Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
07 / 31
07 / 31

Pene 4 — Te Tuatau Openga

John Norton Loughborough

GSAM 77.1“Kua karanga atura au, E taku Atu e, eaa te openga o teianei au mea? Kua karanga maira aia, E aere ua koe, e Daniela: Kua tapiriia oki te au tuatua, e kua akairoia e tae ua atu ki te tuatau openga. ... Ka rave rai te aronga kino i te kino: e kare rava tetai o te aronga kino e marama; ka marama ra te aronga pakari.”1

GSAM 77.1“Kua karanga maira aia kiaku, Kia marama koe, e te tamaiti a te tangata: no te tuatau openga oki te kiteanga.”2

GSAM 77.1“Ko koe ra, e Daniela, e tapiri i te au tuatua, e e akairo i te puka e tae ua atu ki te tuatau openga; e manganui te ka oro aere ki tera e ki tera ngai; e ka maata atu te kite.”3

GSAM 77.1Eaa te aiteanga o te “tuatau openga” i konei? Kare e tika kia riro te reira ei openga tikai, no te mea, me ko te reira, kare e puapinga o taua tuanga o ta Daniela perovetaanga i “akairoia” ki te tangata. No te mea “no tatou te au mea i akaariia mai,”4 e mea puapinga teianei tuanga i tetai tuatau. No reira, ko te tuatua “tuatau openga” e tuatua ïa no tetai tuatau i mua tata ake i te openga tikai, e maramaia ei te au mea i tuatuaia kia Daniela.

GSAM 77Te Ra o Tona Akateateamamaoanga

GSAM 77.2Kare e ekoko, te tuatua nei te reira no taua tuatau i kapikiia e te peroveta ko Nahuma e, “te ra o tona akateateamamaoanga.” I konei te tuatua ra te peroveta no te akapouanga ia Nineve, ma “te tangi o te papa, e te ngae o te au uira pereoo, e te au oroenua e rere ra, e te au pereoo tamaki e ou ra.”5 Na mua ra, kua akaariuia te manako o te peroveta ki tetai mate maata atu ka tae mai ki runga i te ao katoa nei, kia “ngarueue te au maunga i mua iaia, e kia tahe te au tuaivi, e kia ka te enua i tona aroaro, koia ïa te ao nei, e te aronga katoa e noo ra ki reira. Koai te ka tu ki mua i tona riri? E koai te ka noo ua i te maata o tona riri? Kua riringiia tona riri mei te ai rai, e kua uriia te au mato e ia.... Ka akapou takiri aia; kare te mate e tupu akaou i te rua o te taime.”6

GSAM 78Te Au Pereoo Tamaki ma te Au Rama Ai

GSAM 78.1Te tuatua akaou ra te peroveta no teianei ra akateateamamaoanga: “Ka ki te au pereoo tamaki i te au rama ai i te ra o tona akateateamamaoanga, e ka ngarueue pakari te au rakau paina. Ka oro riri te au pereoo tamaki na te au arataa, ka tukituki ratou ki tetai e ki tetai i te au arataa aano: ka aite ratou ki te au rama, ka oro ratou mei te uira rai. Ka tatau akaou aia i tona aronga toa: ka turori ratou i to ratou aereanga; ka viviki ratou ki te patu o te reira, e ka akateateamamaoia te paruru.”7

GSAM 78.2E akaarianga tano tikai teianei no te pereoo auri o teianei tuatau e tere ra mei te uira rai, e te tangata akaaere e tatau tamou ra e e tatau akaou ra i te aronga e tere ra i runga, mei tetai ngai akatuanga ki tetai, e te turori ra ratou ia ratou e aere ra, te tere nei oki te pereoo auri. E maata katoa te au rakau paina e taangaangaia ra ei au rakau turu no te arataa auri, ei au pou e au papa turu, ei au are paruru i te kiona, e tetai atu au mea. Te karangaia ra e, e a ngauru ma itu maile te roa o te au are paruru i te kiona, tei maaniia ki te rakau paina, i runga i tetai arataa e aere ra na roto i te au Maunga Sierra Nevada. E kua karanga te peroveta e ka tupu teianei i te “ra o tona akateateamamaoanga.”

GSAM 78.3Kua tuatua katoa te peroveta ko Ioela no teianei tuatau openga, i te orongaia anga te akaueanga ki te au tavini o te Atu e, “E akatangi kotou i te pu i Ziona, e akatangi i te akamatakuanga i toku maunga tapu: kia rutetetete te aronga katoa e noo ra i te enua; te aere mai nei oki te ra o te Atu, kua vaitata mai ïa.”8

GSAM 78.4E kua tuatua akaouia mai e te peroveta ko Zephania e, “E akaputuputu mai kotou, ae, e akaputuputu mai, e te iti tangata kare i inangaroia; i mua ake ka tupu ei te akaueanga, i mua ake ka ngaro ei te ra mei te ota rai, i mua ake ka tae mai ei te riri maata o te Atu ki runga ia kotou, i mua ake ka tae mai ei te ra o te riri o te Atu ki runga ia kotou. E kimi kotou i te Atu, e te aronga maru katoa o te enua, ko kotou tei rave i tana akavaanga; e kimi i te tuatua tika, e kimi i te maru: peneia'e ka uunaia kotou i te ra o te riri o te Atu.”9

GSAM 79.1Kia kite meitaki atu tatou i te aiteanga o te tuatua “tuatau openga,” e te tuatau e akamata ei, ka akara tatou ki tetai ngai ke i taangaangaia ai taua tuatua ra. I te pene tai ngauru ma tai o Daniela, kua akaariia tetai mana takinga kino, ka vai tona tutaraanga e tae ua atu ki te tuatau openga. Kua karanga te Atu no taua mana takinga kino ra e, “Ka inga tetai pae o te aronga marama, kia timataia ratou, e kia tamaia, e kia akateateaia, e tae ua atu ki te tuatau openga: no te mea te vai nei rai te reira [te tuatau openga] no tetai tuatau i akatakaia.”10

