Pene 2 — Te Akanoonooanga no te Ora e Akaariia mai ra
GSAM 38.1“E maki te ngakau i te manakonakoanga tei tavareia; kia tupu ra tei anoanoia, e rakau ora ïa.”1 “Te na ko maira oki te Atu o te au nuku, E toe okotai, e manga tuatau poto ua, e ka akangaueue au i te au rangi, e te enua, e te moana, e te enua maro; e ka akangaueue au i te au pa enua katoa, e ka tae mai Tei Anoanoia e te au pa enua katoa; e ka akaki au i teianei are i te kakā, te na ko maira te Atu o te au nuku.”2
GSAM 38.2Mei te tuatau i tuaruia atu ei a Adamu mei te kainga i Edene e mei te rakau ora, na te au tuatua i tuatuaia kia Satani no runga i te uanga o te vaine—“Ka akaparuparu aia i to upoko”—i oronga mai i te manakonakoanga e ka riro te diabolo i te openga ki raro, ka akapouia tana au ravenga pikikaa, e ka akaokiia mai te tangata ki te rakau ora. Ko Tei tiakiia—te Uanga i taputouia—kua riro ïa ei “Tei Anoanoia e te au pa enua katoa.”
GSAM 38.3I roto i te tuatua a Hagai i taikuia i runga ake nei, te kitea ra e kua piri te taeanga mai o Tei Anoanoia ki te tuatau ka akangaueue ei te Atu i te au rangi e te enua katoa. I ta Paulo tataanga ki te au Ebera, kua akataka aia i taua akangaueueanga ra ei mea ka tupu a muri atu, i te na ko anga e, “E toe okotai oku akangaueueanga; kare ko te enua anake, ko te rangi katoa ra. E teia tuatua, E toe okotai, te akaari maira i te akakoreanga i te au mea tei akangaueueia, mei te au mea i angaia ra, kia vai te au mea e kore e rauka kia akangaueueia. No reira, ko tatou e rauka nei te basileia e kore e neke, kia mau tatou i te aroa ua, kia tavini tatou i te Atua i te tu e mareka ai aia, ma te akangateitei e te mataku i te Atua.”3 Teia au tuatua no taua akangaueueanga okotai ka tae mai a muri atu, mei te mea ra e te akapiri vaitataia ra ki te akatinamouanga openga o te basileia o te Atua, i raro ake i te Mesia, te Uanga i taputouia, “Tei Anoanoia e te au pa enua katoa.”
GSAM 39.1Ko te akaokianga mai ka raveia na roto i te Mesia, ka rauka kia kite meitakiia i teianei au ra openga e te aronga katoa tei matara te Bibilia katoa ki mua ia ratou. Kare i pera i te aronga o taito. Kua tae atu te tuatua a te Atu kia ratou, “e akaueanga ki runga i te akaueanga, e akaueanga ki runga i te akaueanga; e raini ki runga i te raini, e raini ki runga i te raini; e manga mea i konei, e manga mea i ko.”4 No reira, i te akakiteanga atu i te akanoonooanga no te ora kia ratou, mei te arataa o te aronga tuatua tika ra ïa, “mei te marama kakā ra, e kakā maata ua atu e tae ua atu ki te ra marama tikai.”5 No reira e mea rekareka maata kia aru poto ia te akakiteanga marieia mai o taua akanoonooanga ra ki tona iti tangata o taito.
GSAM 39Kare te Tavareanga i Akakiteia i te Akamataanga
GSAM 39.2Kare te Atu i tavare vave i to raua manakonakoanga, i te akamakianga i to raua ngakau na te akakiteanga atu e e au anere mataiti ka topa i mua ake ka tupu katoatoa ai tei manakonakoia e raua no te Uanga i taputouia. Mei te au mea i tataia, te manako nei tatou e kua akatikaia raua kia manako e ko te tamaiti mua ka anau mai, ko taua Uanga ïa; e kare e roa atu, ka akaoki akaouia a Edene na tetai mataara, e ka rauka akaou ia raua kia aere ki te rakau ora. I te anauanga mai o Kaina, kua kapiki a Eva e, “Kua rauka iaku e tangata no ko i te Atu mai.”6 Te akakite ra tetai aronga kite i te reo Ebera e, me uri tikaia e me uri katoaia te tuatua, te na ko ra ïa e, “Kua rauka iaku e tangata, ko te Atu.” Koia oki, Teia te Uanga ka rave i teia angaanga a te Atu, i te akavianga ia Satani. Kare e tuatua mei teia tei tataia no Eva i te anauanga mai o Abela. E mea tau i tona manako kia karanga e ko te tama mua te ka akatupu i te taputou. Kua topa roa paa tona manakonakoanga, e kua mate katoa, i te tupuanga o te tu o Kaina e i tona kiteanga i te aerenga kino o taua tamaiti ra, tei taki atu i te openga ki te tamateanga i tona teina. I mua ake i to Abela tamateia anga, kua rauka paa ia ratou tetai marama e tetai kite no te atinga ka raveia a muri atu no ratou; no te mea kua apai mai a Abela i tana punua mamoe ei atinga, mei ta te Atua i apii mai, kareka ko Kaina, tei apiiia mei tona teina katoa, kua apai mai ïa i tetai atinga no te au ua o te enua, ma te ngakau riri e te vareae katoa. Kua ariki meitakiia te atinga a Abela i to Kaina, no te mea kua raveia te reira “i te akarongo,” e no te reira i tata ai a Paulo e, “Noatu kua mate aia, te tuatua nei rai aia.”7
GSAM 40Ko Seta Ainei te Uanga?
