai ravarai o London—e kua akaoro vivikiia ki te ngai i manakoia e ko ‘te ngai o te akapouanga,’ ma te maroiroi maata atu i te matau, e kua aru mai te au pereoo, te aronga akaoro oroenua, e te au urupu maata. Kua tae tetai au matini ki High Gate e Halloway [mei te a maero] i mua ake ka kitea ei te tarevake. Kua roa teia au mea kitea ra e tere atu i te rua ora, e te vaitataanga ki te popongi kua maata ua atu te kakā o te reira.
GSAM 114.1“I te ora rua i te popongi kua riro taua mea ra ei akatutuanga manea maata roa, e kua ngata tikai i te akataka. Kua akamaramaia te katoa o London mei te avatea rai, e kua teatea meitaki te reva. I taua tuatau ra, kua poiri maata te apa rangi i te apatonga, noatu e kare e ata; kua kakā manea ra te au etu, kare e rauka i te tatau. Kua tu ke te pae i tetai tua o te rangi, e umere e te kakā maata; kua teatea meitaki roa te reira, e kua kakā maata te marama; kua aru viviki ua mai te au etu topa, ma te tukeke o to ratou kakā—mei te mea e kua tupu ratou i rotopu i te au rangi, e kua totoa atu e tae ua atu ki te tu e mei te mea e kua papa. Mei te uira rai te reira. E au mano tini etu meangiti tei rere atu na runga ake i te pae rangi, e kua rere viviki mai ki te enua e kare e rauka meitaki i te mata kia aru i to ratou ara; mei te mea e kua papa katoa ratou, e kua tuku i te auai uteute kerekere ki runga i taua apa rangi katoa ra. E manea maata roa te au kara.
GSAM 114.2“I te apa i muri ake i te ora rua kua taui taua mea kitea ra ei poiri; e i te ngaangaanga o te poiri, kua kitea tetai anuanua kakā i te ngai o te rangi i runga tika ake i te tangata e akara ra, e na te tapa o te poiri i runga ake i te pae apatonga o te enua. Kare i roa i muri ake kua rere atu mei reira te au pou marama mei te ario rai. Kua maata ua atu te reira ma te umere, e kua anoanoia ki te auai uteute tei tupu i taua taime rai, e i te taeanga ki tona teitei roa kua maata atu tei kitea i te au mea katoa e rauka i te manako. Kua rere aere te au etu ki te au pae katoa, e kua aere ua atu e tae ua atu ki te ora a, i ngaro ei te katoa.”
GSAM 114Te Au Tu Umere tei Kitea i te Ra
GSAM 114.3Ia te au tangata tutu e ora ra e akakite ra i te tuatua mou no te taeanga mai o te Atu, e manganui te au mea umere tukeke i roto i te au rangi tei kitea i te au tuanga tukeke o te ao. No te meangiti o te ngai i roto i teia puka, ko te akatutuanga anake i te tu o te ra i Norwich, Ingarani, ia Titema 1843, ta matou ka akakite. Kua tupu tetai mea mei te reira i New Haven, Conn., ia Tepetema 9, 1844, no te rua ora i mua ake e i muri ake i te avatea, e kua kitea te reira e te au tausani tangata.
GSAM 115Te Tu Umere o te Ra
GSAM 115.1Ko te punupunu meangiti i roto te akatutu ra i te ra. E kara makara marumaru to te reira. Ko te tuanga i vao o nga punupunu e rua, kare i aite to raua mamao mei te ra e kua takai iaia, kua kitea ma taua kara rai; ko te tuanga ra i roto o taua nga punupunu ra e rengarenga pakari, e ko te rangi i roto i taua nga punupunu ra mei te kara paraoni poiri rai, e ko nga punupunu mamaata e toru e aere ra na roto e ki raro ake i te ra, kua kitea mei te marama kakā tei taka meitaki.