GSAM 79Te Angaanga a te Tara Meangiti

GSAM 79.2Te rotai ua nei te maataanga o te aronga Porotetani e akamarama ra i te au Tuatua Tapu e, ko teianei mana e te “tara meangiti” o Daniela itu, ko te ekalesia o Roma ïa, tei mou i te mana o te kavamani i roto i te tuatau “i akatakaia.” Ko taua tuatau i akatakaia ra, ko te “tuatau, e te au tuatau, e te apa tuatau.”11 Ko te 1260 ra ïa o te perovetaanga—1260 mataiti—o te tutaraanga o te tara meangiti i te kavamani, mei te mataiti 538 ki te mataiti 1798 i muri ake i te anauanga o te Mesia. I te mataiti openga ra, kua tangohia te mana o te tara meangiti i te kavamani, i te “tuatau i akatakaia.” No reira, i taua tuatau ra, kua akamutu te “inga” o te tangata na te rima o taua mana ra, mei ta ratou i inga ana i mua. Ko teianei mataiti i reira,—1798,—te akairo no te akamataanga o taua tuatau i roto i teianei perovetaanga i kapikiia e, “te tuatau openga.”

GSAM 79.3Kua akaoti te mataiti 1798 i te “tai tausani e rua anere e ono ngauru ra”—1260 mataiti—e “peroveta ... ma te kakau ki te kakau aue” ei nga “Kite e Rua” o te Atu (te Koreromotu Taito e te Koreromotu Ou).12 I te au Tuatau Poiri o te takinga kino, kua vaooia te au Tuatua Tapu i roto i te reo Ereni e te reo Ratini, e kare te tangata noa i marama i teianei nga reo. Kua akaaiteia teianei tapuanga i te au Tuatua Tapu ki te akakakauanga ia raua “ki te kakau aue.”

GSAM 80Kua Tamateia nga Kite e Rua

GSAM 80.1“E kia oti ta raua akakiteanga [i to raua tu e kakau ra ki te kakau aue], ka tamaki atu te manu e kake mai ana mei te vaarua takere kore ia raua [te akaueue ra a Satani e te angaanga ra na roto i te au tangata o teianei ao], e ka riro iaia te autu ki runga ia raua, e ka tamate ia raua. E ka vaooia to raua nga kopapa mate i runga i te arataa o te oire maata, ko Sodoma e ko Aiphiti te ingoa i te tu vaerua, i te ngai katoa i tamateia ei to tatou Atu ki runga i te satauro [“te tamateia nei ki runga i te satauro,” i te urianga Danemaka e te Urianga i Akatanoia]. E ka akara te tangata o te au iti tangata, e te au kopu tangata, e te au reo, e te au pa enua i to raua nga kopapa mate e toru ra e te apa, e kare ratou e akatika kia tukuia to raua nga kopapa mate ki roto i te au rua tanumanga.”13

GSAM 80Te Tutaraanga o te Mataku

GSAM 80.2Kua tupu te tamateanga i teianei nga Kite i te tuatau o te “tutaraanga o te mataku” i Varani, mei te mataiti 1792 ki te 1795—e toru mataiti e te apa. Noatu e ono me kore e itu mataiti to te Oripuanga o Varani i aere ei, i roto i te toru mataiti e te apa mua i tauta maata ei ratou i te takore i te Bibilia, e te akonoanga, e te aronga katoa tei tuatua mataku kore no te turu i tetai o raua. Kua akakite te Oripuanga o Varani e, te tamaki ra aia i te tutaraanga ariki e te au ravenga pikikaa a te au taunga, kua riro ra te reira ei tamaki no te takore i te Atua e te Bibilia. No te au tuatau i mua tata ake i te Oripuanga, te tatau nei tatou e,

GSAM 80.2“Auraka rava e akangaropoinaia e, i mua ake i te Oripuanga o te mataiti 1792, te karangaia ra e kua akaputuputu te aronga akatupu i te irinaki kore i Varani i te moni i rotopu ia ratou uaorai, e kua pou ia ratou e £900,000 [$4,500,000] i roto i te mataiti okotai, ae, kua pera akaou e pera akaou, i te okoanga, te neneianga e te tufaanga i te au puka no te akakino i te manako o te tangata e te akateateamamao ia ratou no te au ravenga kino rava.”14

GSAM 80Te Aronga Tata Puka Irinaki Kore

GSAM 80.3“Kua akateateamamaoia te mataara no tetai Oripuanga mei teia te tu, na roto i te au tataanga a Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, e tetai atu aronga mei ia ratou rai, tei tauta i roto i taua au tataanga ra i te akatotoa i te au manako e takore ei i te akonoanga no roto mai i te kite o te tangata i te au mea i angaia e te akonoanga no roto mai i ta te Atua i akaari. Kare ta te Atua akaarianga i patoi uaia, kua tuku takiriia ra ki te pae; kua tuaruia te Atua ki vao i te au mea katoa i angaia, e kua monoia tona ngai e tetai atua vaerua i tamanako uaia, tei kapikiia ko te Atua Vaine o te Akamanakoanga.”15

GSAM 81.1I te mataiti 1793, kua pera te au manako o te tangata, kua umere maata ratou i te au tangata akatutu no ta ratou au tuatua aviri e akakino ra i te Atua e te Bibilia. Ei akaraanga, te taiku nei matou i teianei:

GSAM 81.1“Kua akamaata rava te tangata akatutu akaareka ko Monert i tana akono kore i te Atua, i roto i te Are Pure o St. Roche [Paris]. ‘E te Atua e, me te vai ra koe,’ i karanga ai aia, ‘e akaoko mai i toou ingoa i akakinoia! Te patoi nei au ia koe. Te muteki ua ra koe. Kare koe e toa i te tuku mai i toou au mangungu. Koai i muri ake i teianei te ka irinaki e te vai ra koe?’”16