GSAM 40.1I muri ake i te mateanga o Abela, kua anau mai a Seta, e kua ora akaou te manakonakoanga; “no te mea,” i na ko mai ei a Eva, “na te Atua i akataka mai i tetai uanga ke noku ei mono ia Abela, ta Kaina i tamate ra.”8 I muri mai kua tatauia a Seta ki roto i te papaanga o te uanga o Adamu. (Akara ia Genese 5:3.) Ko Kaina, te tama mua tikai, kare ïa i tatauia ki roto i te papaanga o te kopu tangata. Kua manako paa a Eva e ko Seta i teianei te Uanga i taputouia. Te kitea ra i te tuatua i tataia e, i muri ake i te anauanga mai o Seta, kua akamata te tangata i te tapa ia ratou uaorai ki te ingoa o te Atu. (Akara i te tuatua i te tapa o te kapi i Genese 4:26.) Penei kua pera ratou i te manakoanga e ko Seta te ka riro ei tutara openga, ko te Atu, e te ka akapou i te mana tutara ta Satani i keia.
GSAM 40Kua Tukuia te Manakonakoanga ki Runga ia Noa
GSAM 40.2I te tuatua poto o te au mea i tupu mei te tuatau o Adamu ki te anauanga o Noa, e manga mea ua tei orongaia mai ki vao ake i te papaanga o te uanga o te tangata. I te anauanga mai o Noa (“te tangata tuatua tika,” te tuatua i te tapa o te kapi), kua tupu akaou te manakonakoanga, e kua karanga te tangata e, “Na teianei e akapumaana mai ia tatou no ta tatou angaanga e te roiroi o to tatou au rima, no te enua ta te Atu i taumaa ra.”9 Kare te tuatua a te Atua e akakite mai ana i te tu, me kore i te mataara, o te akapumaanaanga ta ratou i tiaki; kua manakonako ra ratou e ka akaitiia te taumaa i runga i te enua na tetai mataara. Kare i akakiteia kia ratou te kino ka vai i te au ra o Noa, e ka akaki te tangata i te ao i te ara e te takinga kino, e ka apai ke atu te vai puke i te tangata mei runga i te enua, e ko Noa anake e tona ngutuare tangata te ka ora mei te mate; kare katoa i akakiteia e ka ako aia i to te ao nei no nga mataiti okotai anere e rua ngauru no te mate e vaitata maira.
GSAM 41Te Akatuanga ia Babela
GSAM 41.1I muri ake i te vai puke, kua akaueia te tangata na roto ia Noa kia akaki i te enua; i to ratou akamataanga ra i te maata mai, kua patoi ratou i te akanoonooanga a te Atu no te tutaraanga ia ratou. Na Nimeroda i akatupu i te basileia o Babela (tei tapaia i muri mai ko Babulonia, te mea mua o te au kavamani o te enua nei).10 Kare i roa atu kua akamata te tangata i te akatu i te punanga teitei o Babela, kia rongonui to ratou ingoa, e kia kore ratou e pueurikiriki ki te au ngai, e kua tuke tikai teia ki ta te Atu i apii mai kia ratou na roto ia Noa. Kare ratou i tiaki ma te akakoromaki kia akatupu te Atu i tona au akakoroanga; kua rave ra ratou uaorai i te angaanga, e kua akatarevake te Atua i to ratou reo, e na reira ratou i pueurikiriki ei.
GSAM 41Ka Rauka ia Aberahama te Ao ei Tuanga
GSAM 41.2I te aruanga i te tuatua poto i tataia e tae ua atu ki te tai ngauru o te uki mei ia Noa mai, ka kite tatou i te kapikianga ia Aberahama, tei tuatuaia mai e te Atu e, “Te enua katoa taau e kite ra, ka oronga atu au i te reira kia koe, e ki toou uanga e tuatau ua atu. E ka akariro au i toou uanga kia aite ki te one pueu o te enua; me rauka i te tangata kia tatau i te one pueu o te enua, ka rauka katoa toou uanga kia tatauia. E tu ki runga, e aaere na roto i te enua, i tona roa e tona pararau; ka oronga atu oki au i te reira kia koe.”11 Noatu teia taputou kia Aberahama e ka rauka iaia te enua, kua akapapu te Atu kiaia e ka mate aia. Te karanga ra a Paulo e kua aere aia ki “tetai ngai ka rauka iaia a muri atu ei tuanga.”12 Kare e ekoko e kua akamaramaia teia tuatua no te akatupuanga o te taputou kia Aberahama na roto i tetai kiteanga na te peroveta i orongaia mai e te Atua, no te mea “kua tiaki aia i tetai oire e tango tona, e na te Atua i akanoonoo e i akatu.”13 I Roma 4:13 te karangaia ra e ko te taputou, “kia riro aia ei tangata ka rauka iaia te ao ei tuanga;” kare i te ao i tona tu i teianei, ka tupu ra te reira, me vave e me tavare, i muri ake i tona ora akaouanga mai.