GSAM 115.2No taua mea tei tupu i Ingarani, te tatau nei tatou i roto i tetai reta na E. Lloyd, London, Tianuare 3, 1844, mei teia:—
GSAM 115.3“Kua kitea tetai ‘akairo i roto i te ra’ umere e te au tangata maata o Norwich e te au ngai i te pae i reira, kare rava tetai mei te reira i kitea ana i Ingarani. Kua kitea te reira i te marama Titema i topa ake nei, mei te ora 12 i te avatea, e kua vai ua no te rua ora. Kua mataku maata te au tangata o reira. Kua tupu te reira i mua poto ake i te akamataanga te au Taeake ko Winter, Burgess, e Routon i ta ratou angaanga misioni i taua oire ra. Mei te mea e kua akateateamamao te reira i te ara no te tuatua mou, e kua meitaki te tupuanga o ta ratou angaanga i reira.”
GSAM 116.1Kua orongaia te akakiteanga no taua mea umere ra i New Haven, Conn., i roto i Te Kapikianga i te Vaenga Po o Okotopa 10, 1844, e kua raveia mai te reira mei Te Paruru o New Haven o Tepetema 10, 1844. I roto i te akakiteanga i Te Kapikianga, kua tuatua te tangata akatere i te nuti pepa e, “Kare tetai tangata kite i rauka i te oronga mai i tetai akamaramaanga no te tumu o teia mea umere tei merengo aia uaorai.”
GSAM 116.2Kua nenei katoaia tetai akakiteanga no teia mea tei kitea ma te ra i New Haven, Conn., ia Tepetema 9, 1844, i roto i Te Karere o Hartford o Tepetema 12, 1844, e te tatauia ra mei teia:—
GSAM 116.3“Ko te au takai marama e pini ra i te ra i te Monite, Tepetema 9, 1844, no te rua ora i mua ake e i muri ake i te avatea, mei te mea e kua akaraia e te maataanga o to tatou au tangata ma te manako maata, e kua akakeu i to ratou anoano kia kimi i te kite, kia kite maata atu no te au mea mei teia rai e to ratou tumu.
GSAM 116.4“E mea umere te roa o te vaianga o teia takai marama, e kua oronga mai i te au tuatau meitaki kia akara meitakiia. I te pae avatea, ko tona tu maata e nga punupunu katoa e rua, ko tetai mei te a ngauru ma rima tikiri te aano, e takai ra i te ra i tona rotopu, e ko tetai mei te itu ngauru ma rua tikiri te aano, e tei te ngai o te rangi i runga tika ake i te tangata e akara ra tona rotopu, e kua aere tona takai na roto i te ra. Kua kapitiia te punupunu meangiti e tetai punupunu uamoa ma tona reni roa na rotopu, e kare i maata tona taa keanga mei te tu punupunu tikai. I te pae tikai e aro mai ana ki te ra, e toru ngauru ma ono tikiri i te apatokerau mei te ngai o te rangi i runga tika ake i te tangata e akara ra, kua na roto tetai nga punupunu e rua i te punupunu maata, e kua vaitata e aiteite, me kore e aiteite tikai, to ratou aano katoatoa, e kua akatupu i tetai ngai kakā i te ngai i aravei ei ratou, mei te ka tupu i te kapitianga i te marama o nga takai kakā e toru. Kua akaari te takai tei pini i te ra i te au kara o te anuanua, e putuputu te taime e kakā maata e e manea maata. E teatea e e marumaru atu te marama o te au takai ke, no to ratou mamao atu mei te ra. Inara, kua kitea tetai au tuanga meangiti o te au punupunu ma te au kara tei akatakakeia [mei te anuanua], i te au taime tukeke, i te itinga ra e te opunga ra katoa.... Ko teia tu aiteite o te akanoonooanga, ka tau rai te reira ki runga i tetai ture e akatere ana i te tupuanga o te au takai marama; kare ra te tu o taua ture ra i akamarama katoaia ake.... Kare i ngata maata i te akamarama i te tupuanga o te takai tei pini i te ra, no te mea e aiteite tona tumu ki tei akatupu i te anuanua, kareka ko te akamarama i te tumu o te takai e aere ra tona tapa na roto i te rotopu o te ra, kua kitea e e ngata atu.”