GSAM 81Te Angaanga Akakino i te Atua i Lyons, i Varani

GSAM 81.2Ka kitea e, naea taua aronga tei tamate i nga Kite i “tamate akaou ei i te Tamaiti a te Atua ki runga i te satauro, e i akama ei iaia ki mua i te katoatoa” (Ebera 6:6), i roto i te au angaanga o tetai oroa i raveia e Fouché i Lyons, ei akangateitei ia Chalier, te Tutara o Lyons, tei tamateia. I mua ake i tona taeanga ki Lyons, kua akaue a Fouché e

GSAM 81.2“kia takoreia te au akairo katoa o te akonoanga; e kia tataia ki runga ake i te au ngutupa o te au ngai tanumanga tangata o te au are pure e, E moe mutu kore te mate.... Kua apaiia te tiki upoko e te umauma o Chalier na roto i te au arataa, e te aru ra tetai urupu maata o te aronga ta tangata e te au vaine akaturi. I muri mai ia ratou, kua aru mai tetai asini e apai ra i te puka evangelia, e te satauro, e te au kapu e te au ipu o te kaikaianga a te Atu, tei tuku vivikiia ki roto i te ai, e kua maroia te asini kia inu i te uaina i akatapuia mei roto i te kapu o te kaikaianga a te Atu.”17

GSAM 81.3Teia te akakiteanga no tetai Oroa o te Akamanakoanga i raveia i Paris:

GSAM 81.3“Kua aere ratou ma te teretere ki te uipaanga o te au arataki o te enua, e kua akatutu aviri te urupu tangata ... i te au peu o te akonoanga na roto i te tu akaareka kino rava.... Kua aere mai te au tangata ma te kakau ki te au kakau teatea e te au tapoki tapu o te au taunga, e imene ra i te aleluia, e e ura ra i te Carmagnole, ki mua i te aua o te uipaanga. Kua tuku ratou ki reira i te pane o te kaikaianga tapu, te au pia i vaooia ai te reira, e te au tiki auro e te ario. Kua tuatua aviri ratou.... ‘E kotou e,’ i kapiki ei tetai pupu tei tonoia mai no St. Denis, ‘e kotou, e te au apinga no te irinaki matapo, e te au tangata tapu akameitakiia o te au tu katoa, e riro mai i te openga nei ei aronga inangaro i to kotou enua, e tu mai kotou katoa, e tavini i te enua na te aereanga ki te ngai maani moni kia taʼe kotou.’”18

GSAM 82Kua Pua Mai te Tuatua a te Atua mei te Poiri

GSAM 82.1“E kia oti nga ra e toru e te apa, kua tomo iora te Vaerua o te ora no ko mai i te Atua ki roto ia raua” (nga Kite), e kua “kake atu raua ki te rangi i roto i te ata.”19 Kua tae te tuatau o te Atua e pua mai ei tana tuatua mei te poiri, e e tuku akaouia ei ki mua i te ao nei. Kua tae te tuatau (1798) e raveia ei te angaanga misionare i te ao katoa nei. I te mataiti 1804, kua akanoonooia te Putuputuanga Bibilia o Peritane. Kua aru mai e manganui ua atu te au putuputuanga Bibilia ke, e i teianei kua uriia te Bibilia ki roto i te au reo mamaata katoa o te ao nei. No reira, ko te au Tuatua Tapu, ko nga Kite e Rua, tei pua mai ki te ngai e tika ei i te katoatoa kia kite e kia tatau, kua akaaiteia ïa ki to raua kakeanga ki te rangi i roto i te ata.

GSAM 82.2I te tuatau o te Oripuanga o Varani, kua karanga a Voltaire e kia tae ki te tai anere mataiti ka kore te Bibilia e taangaanga akaouia. I te tai anere o te mataiti mei taua ra mai, e maata atu te au Bibilia i tufaia i Varani anake ua, i tei kiteia e te vai ra i te tuatau i tuatua ei a Voltaire i teianei akaparau puapinga kore. E te karangaia ra e, ko te are tikai i tuatua ei aia i taua tuatua ra, te taangaangaia nei i teianei ei are no te au Bibilia.

GSAM 82Kua Kitea te Toka Rosetta

GSAM 82.3E rua au mea tei piri atu ki te mataiti 1798 e te iti tangata o Varani, e tau kia akara tatou: Te mua, i taua mataiti ra, kua uri te nuku tamaki o Varani, i raro ake i te aratakianga a te Arataki Tamaki Maata ko Berthier, i te kavamani o te papa i Roma, e kua akatupu ratou (ma te kore rava ratou e kite) i te perovetaanga no taua tupuanga ra, tei roto tikai i te puka ta ratou i tamaki atu; te rua, i taua mataiti rai, i te punanga tamaki o St. Julien, i te manga Rosetta o te kauvai Nile, i te kerianga a te nuku tamaki o Varani i te enua, kua kitea e ratou te toka rongonui ko Rosetta, tei vaooia nei i te Ngutuare Akaputuputu i te Au Mea Taito o Peritane. I runga i teianei toka e tataanga i na tu e toru: te au akairo tata tutu, te tataanga i taangaangaia e te au taunga; te tataanga demotiki, te tu tataanga i taangaangaia e te tangata noa; e te reo Ereni. Ko teianei te taviri tei akatuera i te au tataanga demotiki e te au tataanga akairo tutu, tei vai muna ana e tae ua mai ki reira. I teianei, mei tei tuatuaia e tetai atu, “ko te toki keri e te ko, tei keri mai i teianei au tataanga i roto i te au akairo demotiki mei raro i te enua, te oronga mai nei i te akapapuanga no te tika o te au papaanga taito o te Bibilia, e maata atu i tei rauka mei tetai atu ngai i vao ake i te au Tuatua Tapu uaorai.” No reira, ko taua iti tangata tikai tei manako kia takore i te Bibilia, kua taangaangaia ratou, ma te kore rava ratou uaorai e kite, kia tupu te perovetaanga na te tangoanga i te tutaraanga o te papa i te openga o te 1260 mataiti, e kua kitea katoa e ratou te taviri no taua au tataanga tikai tei akapapu i te tuatua mou o te au Tuatua Tapu ta ratou i tauta pakari i te takore.