GSAM 42.1I te akaraanga a te tangata, kare a Aberahama i kite akapeea te uanga i taputouia e riro ei tamaiti nona uaorai. No reira kua tamanako aia kia tapaia a Eliezera, tona tavini tiaki apinga, ei uanga. Kua karanga maira te Atu e, Kare e pera; ko tetai ra “ka anau mai mei roto ia koe uaorai.” I teianei kua akamata te Atu i te akakite atu kiaia e kare te angaanga openga a tona uanga e tupu vave. Kua tuatua aia kia Aberahama e, “Ka riro toou uanga ei tangata ke i tetai enua kare no ratou, e ka tavini ratou i te tangata o taua enua ra; e ka takinga kino ratou ia ratou e a anere mataiti.... E ka aere atu koe ki to au metua ma te au; e ka tanumia koe i te ruaineanga meitaki.”14
GSAM 42.2Kua tamanako te vaine a Aberahama i tetai akanoonooanga manako kore kia rapurapu i te akatupuanga o te taputou; i muri ake ra i te anauanga mai o Isaaka, te tamaiti tikai a Aberahama e Sara, tana vaine tika i te ture, kua tuatua te Atu no Isamaela e tona metua vaine ko Agara e, “E tuaru atu i teianei vaine tuikaa e tana tamaiti.”
GSAM 42.3I te timataanga i te akarongo o Aberahama, i te orongaanga ia Isaaka ei atinga i runga i te atarau, kua kite aia i tetai apiianga no te tuakaouanga o te aronga mate. Te tuatuaia ra nona e, “Kua manako aia e e tika i te Atua kia akatu mai iaia [Isaaka] mei te mate mai; e mei reira mai oki i rauka akaou ei aia iaia, ei akatutuanga.”15
GSAM 42Te Uanga Mou
GSAM 42.4I tetai tuatau kua apiiia a Aberahama e, ko te Uanga mou e meitaki ei te au pa enua katoa na roto iaia, noatu e no roto aia i tona uanga i te kopapa, ko te Mesia tikai ïa a te Atua; kare oki te Atu i tuatua atu kiaia e, “Au uanga, mei te mea e e manganui; mei te mea ra e okotai ua, E ki toou Uanga, koia oki te Mesia.”16 Kua tuatua te apotetoro ko Paulo no teia e, “Te Tuatua Tapu, i te kite atea anga e ka akatika te Atua i te au etene na roto i te akarongo, kua akakite atea i te evangelia kia Aberahama, i te na ko anga e, Ei ia koe e meitaki ei te au pa enua katoa.”17 Kua akaouia te taputou kia Aberahama ki runga ia Isaaka e tona uanga,18 e kia Iakoba katoa.
GSAM 42.5No te mea e tai ngauru ma rua a Iakoba tamaroa, ka tupu mai te uianga e, Na roto iaai e aru atu ei i te papaanga o te Uanga mou? I te akakiteanga ako akauruia e te Atua ta Iakoba i oronga no tana au tamaroa, kua akatakaia teia tuatua: “Kare te sepeta e taka ke atu mei ia Iuda, e kare te tangata oronga ture mei rotopu i tona nga vaevae, kia tae mai te Silo; e ka akaputuputuia te au tangata kiaia.”19 No te akatupuanga i teia, e mea tau kia akamanako i konei e, noatu kua kauraro te ngati Iseraela ki te au pa enua ke, kua akatikaia rai ratou kia vai ta ratou Sunederi. No reira ko Iuda—te kopu o te ngati Iuda tei tapaia mei ia Iuda mai—kua vai rai tetai reo no ratou i roto i to ratou kavamani, e tae ua atu ki te tae tikai anga mai o te Silo (te Mesia).
GSAM 43Kua Uunaia te Tuatau
GSAM 43.1Kua rauka i te au metua o taito tetai kite no te akaokianga mai e te Uanga i taputouia; ko te tuatau ra e tae mai ei aia, e te roa o te tiakianga, kua uunaia rai ïa kia ratou. I te maataanga mai o te uanga o Iakoba i Aiphiti, e i te takinga kino anga te tangata Asura—ko Pharao (Isaia 52:4)—tei “kore i kite ia Iosepha,”20 ia ratou, kua oki to ratou manako ki nga mataiti e 400 (e 430 tikai) i taikuia kia Aberahama ei tuatau no to ratou au mate e to ratou nooanga ei tangata ke, ma te manakonako e ka taki atu te akaoraanga mei teia au mea ki roto i te tuanga i taputouia.