GSAM 117Au Mea Umere tei Akatupu i te Au Totou a te Tuatua Tapu
GSAM 117.1Ka kite tatou i te tu i taangaangaia ai teia au mea umere tei kitea i te rangi, i Peritane e i Marike katoa, na te tatau anga i te Akamaramaanga i te Pene Rua Ngauru Ma A o Mataio, na Sylvester Bliss, tei neneiia i Boston i te mataiti 1843. I muri ake i te taiku anga i tetai au akakiteanga i runga ake nei, kua tuatua aia e:—
GSAM 117.2“No reira, te akaraanga e kua tupu katoatoa te ‘au akairo maata’ e te ‘au mea mataku’ tei totouia i roto i te au Tuatua Tapu o te tuatua mou, pera katoa te au mea ta te Akaora i akakite e ka tupu i mua ake i tona taeanga mai.
GSAM 117.3“Mei tei papu e e akairo te rau anga mai o te au rakau e kua vaitata te tuatau maana, pera katoa e papu ei, me tupu teia au akairo, kia kite te au Kerititiano e kua vaitata mai te taeanga mai o Karaiti, tei te au ngutupa tikai. Kare e akatika ua anga kia kite ratou i te reira, mari ra e akaueanga na to tatou Akaora kia kite ratou i te reira.”5
GSAM 117TE AU KARERE
GSAM 117.4Kua akakite tatou i tetai au tuanga maata o te karere no te taeanga akaou mai, mei tei tutu muaia; penei ka reka katoa i te akara i tetai aronga tei rave i te tuanga maata i roto i taua tutuanga maata ra. Kua taiku takere matou i te au ingoa o te manganui o te au Orometua kite roa o taua tuatau ra i te au enua ke, tei akakite i te kapikianga. I te akara anga tatou i tetai aronga tei arataki i Marike, tei tukuia e te Atu te apainga o te angaanga ki runga ia ratou, ka akaari maata atu te reira e tei roto tikai te rima o te Atu i teia angaanga.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1Mea mua ka akara tatou ia William Miller, tei rave i tetai tuanga maata i roto i te angaanga o te taeanga mai i te au Enua Taokotai o Marike, e ko te ingoa anake ta te manganui i kite no teia angaanga ko “Te Apiianga a Miller.”
GSAM 118.2Kua anauia a William Miller i Pittsfield, Mass., i Pepuere 1782. Mei tona tamariki anga mai, kua kitea te au akairo o te ririnui e te viviki o tona manako, tei maata atu i to tei matauia. I te aere anga o tetai nga mataiti, kua kite meitaki atu te katoatoa tei kapiti iaia i teia au akairo. E kopapa pakari tona, e manako viviki e tei tupu meitaki ua, e e tu akono meitaki kare e rauka kia akaapaia. Kua apii aia no tetai nga mataiti ua i te apii o te oire, e iti ua to reira au ravenga no te tauturu iaia; inara kare i roa kua ariki te katoatoa e kua tere atu tona kite i to te au puapii tei rave putuputu i te angaanga i reira.
GSAM 118.3Kua akaipoipo a Mita Miller i te mataiti 1802, e kua noo i Poultney, Vt. Te au tangata tana i kapiti atu mei tona neke anga ki Poultney, e tei oronga i te manganui o tona au tauturu no te oraanga i teianei ao, kua ariki maata ratou i te au manako ekoko e te irinaki i te Atua na te akamanako tangata ua. Kare ratou i te au tangata rave kino; ei pupu tangata, e au tangata meitaki ratou no te enua, e i te maataanga e tu akono meitaki, aroa tangata, e te takinga meitaki to ratou. Inara kua patoi ratou i te Pipiria ei turanga o te tuatua mou no te akonoanga. Kua tauta ratou kia akaari e e tumu tau to teia patoianga, na te tauturu te ka rauka mei te au tataanga a Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, e etai ke atu. Kua apii meitaki a Mita Miller i teia au puka, e i te openga kua akakite aia e kua irinaki katoa aia i te Atua na te akamanako tangata ua. Kua tuatua aia uaorai e e tai ngauru ma rua mataiti tona oraanga i roto i taua irinakianga ra, mei te pae mai i te mataiti 1804.