GSAM 83“Ka Tu Koe i Toou Tuanga”

GSAM 83.1Eaa ta te angera i akakite kia Daniela e ka tupu i te tuatau openga? Mei te tuatau i akarongo ei aia i te tangata tapu i te karangaanga e, “E tae ua atu ki te 2300 ra, ei reira te are tapu e tamaia ei,”20 kua ki tona manako i te taitaia no “te openga o teianei au mea,” e “eaa te roa” o te tuatau.21 I te openga, kua akamaramaia mai kiaia e kare te kite no taua tuatau ra no tona uaorai au ra. Kua karangaia mai kiaia e, “E aere ua koe e tae ua atu ki te openga: ka akangaroi oki koe, e ka tu i toou tuanga i te openga o te au ra.”22

GSAM 83.2Kua manako tetai pae e, te tuatua ra teianei au tuatua no te openga tikai o te ao nei, e i taua tuatau ra, ka rauka ia Daniela, ma te toenga o te iti tangata o te Atu, tana tutaki, e ka tu aia i tona tuanga kainga. Te akakiteia maira kia tatou e, ko te tuatua Ebera no te tuanga kainga, te tuanga o tetai enua, e tetai atu au mea, ko gheh-vel ïa. Kare ko te reira te tuatua i uriia e tuanga i roto i teianei irava; ko te tuatua i konei, ko goh rahl ïa. Te akakite maira te aronga kite i te reo Ebera e, e itu ngauru ma ono taime teianei tuatua, ko goh rahl, i roto i te Koreromotu Taito, e ko taua tuatua rai tei taangaangaia i te tuatuaanga no te tamanga i te are tapu ei akatutuanga, i te ripiriia anga te au ripiri kia akatakaia e ko teea o nga puakanio e rua te ka tamateia. I te apaianga te taunga maata i te toto o te puakanio o te Atu, e te tomoanga ki roto i te are tapu kia rave i te angaanga tamanga, kua tu a Iseraela katoa ki vao, ma te tamamae i to ratou au vaerua e te aaki i ta ratou au ara, kia tu apa kore ratou, e kia rauka te akameitakianga a te taunga maata kia aere mai aia ki vao mei roto i te are tapu. No reira, i taua ra ra, kua tu a Iseraela i to ratou tuanga.

GSAM 84.1Kia tae mai te tamanga openga i te are tapu, i te openga o te 2300 ra, ka apaiia te take o Daniela, ma te au take o te aronga tuatua tika katoa tei mate, kia akara akaouia ki mua i te Atua. No reira te tu nei a Daniela i tona tuanga.

GSAM 84Te Au Tuatua i Akairoia e Tae Ua Atu ki te 1798

GSAM 84.2Ei pauanga ki ta Daniela uianga e, “E taku Atu e, eaa te openga o teianei au mea?”23 kua akakiteia mai kiaia e, “Kua tapiriia te au tuatua, e kua akairoia e tae ua atu ki te tuatau openga.”24 Ko tei akamanamanata maata i te manako o Daniela, ko te “a ea?” te “eaa te roa?” e te “eaa te openga?” Ko teianei te au mea tei oripu e tei akatupu i te taitaia ki te peroveta, e ko teianei anake ua te au mea ka tapiriia e ka akairoia e tae ua atu ki te “tuatau openga,” kare ko te puka katoa a Daniela, mei ta tetai pae i manako. I mua ake i teianei tuatau o te mataiti 1798, kua rauka i te aronga apii i te perovetaanga te marama no te itu ngauru epetoma, e kua marama ratou e kua akamata te reira i te mataiti 457 i mua ake i te anauanga o te Mesia, e ko te angaanga a te Mesia ki mua i te tangata, e tona matenga, e tetai atu au mea, kua tupu ïa ma te tano tikai ki te tatauanga i te ono ngauru ma iva e te itu ngauru epetoma mei taua mataiti mai. Ko te tupuanga tano tikai o te angaanga a te Akaora kia tau ki teianei tatauanga, kua oronga ïa kia ratou i tetai akapapuanga pakari e, ko aia tikai te Mesia mou, e kua akamouia te mataiti akamataanga o te itu ngauru epetoma kia kore e rauka i te taui. No to ratou kore i kite e, ko te itu ngauru epetoma te tuanga mua o te 2300 ra, kua vai akairoia taua mea ra e tae ua atu ki muri ake i te mataiti 1798, mei tei perovetaia.

GSAM 84Te Taviri no te 2300 ra

GSAM 84.3E teianei, ka akara tatou i te au mea i tupu no runga i teia. E tae ua atu ki te mataiti 1798, kare te aronga akamarama i te au totou i marama e aea te 2300 ra e ope ei. Kua rauka ia ratou te marama i te au akairo, te tutu e te au manu o te puka a Daniela, kare ra i rauka ia ratou te akakite e aea te 2300 ra e ope ei, no te mea kare ratou i marama ake e aea taua au ra ra i akamata ai. Ei akapapu i teia, ka tatau tatou i roto i Te Kapikianga o te Turuaipo, e nutipepa Adventist tei neneiia i taua tuatau ra i te oire no New York, i te 15 no Tiunu, 1842: “E mea rekareka tikai te kite i te au tangata tata tukeke, tei angaanga takake, tei kite mei te mataiti 1798 mai i te mea kare roa i kitea i mua ana—e ko te 70 epetoma te taviri no te 2300 ra.”