GSAM 43.2I te anauanga mai o Mose, kua kite tona nga metua e “e tamaiti purotu aia.”21 Kua orongaia paa kia raua te marama e koia te ka riro, i raro ake i te Atua, ei akaora ia Iseraela mei to ratou tuikaaanga kino. Kare e ekoko e kua akakiteia teia kite kia Mose; i tona a ngauru mataiti anga, kua iki papu aia kia aere ki te ngati Iseraela tei takinga kinoia, e kia mamae aia i te kapiti anga ia ratou, e kia kore aia e tapaia ei tamaiti na te tamaine a Pharao e ei tangata ka rauka iaia te terono o Aiphiti,22 e i tona akamataanga i te tu atu no tona iti tangata, e i tona tamateanga i tetai tangata Aiphiti ei paruru ia ratou, kua umere maata aia e kare ratou i kite i tana angaanga; “no te mea kua manako aia e kua marama tona au taeake e na te Atua ratou e akaora na roto i tona rima.”23
GSAM 44.1I te taeanga ki te tuatau a te Atu kia akaruke te ngati Iseraela ia Aiphiti, kua aere ratou, i taua tuatau i akakite ateaia ra, i te ra tikai. Exodo 12:40, 41. Kare e rauka ia ratou kia manako e ko Mose to ratou tutara openga e te uanga tei orongaia mai te taputou kiaia, no te mea no te kopu o Levi aia; e kare ainei a Iakoba, i tana tuatua i akakite ateaia e te Atua, i karanga e ko Iuda to ratou tutara e tae ua atu ki te taeanga mai o te Silo?
GSAM 44“Ka Kite Au Iaia, Kare Ra i Teianei.”
GSAM 44.2I te aerenga o te ngati Iseraela ki Kanaana, kua kapiki a Balaka, te ariki o Moabi (e uanga no Lota), ia Balaama kia taumaa ia Iseraela. Kua taui te Atu i tona taumaaanga ei akameitakianga, e na roto i te reira kua rauka ia ratou tetai marama ke atu, kia akakore i te manako e ka tae vave mai te akaoraanga openga mei te mana ta Satani i keia, i to ratou tomoanga ki Kanaana. Teia te tuatua no te reira i roto i te Tuatua Tapu: i tetai kiteanga na te peroveta i orongaia mai e te Atua, kua karanga a Balaama e, “Ka kite au iaia, kare ra i teianei; ka akara au iaia, kare ra i te mea vaitata: ka tae mai tetai Etu mei ia Iakoba mai, e ka tu mai tetai Sepeta mei ia Iseraela mai, e ka ta i nga pae o Moabi, e ka akapou i te tamariki katoa a Seta.”24
GSAM 44.3Kua tuatua a Paulo no teia uanga manganui i tupu mai mei ia Aberahama, i teia tu: “No reira kua tupu mai mei te tangata okotai, e mei te tangata mate ra aia te tu, e manganui mei te au etu o te rangi ra, e mei te one i te pae tai ra, kare e ope kia tatauia. Kua mate anake teianei aronga i te akarongo, kare i rauka ia ratou te au taputou, kua kite ra ratou i te reira mei te ngai mamao mai, e kua papu ia ratou te reira, e kua ariki ma te ngakau katoa, e kua akakite e e aronga ke ratou e e aronga teretere i runga i te enua.”25
GSAM 44.4Kare e tumu kia paruparu e kia taitaia te ngakau o Iseraela i ta Balaama akakiteanga atea e te akatupuanga i tei manakonakoia e ratou, “kare i teianei,” e kare i “vaitata”; no te mea, kare i roa i mua ake i teia totou, kua taputou te Atu i tona uaorai ora e ka tae mai taua tu kakā ra i te openga. Na roto ia Mose kua karanga aia e, “Mei te mou o toku ora, ka ki te enua katoa i te kakā o te Atu.”26 I te au ra o te peroveta ko Habakuka, e 863 mataiti i muri mai, kua tuatua akaouia taua tuatua mou ra, ei mea ra ka tupu a muri atu: “no te mea ka ki te enua i te kite i te kakā o te Atu, mei te vai e tapoki i te moana ra.”27
GSAM 45Te Angaanga i te Are Tapu ei Akatutuanga i te Angaanga Mou
GSAM 45.1I te aratakianga mai te Atu ia Iseraela mei Aiphiti mai, kua akakite aia i tana ture no te au akaueanga o te tu tika, kia akarongo te iti tangata katoa, e kua oronga mai i tetai tataanga no taua ture rai kia ratou i runga i te toka, tei kotikotiia e tona uaorai mangamanga rima; e kia arataki tamouia to ratou manako ki taua Akaora ra, te ka oronga iaia uaorai ei atinga no ratou i te openga, e kia tamaia atu to ratou au ara na te mana o tona toto akaperepere, kua akaue aia kia akatuia tetai are tapu i te medebara. Ko teia puakapa, me kore ko te are tapu, i tona au tu katoa i te akatuanga, kua akoia a Mose kia rave kia aite tikai ki te akatutuanga ta te Atu i akaari mai kiaia i runga i te maunga.28 Ko te angaanga i roto i teia are tapu, e ata ïa no te angaanga mou a te Mesia i roto i te are tapu i te rangi.29 Ko ta te Atua akakoroanga i te au orongaanga e te au atinga o te are tapu, kia vai tamou ki mua i te tangata tetai ata no te “au mea meitaki ka tae mai,”30 ko ta Satani ra tutavaanga, kia arataki i te tangata kia akara ki te atinga uaorai, e kia kore e akara ki te Mesia e tana angaanga mou, e akatutuanga ua teia no te reira. Kua kimi aia na reira kia arataki ia ratou kia irinaki ki ta ratou uaorai au angaanga kia rauka te ora.