GSAM 118.4I te rauka anga iaia te mana ei kapene, kua tomo aia ki roto i te nuku vaeau i te mataiti 1810. I tona oki anga mai mei te nuku vaeau, kua neke aia i tona kopu tangata ki Low Hampton, N.Y., kia akamata i te angaanga tanu i reira i te mataiti 1812. Ei tangata tanu, kua maata atu tona tuatau no te tatau puka. Kua kite aia e kare tona au manako no te irinaki i te Atua na te akamanako tangata ua i oronga mai i te papuanga e e mataora tetai i muri ake i teia oraanga. I tua atu i te vaarua e poiri e e tumatetenga te au mea katoatoa. Teia tana uaorai au tuatua:
GSAM 118.4“E manako anu e te akamataku te ngaro takiri anga, e ko te apainga kia pau no ta tatou au angaanga e mate papu te reira no te katoatoa. Mei te veo te rangi i runga ake i toku upoko, e mei te auri te enua i raro ake i toku nga vaevae. Te tuatau mutu kore!—eaa te reira? E te mate!—eaa te tumu i vai ei te reira? I te maata anga o taku kimianga tumu, kua mamao atu au mei te akapapuanga. I te maata anga o taku akamanako, kua marara atu taku au manako openga. Kua tauta au kia akamutu i te akamanako, inara kare i rauka iaku i te akaaere i toku au manako. Kua tumatetenga tikai au, inara kare au i kite i te tumu.... Kare i roa i muri mai, kua taka meitaki viviki mai te tu o te Akaora ki toku manako. Kua manako au e penei e vai tetai e meitaki e e takinga aroa tona e tae ua atu kia amo aia uaorai i te utunga no ta tatou au ara, e na reira e akaora ia tatou mei te mamae o te utunga o te ara. Kua kite viviki au i te reka o tetai mei te reira; e kua manako au e ka rauka iaku i te tuku iaku ki roto i tona nga rima, e te irinaki i tona takinga aroa.”
GSAM 119Te Tauianga o William Miller
GSAM 119.1Kua tuatua akaou aia e:
GSAM 119.1“Kua kite au e te akaari mai ra te Pipiria i taua tu Akaora tikai taaku e anoano ra; e kua poitirere au e akapeea tetai puka kare i akauruia e te Atua i rauka ai i te akaari mai i te au tumu tei tau meitaki tikai ki te au anoano o te ao tei topa ki roto i te ara. Kua maroia au kia ariki e e akaarianga te au Tuatua Tapu na te Atua. Kua riro te reira ei mea rekareka naku; e i roto ia Iesu kua kitea e au tetai oa.... Kua riro te Pipiria ei apiianga maata naku i teianei, e ka rauka iaku i te tuatua tika e kua kimikimi au i roto i te reira ma te rekareka maata. Kua kite au e kare rava te apa i akakiteia mai kiaku. Kua umere au eaa ra au i kore ei i kite i tona purotu e tona kaka i mua ake, e kua poitirere e kua rauka iaku i te patoi atu i te reira.”
GSAM 119.2Teia ta William Miller uaorai akakiteanga no tona tu i te apii anga i te Pipiria:
GSAM 119.2“Kua akakoro au kia tuku ke i toku au manako tei akatumu takereia, kia akaaite meitaki i te tuatua tapu ki te tuatua tapu, e kia rave i taku apiianga na roto i tetai tu akapapa meitaki e te akanoonooia.... Me kite au i tetai mea kare i taka meitaki, ko taku peu ko te akaaite i te reira ki te au irava katoatoa tei piri atu; e na te tauturu a Cruden kua akara au i te au irava katoatoa o te tuatua tapu tei kitea tetai o te au kupu maata i roto i taua tuanga kare i taka meitaki.... I teia tu kua apii au i te Pipiria, i taku tatau mua anga i te reira, no tetai rua mataiti, e kua papu tikai iaku e na te reira uaorai e akamarama i tona aiteanga.
GSAM 120.1“I te apii anga au i teia tu, kua papu iaku e, me ka taangaangaia te au perovetaanga tei tupu i mua ei akairo no te akatau i te tu e tupu ei te au mea tei toe ki mua, kare te au manako matauia no te tutaraanga vaerua o Karaiti—e 1000 mataiti o te tutaraanga i teianei ao i mua ake i te openga o te ao, e te oki anga mai o te ngati Iuda—e turuia ana e te tuatua a te Atua.... Kua kite au e te apii taka meitakiia ra i roto i te au Tuatua Tapu e ka eke akaou mai a Iesu Karaiti ki teia enua, ma te aere mai na roto i te au kaumata o te rangi, i roto i te kaka katoatoa o tona Metua.