GSAM 85E Manganui tei Kite i te Marama

GSAM 85.1Mei teia kite i “topiriia” e tae ua atu ki te tuatau ta te Atu i akataka kia akatueraia te reira ki te marama o tona iti tangata, pera katoa, kia tae mai “te tuatau openga,” ka “oro ki runga e ki raro” te tangata e manganui na roto i te au Tuatua Tapu, i te kimi i teia au mea. Na te akaaiteanga i tetai au urianga o te irava e akaari meitaki mai i teia manako.

GSAM 85.2Kua karanga a Taote Adam Clarke: “E manganui te ka tauta i te kimi i te aiteanga; e ka tupu maata te kite—na roto i teia ravenga.”

GSAM 85.3I roto i te Pipiria Tiamani a Luther, tei akatikatikaia, ka tatau tatou: “E manganui te ka akara akaou i te reira, e ka rauka te marama maata.”

GSAM 85.4Te na ko maira Te Pipiria Tiamani o te au Urianga i te Pae i te Pae: “E manganui te ka kimi na roto i te katoaanga, e na te reira e akamaata atu i te kite.”

GSAM 85.5I roto i te Pipiria Tiamani a L. Van Ess, tei akatika katoaia e te popa kia tatauia e te aronga Katorika, kua uriia te reira e: “E manganui te ka kimi na roto i te katoaanga, e ka maata te kite.”

GSAM 85.6Te na ko maira te Pipiria i te reo Tuetene: “E manganui te ka kimi i roto i te reira, e ka tupu maata te kite.”

GSAM 85.7Te na ko maira te Pipiria i te reo Tenemaka-Norewai, tei akatikatikaia: “E manganui te ka kimi ma te maroiroi, e ka tupu maata atu te kite.”

GSAM 85.8Ka tatau tatou i roto i Te Kapikianga o te Turuaipo o te 15 no Tiunu, 1842, no runga i teia kimianga e te raukaanga o te kite no runga i te mea tei topiriia i mua ake i te mataiti 1798: “Kare ainei e mea umere te tupu kapitianga o teia, e kua tae te au tangata tata e manganui ki te manako okotai i te tuatau okotai, ma te kore ratou e kite tetai i tetai?”

GSAM 86.1Te tuku atu nei matou i konei i te papa ingoa o te au tangata e te au pupu tukeke e 20 tei kite i te tuatua mou no runga i te openga o te 2300 ra. Kare teia i rauka na roto i ta ratou akakiteanga tetai ki tetai, mari ra, na roto i ta ratou kimi maroiroianga i te au Tuatua Tapu, ma te aratakianga a te Vaerua o te Atua. Ei ingoa mua i teia papa ingoa, ko William Miller, no te enua no New York; e aru mai ana a A. J. Krupp, no Philadelphia, Pa.; David McGregor, no Falmouth, Maine; Edward Irving, no England; Archibald Mason, no Scotland; W. E. Davis, no South Carolina; Joseph Wolff, tei angaanga i te au ngai tukeke o Asia; Alexander Campbell, i roto i tana taumaroanga kia Robert Owen i te mataiti 1829; Kapene A. Landers, no Liverpool, England; Leonard Heinrich Kelber, no Stuttgart, Germany; Lacunza, no Spain; Hentzepeter, no The Hague, Holland; Taote Capadose, no Amsterdam, Holland; Rau, no Bavaria; te au taunga no Tartary, i te mataiti 1821; te aronga apii Pipiria no Yemen, i roto i ta ratou puka ko “Seera”; Hengstenberg, i tetai atu tuanga o Germany; te aronga Rusia i te Tai Caspian; te au Molokaners i te pae tai o te Tai Baltic, e tetai atu.

GSAM 86.2Ka akaari mai te au tuatua e aru nei e akapeea teia tumu manako i akamaramaia ai i tetai au tuatau ki te aronga apii i te au totou, ma te kore ratou e kite tetai i tetai:—

GSAM 86.3Te vai nei teia au tuatua i roto i Te Kapikianga o te Turuaipo o te 15 no Tiunu, 1842: “Kua tae ua mai nei tetai puka, e teia tona ingoa: ‘E Rua Tataanga no Runga i te Au Numero Totou a Daniela no te 2300 ra, e te Angaanga a te Kerititiano kia Kimi no Runga i te Akaoraanga o te Ekalesia, na Archibald Mason, orometua no te evangelia, Wishawtown, Scotland, Newberg. Kua neneiia mei te neneanga no Glasgow, e Ward M. Gazeley, 1820.’ I roto i teia puka kua karanga a Mason e, ‘Kua kite ua ake nei au i tetai puka rikiriki, tei nenei muaia i Amerika e te Orometua Wm. E. Davis, no South Carolina, e kua nenei akaouia i te mataiti 1818 i Warkington, i te tuanga apatonga o England. Te akakite papu maira teia tangata tata e kua akamata te 2300 ra i te akamataanga o te 70 epetoma (pene 9:24). Kua akakeu au kia ariki i teia manako.’”

GSAM 87Ko Davis, no South Carolina

GSAM 87.1I roto i taua neneanga rai o Te Kapikianga o te Turuaipo, kua karanga te tangata akatere i te nutipepa e, “Kua papu e kua tataia te puka a Davis i te tuatau tata ki te mataiti 1810.” I tana tuatuaanga no runga i te au akamaramanga i roto i te puka, kua karanga aia e, “Penei ka manako te tangata tatau e te tatau ra aia i te au tataanga a Miller, Litch, Stores, me kore a Hale. Te irinaki nei ra matou e kare roa tetai o te aronga tata o teianei no runga i te taeanga akaou mai i kite e te vai ra teia puka, e tae ua ake nei ki tera epetoma. Kare roa te tangata akatere i teia nutipepa [Te Kapikianga] i akarongo ana i te reira i mua ana. Te manako o Davis no runga i te tuatau, tei arikiia e Mason, koia oki e ka ope te 2300 ra i te openga o te mataiti Iuda 1843—to tatou mataiti 1844.”