GSAM 45.2Ko te akakoroanga a te Atu, kia riro aia ei tutara no tona iti tangata—te ngati Iseraela—kia tamaki i ta ratou au tamaki e kia akavi i te au pa enua. E mataara tana no te tutaraanga, mei tei akaariia mai i teia tuatua: “Kia oti iaia te akapou i nga pa enua e itu i te enua ko Kanaana, kua tuanga aia i to ratou enua kia ratou na te tuku kelero. E i muri ake i te reira kua oronga aia i te au akava kia ratou, mei te a anere e rima ngauru mataiti te roa, e tae ua atu kia Samuela te peroveta.”31
GSAM 45Kua Pati a Iseraela i Tetai Ariki
GSAM 45.3E mea kitea e kare te ngati Iseraela i mareka i te tu o te tutaraanga a te Atu ia ratou. Ko tona akakoroanga ra e tona anoano, kia riro ratou ei iti tangata nona uaorai, kia tuke mei te aronga katoa e pini ua ake ia ratou. Naringa ratou i aru tikai i tana au apiianga, kua karanga katoa paa te au pa enua no ratou e, “E tika, e iti tangata pakari e te kite teia pa enua maata. Teiea oki tetai pa enua maata mei teia, e vaitata mai te Atua kia ratou, mei to tatou Atua ra, te Atu, i te au mea katoa ta tatou e kapiki atu kiaia?”32
GSAM 46.1I to ratou mareka kore, kua pati ratou kia Samuela kia akataka mai i tetai ariki ki runga ia ratou, e kua karanga te Atu kia Samuela e, “Kua kopae ratou iaku, kia kore au e tutara ki runga ia ratou.”33 Kua tuatua akaou ratou kia Samuela ma te maro maata atu e, “E teianei, e akataka mai i tetai ariki no matou, ei akava ia matou mei te au pa enua katoa rai.”34 Kua akakite meitaki a Samuela kia ratou i te takinga kino ka tae ki runga ia ratou me e ariki to ratou, “kare ra te tangata i akarongo i te reo o Samuela; kua karanga ratou e, Kare; ka anoano rai matou i tetai ariki ki runga ia matou; kia aite katoa matou ki te au pa enua katoa; e kia akava to matou ariki ia matou, e kia aere aia ki mua ia matou, e kia tamaki i ta matou au tamaki.”35
GSAM 46.2No reira kua vai to ratou au ariki ei tutara ia ratou mei te rima anere mataiti te roa, i te akamataanga e basileia okotai i raro ake ia Saula, Davida e Solomona; i muri mai kua akatuangaia ei nga basileia e rua, ko Iseraela e Iuda. E tokoiti rava to ratou au ariki i meitaki e i tuatua tika, ko te maataanga ra e kino, kua arataki i te tangata ki te akamorianga itoro e te au ara kikino maata. No reira kare te tangata i aite ua ki te au pa enua e pini ua ake ia ratou i te vaianga tetai ariki no ratou, kua aite katoa ra ki te kino o taua au pa enua ra, i te akarukeanga i te Atua o to ratou au metua, e i te akamorianga i te au itoro e te au nuku o te rangi.