GSAM 120.2“Kua kite au i tetai rekareka i te apii anga i te au Tuatua Tapu, kare au i manako ana e ka rauka mai mei tana au apiianga. Kua akamata au i te apii i te reira ma te kore e manako e ka kitea e au te tuatau o te taeanga mai o te Akaora. I te akamataanga, kare i mama iaku i te irinaki i te openga tei tae au ki reira; inara kua ta te au akapapuanga iaku ma te ririnui e kare e rauka iaku i te patoi i taku i irinaki. Kua vaitata i te papu takiri toku au manako openga, e kua akamata au i te tiaki, i te matakitaki, e i te pure no te taeanga mai o te Akaora.”
GSAM 120.3Kua tuatua akaou aia e:
GSAM 120.3“Kua irinaki au; e i reira kua tukuia mai ki toku manako te apainga kia akakite i teia apiianga, kia irinaki te ao e kia teateamamao no te aravei i te Akava e te Tane Akaipoipo i tona taeanga mai. Kare e anoanoia kia akakite meitaki au i konei i toku au timataanga roa e te mamae. E rava ua kia tuatua e, i muri ake i tetai au mataiti, kua maroia au e te Vaerua o te Atua, te mana o te tuatua mou, e te aroa no te au vaerua, kia apai i toku satauro e kia tutu i teia au mea ki te ao e mate ra e te ngaro ra.”
GSAM 120.4Mei te aronga tei akakeuia e teia karere i te au enua ke, kua manako mua a Mita Miller kia akatupu i tana angaanga tei tukuia mai, na te tata e te nenei anga i roto i te au nuti pepa no te katoatoa e te au puka meangiti. Kua nenei mua aia i tona au manako i roto i te Vermont Telegraph, tetai nuti pepa Baptist tei neneiia i Brandon, Vt. I te mataiti 1831 teia. Kua tuatua mua aia ki te katoatoa no runga i teia tumu i te mataiti 1832. Kua tuatua aia no taua uipaanga ra, “Kua ninii mai te Atu i tona aroa ki runga i te putuputuanga, e e manganui tei irinaki, e kua ora to ratou au vaerua.”
GSAM 121.1I te mataiti 1836 kua neneiia tana au tuatua apii i roto i tetai au nuti pepa no te katoatoa o taua tuatau ra. I te tuatau anu o te mataiti 1837-38 kua neneiia tana au tuatua apii i roto i tetai puka meangiti. I te mataiti 1838 kua neneiia te rua o te puka meangiti, e 204 ona kapi; e i roto i teia puka kua tuatua a Mita Miller e penei ka topa te mana o Ottoman i te mataiti 1839 me kore 1840. I te mataiti 1836 tana au tuatua apii mua i roto i tetai o te au oire maata. Kua tuatua aia i reira i te au oire ko Randolph, Lowell, Groton, e Lynn, Mass.
GSAM 121.2E tae ua atu ki te mataiti 1840, ko Mita Miller vaitata ua te tangata e tuatua ana ki te katoatoa no runga i te taeanga vaitata mai o Karaiti. I taua mataiti ra, kua kapiti viviki mai te au anere tangata iaia i te tutu anga i te karere. Ka akakiteia i te pene ka aru mai eaa tei akatupu i teia tauianga maata. I te tuatau anu o te mataiti 1839-40 kua oronga a Mita Miller i tetai au tuatua apii i Exeter, New Hampshire. I reira kua aravei mua aia ia Orometua J. V. Himes, tei ariki i te akarongo i taua tuatau ra; e mei taua ra mai kua tu aia i te pae o Orometua Miller ei tangata nenei e ei tangata tutu maroiroi i te karere maata no te taeanga akaou mai.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3No runga i teia tangata angaanga maroiroi i roto i teia angaanga maata, kare e mea meitaki atu kia rave matou mari ra kia taiku i te tataanga a te tangata tei tata i tona tua oraanga, tei tuatua e:—
GSAM 121.4“Kua anauia a Joshua V. Himes i Wickford, R.I., i te 19 o Mei 1805. Kua kite meitakiia tona metua tane ei tangata okooko ki West Indies, e e mema ngateitei aia no te ekalesia Episcopal o Paulo Tapu i Wickford. E tu takinga meitaki to tona metua vaine, e e aroa no te Akaora, tana i akakite ki tana tamaiti tei akarongo rekareka mai.