GSAM 87Ko Joseph Wolff e Tetai Atu e 20

GSAM 87.2I roto i Te Kapikianga o te Turuaipo o te 31 no Aukute, 1843, ka tatau tatou e “i te mataiti 1822 kua nenei a Joseph Wolff (no England) i tetai puka tei tapaia e ‘Ka Tae Akaou Mai Aia, te Tamaiti a te Tangata i Roto i te Au Tiao o te Rangi.’” E teia katoa, e “i te mataiti 1826 kua uipa te tangata e 20, no te au pupu akonoanga katoatoa tei akono i te au apii tei arikiia, i London, ma Mita Wolff, kia apii i te Pipiria. Kua tae ratou katoatoa ki te manako okotai. Kua kapiti ratou e 45 mataiti ki te 1260.” Me kapiti tatou e 45 mataiti ki te 1260 mataiti tei ope i te mataiti 1798, ka tae tatou ki te openga o te mataiti Iuda 1843, koia tikai to tatou mataiti 1844.

GSAM 87Te Manako o Alexander Campbell

GSAM 87.3I roto i taua neneanga rai o te nutipepa, kua akakiteia no runga ia Alexander Campbell e, “i te mataiti 1829 kua tupu tana taumaroanga rongonui kia Robert Owen, te tangata akarongo kore. I roto i taua taumaroanga ra kua akakite aia e te tae nei te au kiteanga na te peroveta ko Daniela ki te openga o te tuatau, e e au mataiti te 2300 ra, e ka ope te reira mei te 1847 mataiti mei te anauanga o Karaiti mai. E mei tana uaorai akamaramanga, kua anau a Karaiti e a mataiti i mua ake i te numeroanga matauia.” No reira, i roto tikai i tana numeroanga, ka ope te 2300 ra i te openga o te 1843 mataiti Iuda katoa mei te akamataanga o te au mataiti A.D.—koia tikai te mataiti 1844.

GSAM 88.1I roto i Te Kapikianga o te Turuaipo o te 21 no Tepetema, 1843, te vai ra tetai akakiteanga no runga i tetai puka tei tae mai, e teia tona ingoa: “E Reo ki Britain e Amerika, i te Akakiteanga Mei te Au Tuatua Tapu no Runga i te Taeanga Akaou Mai o to Tatou Atu e te Akaora, ta Tatou e Pure i te Au Ra Katoa e, ‘Kia tae toou basileia, kia akonoia toou anoano i te enua nei, mei tei te rangi ra,’25 na Kapene A. Landers, no Liverpool, neneiia e S. Kent e tona au oa angaanga, 1839.”

GSAM 88.2“Mei te au tangata tata ke atu rai, kua oronga mai aia i tetai numeroanga o te tuatau, ma te akataka e ka ope te 2300 ra i te 1847 mataiti mei te anauanga tikai o Karaiti mai.” Ko to tatou mataiti 1844 te reira, no te mea kua anau aia e a mataiti i mua ake i te numeroanga matauia.26

GSAM 88Ko Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3I roto i te Akaraanga e te Karere o te 17 no Me, 1892, te vai ra tetai tataanga na te Orometua L. R. Conradi, no Hamburg, Germany, e kua karanga aia e:—

GSAM 88.4“Penei kua akarongo te maataanga o to tatou aronga tatau no runga i te arataki rongonui o te akonoanga Lutera ko Bengel. I te anere mataiti i topa [mei ta Schaff i akakite, kua mate a Bengel i te mataiti 1751], kua akataka aia e ka tae mai to tatou Atu i te mataiti 1836, ma te akatumu i tana numeroanga ki runga i te numero 666 i roto i te Apokalupo. Kare ra taua tuatau ra i vaitata ake i te ope, kua akamata tetai atu tangata i te tata, e puapii maata, ko Leonard Heinrich Kelber tona ingoa. Kua neneiia tana puka rikiriki mua i te mataiti 1824, ko ‘Kua Vaitata te Openga’ tona ingoa, e e akamaramanga to roto no Mataio 24 e te 25. Kua neneiia i Bavaria. I te mataiti 1835 ra kua neneiia tetai puka rikiriki maata atu, e taua ingoa rai, i Stuttgart, e 126 kapi to roto. E mea puapinga tikai teia; e kia rauka tetai marama meitaki atu i to tatou aronga tatau, ka kapiti atu au i te urianga o te kapi ingoa: ‘Te Tae Mai Nei te Openga, Kua Akapapu Meitakiia e Kua Akamarama Papuia Mei te Tuatua a te Atua e te Au Mea i Tupu Ua Ake Nei; e Akakore Takiri ana i te Au Manako Patoitoi Katoa ki te Tiakianga i te Taeanga Mai o to Tatou Atu, me Kore ki te Numeroanga i te Tuatau; e Akaari Meitaki ana e Akapeea a Bengel, te Arataki Akonoanga, i Tarevake ei e Itu Mataiti no Runga i te Mataiti Maata e Akataka i te Au Mea; No te Mea, Kare ko te 1836, Mari ra ko te Mataiti 1843 te Openga, te ka Oti ei te Tamaki Maata i Roto i te Marama e te Poiri, e ka Akamata ei te Tutaraanga Au o to Tatou Atu ko Iesu i te Enua Nei, tei Tiaki Roaia.’

GSAM 89.1“Kua neneiia te rua o te neneanga i te mataiti 1841, i Stuttgart katoa, e mei tei kitea e au, e tetai atu i Saxony. Mei te kapi ingoa e akaari maira, i muri ake i te pauanga i te au manako patoitoi matauia, kua akaari te puka rikiriki ma te taka meitaki i te pirianga i rotopu i te 2300 ra o Daniela 8 e te 70 epetoma o Daniela 9, e kua apai i te reira ki te mataiti 1843 (te mataiti Iuda 1843—to tatou 1844). I muri mai, i roto i te toenga o te puka, kua akaari aia na roto i te au akairo o te au tuatau e kua vaitata tikai teia tupuanga.