GSAM 46.3Kua tuatua te Atu no teia tutaraanga a te au ariki, na roto i te vaa o te peroveta ko Hosea, e, “E Iseraela e, kua akapou koe ia koe uaorai; tei iaku ra toou tauturu. Ka riro au ei ariki noou; teiea tetai ke atu e rauka ai te ora noou i roto i toou au oire katoa? e teiea toou au akava, tei karanga koe no ratou e, E oronga mai i tetai ariki e te au tutara noku? Kua oronga atu au i tetai ariki noou i toku riri, e kua rave ke mai au iaia i toku riri maata.”36
GSAM 47Te Patireia i Uriia ki Raro
GSAM 47.1Kua vai ua atu teia tutaraanga a te au ariki e tae roa ki te tuatau i tutungi ei te au Kaledea ia Ierusalema, i rave ei i te au kapu o te iero, e i apai tuikaa ei ia Iuda ki Babulonia. Kua noo ratou ki reira e itu ngauru mataiti, mei tei totouia no ratou. I te openga o teia tutaraanga a te au ariki, kua tuatua te Atu na roto i te peroveta ko Ezekiela kia Zedekia, to ratou ariki openga: “E te ariki viivii e te kino o Iseraela e, kua tae toou ra, te tuatau e ope ei te kino; te na ko maira te Atu ra ko te Atua: Ka akaatea i te pare ariki, e ka tango i te korona; kare teia e vai mei mua ana: ka akateitei i tei akaaka [te tutara o Babulonia], e ka akaiti i tei teitei [teia tutara o te kopu o Iuda tei akateitei maata iaia uaorai]. Ka uri au i te reira ki raro, ka uri ki raro, ka uri ki raro; e kare rava te reira e vai akaou, e tae ua atu ki te taeanga mai o tei iaia te tika kia tutara; e ka oronga au i te reira kiaia.”37
GSAM 47.2Ko teia tutara tika, te Uanga mou, ko te Mesia ïa. Kua tata te peroveta ko Mika nona, e, “Ko koe, e te punanga teitei o te anana e, te punanga ketaketa o te tamaine a Ziona, ka tae mai kia koe te mana tutara mua [te mana ki runga i te enua, ka akaokiia mai i roto i te Mesia]; ka tae mai te patireia ki te tamaine a Ierusalema.”38
GSAM 47.3I te ngaroanga te tokotoko ariki ia Iseraela, kua riro atu te reira ki te rima o te ariki o Babulonia. I muri ake, kua riro ratou ki raro ake i te tutaraanga o Madai e Peresia, o Eleni, e o Roma; e toru akera urianga o te patireia ki raro. I te tutaraanga o Kaisara Auguso, te emepera o Roma, kua anauia mai te Mesia, tei iaia te tika kia noo ki runga i te terono o Davida, koia te Uanga mou o te vaine, o Aberahama, e o Davida. Kua anauia aia na te tu i totouia ra.
GSAM 47.4Kia kite te tangata e ko te Tutara tika, te Uanga mou, e maata atu aia i tetai tangata ua te ka mate, e patireia poto ua tona, kua akakeu te Atu i te tangata tata salamo kia tata mei teia: “Ka akariro au iaia ei tama mataiapo naku, kia teitei atu i te au ariki o te enua nei. Ka akono tamou au i toku aroa nona e tuatau ua atu, e ka vai ketaketa taku koreromotu iaia. Ka akariro katoa au i tana uanga kia vai e tuatau ua atu, e tona terono mei te au ra o te rangi ra.” “Ka vai tamou tana uanga e tuatau ua atu, e tona terono mei te ra ki mua iaku nei. Ka akatinamouia te reira e tuatau ua atu mei te marama, e mei tetai kite pikikaa kore i te rangi ra.”39
GSAM 48.1I roto i te totou a Isaia, ka tatau akaou tatou no teia Tutara, e: “Kua anauia mai tetai tamaiti na tatou, kua orongaia mai tetai tamaiti na tatou; e ka vai te tutaraanga ki runga i tona pakuivi. E ka tapaia tona ingoa ko te Umere, te Tangata Ako, te Atua Mana, te Metua Mutukore, te Ariki o te Au. Kare e openga o te tupuanga o tona tutaraanga e te au, ki runga i te terono o Davida, e ki runga i tona patireia; ei akanoonoo e ei akatinamou i te reira ki te akavaanga e te tuatua tika, mei teianei e tuatau ua atu. Na te maroiroi o te Atu o te au nuku e rave i teia.”40
GSAM 48Te Apaianga ia Enoka e Elia ki te Rangi
GSAM 48.2Kua tataia te au tuatua no etai tangata i te tuatau taito tei apaiia ki te rangi ma te kore e mate. No Enoka, te itu o te uki mei ia Adamu, kua tuatuaia e, “kua aaere aia ma te Atua; e kare akera aia; no te mea kua apai te Atua iaia.”41 “Na te akarongo i apaiia ai a Enoka kia kore aia e kite i te mate; e kare aia i kitea, no te mea kua apai te Atua iaia. I mua ake o tona apaianga, kua akakiteia nona e kua mareka te Atua iaia.”42