GSAM 121.5“Kua akakoro te metua tane kia apii i tana tamaiti ko Joshua no te angaanga Orometua i te ekalesia tana uaorai i piri atu, inara kua arai te au turanga i te reira. E angaanga ke ta te Atua no taua tamaiti ra, e te akanoonoo ra aia i te au mea kia tupu tei anoanoia. I te mataiti 1817 kua tuku te metua tane i tetai utaanga puapinga maata ki raro ake i te akonoanga a Kapene Carter, ko Alexander Stewart te tangata tiaki i te utaanga. Kua kitea e kare teia nga tangata i te tiratiratu; i to raua tae anga ki tetai uapu i West Indies, kua oko raua i te pai e te utaanga, e kua oro atu. Kua taui teia tupuanga i te au parani katoatoa no te oraanga ki mua o Joshua mapu, tei akakoroia kia tukuia ki te Apii Tuatoru o Brown, i Providence, R.I. Kareka, i Aperira 1821, kua apaina aia ki New Bedford, Mass., e kua tukuia kia angaanga i raro ake ia William Knights no te apii i te tarai i te au kaapata e te au apinga ngutuare.
GSAM 122.1“I te tae anga ki tona ngutuare ou, kua rave maroiroi aia i te angaanga tei orongaia kiateia, ma te akakoro kia kite pakari aia i tana angaanga. Inara kare i roa kua kite aia e kare tona au turanga akonoanga i reira i tau katoatoa ki tona inangaro. Kua tuatua aia e, ‘E tangata Unitarian toku pu angaanga, e kua apai aia iaku ki tona ekalesia. Ko Orometua Orville Dewey te Orometua tiaki. Kua taui ou mai aia mei te au apiianga tei arikiia e te au ekalesia. Na toku apiianga i raro ake ia Pihopa Griswold e Orometua William Burge, Orometua tiaki no Paulo Tapu i Wickford, e taku akarongo putuputu anga ia Taote Crocker, te tangata tuatua tukatau o Ioane Tapu i Providence, R.I., i kore ei au i tau kia ariki i te au tuatua tukatau a Mita Dewey i te patoi anga i te au apiianga a Karaiti e tana au aposetolo.’
GSAM 122.2“No te mea kare e ekalesia Episcopal i New Bedford i taua tuatau ra, kua iki aia kia aere ki te Ekalesia Kerititiano Mua [kare ko to te Au Pipi], e i muri mai kua piri aia ki taua pupu ra. ‘I konei,’ tana i tuatua, ‘kua kitea e au te Pipiria matara e te tikaanga kia akamanako, e kua taangaanga meitaki au i teia nga mea.’ Tei raro ake teia ekalesia i te akonoanga a Orometua Moses Howe. Kua bapetizo a Orometua Clough ia Joshua V. Himes i te 2 o Pepuere 1823. Ma te ngakau e ka ra i te maroiroi no tona Atu, kua akamata viviki aia, i te tai ngauru ma varu ona mataiti, i te akakite i te tua o te satauro e te raurau i te au tangata kia tataraara. Kua tuatua aia no runga iaia uaorai e:—
GSAM 122.3“‘Kare i roa kua riro au ei tangata ako, e kua orongaia mai te tikaanga kia akatupu au i taku oronga.... Kua akaoti meitaki au i toku tuatau apii angaanga, e kua akameitakiia au. Inara no te rima me kore te ono mataiti kua rave putuputu au i te angaanga maata atu i tei anoanoia, e na reira kua rauka tetai ra me kore e rua i te epetoma no te apii e te angaanga misionare i te au oire putaua. Kua oronga au i te au ua o te reira ki toku Orometua.’