GSAM 89.2“Ko te neneiiaanga o te puka e manganui te au taime, kua rava ua te reira ei akapapu i te inangaro tei akatupuia e te puka. Kua kite a Taeake Schäche, e noo nei i Australia i teianei, i tetai akakiteanga no te puka, i roto katoa i te tuanga enua mamao no Silesia; e i muri ake i tana patianga kia tukuia mai te reira, kua tatau aia ma te inangaro maata, i muri i te au ngutupa tei rakaia. Kare e kiteia tetai akairo i roto i te puka e kua kite te tangata tata i tetai atu angaanga aiteite i te ao nei; kua tae ra aia, na roto i te Vaerua o te Atua, ki taua au manako okotai ra.

GSAM 89.3“I te mataiti 1842 kua tata aia i tetai puka rikiriki maata atu, e 286 kapi, i Stuttgart katoa, no runga i ‘Te Au Manako Tumu e te Au Manako Mei te Tuatua Tapu no Runga i te Angaiaanga o te Ao Nei e Tona Roaanga; me Kore, e Pauanga Meitaki i te Uianga: Eaa te Atua i Anga ai i te Ao Nei i Roto i nga Ra e Ono i Aru Tetai i Tetai—te Vaitataanga o to Tatou Atu kia Akava i te Anatikaraiti—te Au Tupuanga Maata e te Rekareka o te Mataiti 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Mei te mataiti 1812, kua nenei a Lacunza, i Spain, i tetai puka tei tapaia e Te Taeanga Mai o te Mesia ma te Mana Ariki e te Kakā. Kua rave te tangata tata i te ingoa “Ben Ezra” ei ingoa uuna nona, e kua manakoia e e tangata Iuda aia tei ariu ki te akarongo Kerititiano. Kua uri a Edward Irving, no England, i taua puka ra ki te reo Papaa, i muri ake i te akamataanga tana angaanga no runga i te taeanga akaou mai. No reira kua akakite te puka i tana tuatua i roto i nga reo e rua, penei e maata atu.

GSAM 89.5E mea rekareka tikai, i muri ake i te topaanga te au mataiti, kia akaputuputu i te au manako o te aronga apii tukeke, tei numero i te tuatau o te 2300 ra mei te akamataanga o te anere mataiti i topa e tae ua atu ki te 1840, e kua akataka e ko te 70 epetoma te tuanga mua o taua tuatau ra, e kia kite i reira e kua ariki ratou katoatoa e ka ope taua tuatau ra i te mataiti 1844.

GSAM 90Ko te 1844 te Openga Mou o te 2300 ra

GSAM 90.1Penei ka tupu te uianga e, E rauka ainei ia tatou te irinaki papu e ko te 1844 te mataiti mou no te openga o te 2300 ra? Ae! Mei te akatupuanga pikikaa o tetai totou kare e rauka kia tupu i te tuatau tika no tona akatupuanga mou, pera katoa tatou e tae papu ei ki te manako e ko te mataiti 1844 te openga tika o te 2300 ra. Ko te Atua, tei topiri i taua kite ra e tae ua atu ki te 1798, e tei taputou e ka kakā mai te marama i reira, kua arataki aia na roto i tona Vaerua tarevake kore i te aronga tei kimi maroiroi iaia kia rauka te marama tika no runga i te tuatau. Kua tae mai tona tuatau kia “tupu maata” “te kite” no runga i taua mea ra, e kua oronga mai aia i te marama mou.

GSAM 90.2I te mea kua kitea te openga o te tuatau tei akamaramaia ki te tangata i roto i “te tuatau openga,” e mea meitaki kia kimi i te aiteanga o taua kiteanga ra. Ka kite tatou e i roto i taua tuatau ra, i te akaotianga o te angaanga evangelia, ka akakiteia tetai tuatau papu no te nooanga o te akavaanga. “E kua kite au,” te karanga maira a Ioane, “i tetai atu angera e rere ra na rotopu i te rangi, e te evangelia mutu kore tana, kia tutu aere ki te aronga e noo i te enua nei, e ki te au pa enua katoa, e te au kopu, e te au reo, e te au iti tangata, ma te karanga ma te reo maata e, E mataku i te Atua, e e oronga i te kakā kiaia; kua tae mai oki te ora o tana akavaanga: e e akamori iaia tei anga i te rangi, e te enua, e te tai, e te au vai puna.”27 Kare te au angera tikai e tutu aere i te evangelia ki te tangata. Ko te tangata ta te Atu uaorai i iki ei rave i te tutuanga i tana evangelia e tae ua atu ki te openga o te ao nei.28 No reira, e akairo teia angera no tetai karere evangelia e akakite mai ana e kua tae te tuatau no te akavaanga kia “akamata i te ngutuare o te Atua.”29 Kare e rauka kia orongaia taua karere ra mei te au Tuatua Tapu, kia kitea rava te tuatau i roto i te au Tuatua Tapu tei arataki atu ki te akavaanga. Mei tei akakiteia i mua ake, te tae nei te tuatau o te 2300 ra ki te akavaanga kimi o te iti tangata o te Atua.