GSAM 48.3E i te aaere kapitianga o Elia raua ko Elisa, “te aere ua ra raua e te tuatua ra, e i na, kua kitea mai tetai kariota ai, e te au oroenua ai, e kua akatakake ia raua; e kua aere atu a Elia ki runga i te rangi i roto i te uriia. Kua kite a Elisa i te reira, e kua kapiki aia, E taku metua, e taku metua, te kariota o Iseraela, e tona aronga akaoro oroenua! E kare akera aia i kite akaou iaia.”43
GSAM 48.4Kua totou a Enoka no te taeanga mai o te Mesia ei akava i te enua katoa, ki teia au tuatua: “I na, te aere maira te Atu ma te au ngauru tausani o tona aronga tapu, kia akava i te tangata ravarai, e kia akapapu ki te aronga akono kore i te Atua i rotopu ia ratou, i ta ratou au angaanga kino katoa i rave ma te akono kore i te Atua, e i ta ratou au tuatua pakari katoa i tuatua ei taua aronga ara akono kore i te Atua ra ki te patoi iaia.”44
GSAM 49Kua Apii a Iobu i te Taeanga Mai o te Atu
GSAM 49.1Ko Iobu, tei manakoia e kua ora aia i te tuatau o Mose, kua kite aia i etai au mea no te taeanga mai o te Mesia e te tuakaouanga; kua karanga oki aia, “Aue, kia tataia taku au tuatua i teianei! Aue, kia tataia ki roto i tetai puka! Kia koroiia te reira ki te toka ki te pene auri e te tima, e tuatau ua atu! Kua kite oki au e te ora nei toku Akaora, e ka tu aia ki runga i te enua i te ra openga. E kia oti toku pakiri, e kia pau teia kopapa i te au toke, e kite rai au i te Atua i roto i toku kiko; naku uaorai aia e kite, e na toku uaorai mata aia e akara, kare na tetai ke.”45
GSAM 49Te Terono o Davida ko te Terono ïa o te Atu
GSAM 49.2Kua tapaia te terono o Davida e ko te terono o te Atu. “Kua noo a Solomona ki runga i te terono o te Atu ei ariki ei mono ia Davida i tona metua.”46 Kua “taputou te Atu kiaia [kia Davida] ma te oati, e no roto i tana uanga, i te pae o te kiko, e akatu mai ei aia i te Mesia kia noo ki runga i tona terono. No tona kiteanga i teia i mua ake, kua tuatua aia no te tuakaouanga o te Mesia, e kare tona vaerua i akarukeia ki te po, e kare katoa tona kiko i kite i te pe.”47 Kua tuatua katoaia no te tutaraanga o te Mesia a muri atu, e ka noo aia ki runga i te terono o Davida. (Akara ia Isaia 9:7.) E pera katoa, “Kua akapapa te au ariki o te enua ia ratou, e kua uriuri kapiti te au tutara i te tuatua, ei patoi i te Atu e i tana Tangata i Akatainuia.... Kua akanoo ra au i taku ariki ki runga i toku maunga tapu ra ko Ziona. Ka akakite au i te akaueanga: kua tuatua mai te Atu kiaku, Ko taku Tamaiti koe; i teianei ra au i anau ai ia koe.”48 E pera katoa, “Kua tuatua te Atu ki toku Atu, E noo koe ki toku rima katau, e kia akariro au i toou au enemi ei vairanga no toou vaevae.”
GSAM 49Te Ngati Iuda i Roto i te Manamanata
GSAM 49.3Kua manamanata te ngati Iuda i teia au irava. Teia tetai uianga kare i rauka ia ratou i te akataka: me kua tapa a Davida iaia e ko te Atu, eaa ra aia i riro ei tama nana? Eaa te tu e rauka ai iaia kia riro ei tamaiti no te uanga o Davida, e kia riro katoa ei Emanuela—te Atua i o tatou nei? Kua akakite ra to ratou uaorai peroveta ko Isaia e, “Ka apu tetai paretenia, e ka anau i tetai tamaiti, e ka tapa i tona ingoa ko Emanuela.”49
GSAM 50.1Kua kite meitaki te Mesia i te uianga e muteki ei te au Pharisea taumaro, no reira aia i ui atu ei kia ratou, “Eaa to kotou manako i te Mesia? E tama aia naai? Kua karanga maira ratou kiaia, Na Davida. Kua karanga atura aia kia ratou, Eaa ra a Davida i tapa ai iaia e ko te Atu, i roto i te Vaerua, i te na ko anga e, Kua tuatua te Atu ki toku Atu, E noo koe ki toku rima katau, e kia akariro au i toou au enemi ei vairanga no toou vaevae? E teianei, me te tapa ra a Davida iaia e ko te Atu, eaa ra aia i riro ei tama nana?”50
GSAM 50.2Kua tuatua akaouia teia tumu tuatua i roto ia Salamo 45:6, 7: “Toou terono, e te Atua e, ka vai ïa e tuatau ua atu: te tokotoko o toou patireia e tokotoko tika ïa. Kua inangaro koe i te tuatua tika, e kua rikarika i te kino; no reira te Atua, toou Atua, i akatainu ei ia koe ki te inu rekareka kia maata atu i toou au taeake.”51 Ma teia au tuatua o te au Tuatua Tapu i roto i to ratou manako, kare e ekoko e kua akamanako te ngati Iuda i tetai tu ngateitei tikai no te Tutara e te Tangata Akaoki i te au mea ka tae mai. Kare rava tetai manako ke e tau.