GSAM 123.1“I te mataiti 1825 kua tukuia aia ei misionare no te Uipaanga o te au ekalesia Kerititiano i te pae tonga o Massachusetts. ‘Kare e parani e kare e ravenga no te tauturu i te au misionare,’ ta Orometua Himes i tuatua, ‘e kua akakoro au kia rave i te angaanga okooko ei tauturu iaku, e kia tutu i te tuatua i te au taime ka rauka iaku.’
GSAM 123.2“I te mataiti 1828 kua akaruke aia ia New Bedford ma te kore e ekoko, e kare tona maroiroi i ngaro, mari ra ma tetai akakoroanga e ka autu rai. Kua aere aia ki Plymouth, e kua tutu i te tuatua a te Atua i roto i te au ngutuare apii, te au piha tei akanoonooia no te reira, e i te au ngai katoatoa e rauka tetai aronga i te akarongo mai. I te mataiti 1829 kua rave aia i taua tu angaanga ra i Fall River e tae ua atu ki te mataiti 1830, i reira kua neke aia ki Boston ei Orometua no te Ekalesia Kerititiano Mua e te Rua; e kua noo aia i konei no te toru ngauru ma toru mataiti. I te mataiti 1839 kua ariki aia i te tumu no te taeanga mai, mei tei akamaramaia e te Orometua rongonui ko William Miller. Kua tomo aia ki roto i te tumu ou ma tona maroiroi katoatoa, e kua ki tana au angaanga Orometua i te ai e te mana. I te mataiti 1840 kua akamata aia i te nenei i te Au Akairo o te au Tuatau, ma te turu i te tumu tei orongaia e ia tona ngakau katoatoa. Kua orongaia tana moni katoatoa, tana angaanga katoatoa, e tona maroiroi katoatoa ki roto i teia tumu, e kua rauka mai te au tauatini tangata irinaki ou.”
GSAM 123Te Angaanga Kapiti a Miller raua ko Himes
GSAM 123.3Mei te mataiti 1840 e tae atu ki te tuatau o te topa rau rakau i te mataiti 1844, kua kapiti maata te angaanga a te nga Orometua ko Miller raua ko Himes, i to raua aere anga mei tetai oire ki tetai oire, i te tuatau maana ma to raua puakapa maata tikai, e i te tuatau anu i roto i te au ekalesia e te au are uipaanga no te katoatoa. Na te ririnui maata o te kopapa o Orometua Himes i akono iaia e tae ua atu ki tona tomo anga ki roto i tona mataiti iva ngauru ma rua. Kua ririnui tona au manako e tae ua atu ki te openga. I te mataiti 1894, i te 28 o Tepetema, kua oronga aia i tetai tuatua akakeu maata ki te putuputuanga e tere atu i te toru tauatini au Adventist no te Ra Itu, i te ngai puakapa i Lansing, Michigan. Te akaraanga e kua tuatua aia ma te maroiroi e te ririnui mei to te au ra i mua ana. E mea umere tikai teia no tetai tangata e toru marama kua tomo ki roto i tona mataiti iva ngauru ma tai, e te mamae ra i tetai maki kare e rauka kia akaoraia, tei apai iaia ki te mate i te mataiti i muri mai.
GSAM 124.1Kua tu te nga Orometua ko Miller raua ko Himes, mei te mea e, i “te mua rava o te tamaki” i roto i te angaanga o te taeanga akaou mai i Marike. Ko raua e rua ua i roto i te au ngauru tangata tei angaanga kapiti ia raua i te tutu anga i te apiianga no te taeanga mai o Karaiti, e ko to ratou au tu maata ko te akakoroanga papu e te tiratiratu mou. E maata teia au tangata no te pupu ta te ao e tapa ra e “au tangata tei akatupu ia ratou uaorai,”—e au tangata tei tupu na roto i te aravei anga i te au turanga pakari tikai o te oraanga, tei apii i te akatau i te puapinga o tetai tumu no tona tikaanga, kare no tetai ravenga no te puapinga ua. Mei te tu ratou o te aronga ta Orometua Miller i tuatua e ariki putuputu ana i te karere no roto mai i te au ekalesia, “te au mema akono meitaki rava, tei oronga katoatoa ia ratou, e te ora ra.” Kua akapapu te au Orometua o te au ekalesia tukeke i teia, i ta ratou tuatua anga i muri ake i te akatakake anga openga o te au Adventist mei ia ratou, “Kua rave te reira [te apiianga] i te tuanga meitaki rava o ta matou anana.”