GSAM 91Te Ra o te Tapokianga Ara, e Tuatau Akavaanga

GSAM 91.1Kua marama te au ngati Iuda i mua ana, e te marama nei rai i teianei, e e ra akavaanga te ra o te tapokianga ara, te tamanga i te are tapu i te enua nei. E i teianei katoa, i to ratou tu pueurikirikianga, noatu kare e rauka ia ratou te rave i te au angaanga akamori katoa o te tuatau taito tei piri ki taua ra tapu ra, te akono nei ratou i te reira ei ra akavaanga. Ei akapapu i teia, ka taiku mua matou i tetai nutipepa Iuda tei neneiia i San Francisco, California, tei tapaia e Te Akamarama Iuda, te nutipepa a te au ngati Iuda tei akono i te au apii taito i te pae opunga o te au Maunga Rocky. I roto i te neneanga no Tepetema, 1892, kua akakiteia e ka tae mai te marama itu e te ra o te tapokianga ara i mua ake i te neneiiaanga te neneanga e aru mai. Ko Tishree to ratou ingoa no te marama itu, e ko Ellul no te marama ono; no reira kua karanga te nutipepa e, “Tei konei te marama ko Ellul, e ka akarongoia te au tangi akamatakite o te Shofar [te pu tei anoanoia kia akatangihia mei te ra mua e tae ua atu ki te ra tai ngauru o te marama itu, Salamo 81:3, 4] i te au popongi katoa i roto i te au sunago tei akono i te au apii taito, ei ako kia akapapa no te ra akamaaraanga, e te akavaanga openga o Yom Kippur.” I te mea kua vaitata te openga o Ellul, te marama ono, e kua vaitata te akamataanga o Tishree, te marama itu, ka akarongo ratou i te au popongi katoa no nga ra e tai ngauru i te pu e akakite ana i te akavaanga openga o te mataiti i roto i taua akonoanga ra tei riro ei tutu no te ka tae mai.

GSAM 91Te Akakiteanga a Tetai Rabi Iuda

GSAM 91.2E pera katoa, i te mataiti 1902, kua karanga a Rabi Isidore Myers, no tetai putuputuanga maata o te au ngati Iuda i San Francisco, Cal., i tana akakiteanga i te ra o te tapokianga ara: “I te tomoanga na te ngutupa o te tuatau mei tetai mataiti ki tetai, kua akamaara pakariia te tangata Iseraela i te angaiaanga o te ao nei e te mana tutara o tei Anga i te reira ki runga i te au mea katoatoa. Kua kapikiia aia kia akamaara, ma te tangi o te pu, i te ra akamaaraanga i te au mataiti katoa, mei te mea ra, i te anauanga o te tuatau e te akakoronaanga o te Ariki maata. Kua kapiki katoaia aia e te reo o taua pu rai, me kore te Shofar, kia akara meitaki ki muri i tana au angaanga o te mataiti i topa, iaia e tu ana ma te rutetetete i mua i te mata kite i te au mea ravarai o te Tuatua-tika Mutu Kore, e noo ra i runga i te terono o te akavaanga.”

GSAM 92.1I te mea e kua tamāia te are tapu okotai taime i te au mataiti katoa i roto i te angaanga o te iero o te au ngati Iuda, kua papu e kua taka meitaki kia Daniela e ko teia tamanga i te are tapu i te openga o te 2300 ra, e mea ke atu te reira i te angaanga mataiti tei riro ei tutu no te ka tae mai. Kua apii ana te Atu i tona iti tangata e, me taangaangaia te au akairo i roto i te totou, kia numeroia te tuatau i orongaia e, “okotai ra ei mataiti okotai.”30 No reira, mei ta tatou i kite, te tae nei teia tuatau o te 2300 ra ki te openga o te angaanga a Karaiti ei taunga maata i roto i te are tapu i te rangi—ki te akavaanga kimi o te aronga tei apaiia to ratou au tuatua, na roto i te aakianga, ki roto i te are tapu i te rangi.

GSAM 92Kua Tau te Karere o te Akavaanga i te Mataiti 1844

GSAM 92.2I te mea kua kitea te tuatau e akamata ei te akavaanga o te aronga tapu, kua akatueraia te mataara kia rauka te oronga i te karere e, “Kua tae mai te ora o tana akavaanga,” kia tau ki te akanoonooanga a te Atu i te au mea ka tupu, mei tei akatakaia i roto i te totou. E akara meitaki, kare te tuatua e karanga ana e ka akakiteia te karere i taua taime tikai i kitea ai taua tuatau ra, mari ra e ka akamaramaia te marama tei “topiriia” i mua ana. Te kite meitaki nei tatou e kua akatupuia teia. I roto i te au pene e aru mai nei, ka kitea e kua akataka papu katoa te Atu i te tuatau e akakiteia ai te karere o te taeanga mai, e kua oronga tikaia taua akakiteanga ra ki te ao nei mei tei akatakaia.

Notes

  1. Daniela 12:8-10. ↩
  2. Daniela 8:17. ↩
  3. Daniela 12:4. ↩
  4. Deuteronomi 29:29, ↩
  5. Nahuma 3:2. ↩
  6. Nahuma 1:5-9. ↩
  7. Nahuma 2:3-5. ↩
  8. Ioela 2:1. ↩
  9. Zephania 2:1-3. ↩
  10. Daniela 11:35. ↩
  11. Daniela 12:7. ↩
  12. Apokalupo 11:3. ↩
  13. Apokalupo 11:7-9. ↩
  14. Te Au Tuatua o te au Mataiti no te Bibilia i te Reo Papaa, na Anderson, kapi 494. ↩
  15. Thomas Dick, No te Akameitakianga i te Nooanga o te Tangata, kapi 154. ↩
  16. Te Oripuanga o Varani, na Thier, tuanga 2, kapi 371. ↩
  17. Taua puka ra, kapi 338. ↩
  18. Taua puka ra, kapi 365. ↩
  19. Apokalupo 11:11, 12. ↩
  20. Daniela 8:14, ↩
  21. Daniela 12:6-8. ↩
  22. Daniela 12:13. ↩
  23. Daniela 12:8, ↩
  24. Daniela 12:9. ↩
  25. Mataio 6:10. ↩
  26. Te mataiti i tataia ki te tapa o Mataio 2:1. ↩
  27. Apokalupo 14:6, 7. ↩
  28. Mataio 28:19, 20. ↩
  29. 1 Petero 4:17. ↩
  30. Numero 14:34; Ezekiela 4:6. ↩

Note

Back