GSAM 124Tetai Au Tangata Tutu Adventist Rongonui Ke Atu
GSAM 124.2Penei ka reka kia taiku i te ingoa o tetai au tangata tei rave i tetai tuanga maata kapiti atu ki te nga Orometua ko Miller raua ko Himes i roto i te angaanga o taua au tuatau mua ra. Ko Charles Fitch no Cleveland, Ohio, te ingoa mua i te akapapaanga. I te mataiti 1842 kua akakite aia i te manako kia taangaangaia te au papa o te peroveta ei akamarama i te au kiteanga na te peroveta i roto i te puka a Daniela e te Apokalupo. Kua akatumuia taua manako ra ki runga ia Habakuka 2:2, 3. Kua mate a Charles Fitch i te 10 o Okotopa 1844.
GSAM 124.3Ko Taote Josiah Litch, no Philadelphia, tei akakeuia e te Atu kia tutu i tetai tuatua mou, mei ta tatou ka kite i te pene ka aru mai. I te akatupuia anga o taua tuatua mou ra, kua tupu viviki e te maata te inangaro i te karere no te taeanga mai.
GSAM 124.4Ko Elon Galusha, no Lockport, N.Y., tetai Orometua Baptist rongonui, tei akakeu maata i taua akonoanga ra na roto i tana au tataanga e tana au angaanga Orometua no runga i te taeanga vaitata mai o te Atu.
GSAM 125.1Ko E. R. Pinney, no Seneca Falls, N.Y., tetai akaou Orometua akarongo mou no te ekalesia Baptist; kua riro tana angaanga Orometua e tana au tataanga ei mana i roto i te angaanga. Ka tau tikai kia tapaia aia e “Te miti o te enua.”
GSAM 125.2Ko Geo. Storrs, no te oire o New York, tei riro ei tangata arataki rongonui i te au uipaanga akaora i mua ake i tona taui anga ki te apiianga no te taeanga mai. Kua akakeu maata tana au tataanga i te iti tangata kia oronga maata atu ia ratou uaorai e ta ratou au apinga no te angaanga; kua tupu maata atu teia i te au epetoma openga o te 2300 ra. I muri ake i te taitaia, koia tei apai mai i tana au tuatua apii e ono no runga i te tu o te tangata, te turanga o tei mate, e te utunga i te tuatau ki mua, kia akamanako te iti tangata Adventist e te ao i te reira.
GSAM 125.3Ko Orometua Stockman, no Portland, Maine, tetai akaou tangata angaanga maroiroi i roto i te au uipaanga akaora a William Miller i taua oire ra. Kua mate aia i tetai nga epetoma i mua ake i te openga o te mataiti ngati Iuda 1843, i te tuatau e irinaki e e tapapa ana te iti tangata Adventist e ka tae mai te Atu i taua taime ra.6
GSAM 125.4E vai katoa tetai au tangata rongonui, inara no te iti o te ngai ka taiku ua matou i te ingoa, mei ia N. N. Whiting, tei uri i te Koreromotu Ou ki te reo Peritane, tei kitea e ko te Urianga a Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, e Edwin Burnham (e toru taeake), e au tangata angaanga tukatau katoatoa ratou i roto i te karere.
Notes
- Habakuka 2:2, 3. ↩
- Apokalupo 14:6, 7. ↩
- Mareko 1:14, 15, ↩
- Ioela 2:30, 31. ↩
- Akamaramaanga i te Pene Rua Ngauru Ma A o Mataio, au kapi 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
- Ka kitea meitaki, mei tei akakiteia i roto i te Au Tataanga Mua, kapi 17, eaa ra te nga Orometua ko Fitch raua ko Stockman i inangaro maata ai kia kite eaa tei tupu mei to raua moe anga. ↩