GSAM 50Te Uanga no ko mai i te Atua
GSAM 50.3Kua orongaia te apiianga taka meitaki no te Mesia e tona anauanga, no te mea kua akaari te Atu na roto i te peroveta ko Mika e no ko mai aia i te Atua, e kua akataka katoa i te oire iti e anauia ai aia: “Ko koe ra, e Betelehema Epherata, noatu e e iti koe i rotopu i te au tausani o Iuda, e no roto mai rai ia koe e aere mai ei kiaku tei ka tutara i Iseraela; e no taito tona au aerenga mai, mei te tuatau mutukore mai rai” (i te tapa o te kapi, i te reo Ebera, mei “te au ra o te tuatau mutukore”).52
GSAM 50Te Nooanga o te Atua i Akaariia i te Sekina e te Aorangi
GSAM 50.4I muri ake i roto i te tuatua o te au Iseraela, kia oti ia Solomona te patuanga i te iero, tana i karanga e kia maata tikai tona “ngateitei,” kua noo te Sekina o te kakā o te Atua i rotopu i te nga kerubi, ki runga ake i te nooanga aroa. Te karanga maira te tataanga e, i te akatapuanga i te iero, i te aereanga mai te au taunga ki vao mei te ngai tapu, “kua ki te are o te Atu i te aorangi, e kare i rauka i te au taunga kia tu ki te rave i ta ratou angaanga, no te aorangi; kua ki oki te are o te Atu i te kakā o te Atu.”53 Kua akaariia te nooanga o te Atu i roto i teia iero ki te mata o te tangata, na roto i te aorangi kakā. Kua pau mai te Atu i te pure a Solomona i taua tuatau ra, e kua tuatua mai kiaia e, “Kua akarongo au i taau pure, e kua iki au i teia ngai noku ei are atinga.”54
GSAM 51.1Kua ara te tangata, kua akamori i te au idolo, e no reira kua takoreia to ratou oire e to ratou are tapu e kua vai tanea e itu ngauru mataiti. I muri ake i te tuikaaanga, kua patu akaouia te iero i raro ake i te aratakianga a Zerubabela. Noatu e kua iti tona kakā i to tei patuia e Solomona, kua tuatua ra te Atu nona na roto i tana peroveta e, “Ka maata atu te kakā o teia are i muri nei i to te are mua.”55 Kua akamaneaia teia are e Heroda, e kua apii te Akaora i roto i tona au aua. I te are mua ra, e aorangi kakā to reira ei akaari i te Atu, i roto ra i te rua o te are kua tae mai te Akaora uaorai, tei Anga i te au mea katoa.
GSAM 51Te Tutaraanga Kakā o te Tumu o Iese
GSAM 51.2No te aronga e tapapa ra e e tiaki ra i te tuatau o Isaia, kua riro te akaarianga, na roto i tana totou, i te au mea kakā e piri ana ki te akaoraanga openga, ei akamaroiroi e ei akaketaketa ia ratou. Te akaari taka meitaki akaou maira teia au totou i te uanga e anau mai ei teia Tangata Akaora e tapapaia ra, mei teia: “Ka tupu mai tetai rara mei roto i te tumu o Iese, e ka tupu mai tetai Manga mei roto i tona au aka. Ka noo te vaerua o te Atu ki runga iaia, te vaerua pakari e te marama, te vaerua ako e te mana, te vaerua kite e te mataku i te Atu. E ka akariro iaia kia marama viviki i te mataku i te Atu; e kare aia e akava kia tau ki tei kitea e tona mata, e kare katoa e akatika kia tau ki tei akarongoia e tona taringa. Ma te tuatua tika ra aia e akava ai i te aronga putaua, e ma te tika aia e akatika ai no te aronga akaaka o te enua. E ka papa aia i te enua ki te tokotoko o tona vaa, e ka ta aia i te aronga kino ki te a'o o tona ngutu.”56
GSAM 52Te Tuakaouanga i Apiiia e te au Peroveta
GSAM 52.1Kua apii katoa te peroveta ko Isaia i te tuatua no te tuakaouanga o te aronga mate, ki teia au tuatua pumaana: “Ka akapapa te Atu o te au nuku i runga i teia maunga i tetai kaikaianga no te au tangata ravarai, e kaikaianga apinga matu, e kaikaianga uaina tei vaooia ki runga i tona toeanga, te au apinga matu kua ki i te roro ivi, e te uaina tei vaooia ki runga i tona toeanga e kua tatari meitakiia. E ka takore aia i runga i teia maunga i te tapoki i tapokiia ki runga i te au tangata ravarai, e te paruru i akatotoaia ki runga i te au enua katoa. Ka akakore rava aia i te mate na roto i te autu; e ka tama te Atu ra ko te Atua i te roi mei te au mata ravarai; e ka akaatea aia i te akama o tona au tangata mei te enua katoa, kua tuatua oki te Atu i te reira. E ka karangaia i taua ra ra, I na, ko to tatou Atua teia; kua tiaki tatou iaia, e ka akaora aia ia tatou. Ko te Atu teia; kua tiaki tatou iaia; ka rekareka tatou e ka pereperekavana i tana akaoraanga.”57
GSAM 52Te Patireia i te Enua i Akaouia
GSAM 52.2Te karanga maira taua peroveta ra e ka akatinamouia te tutaraanga openga i runga i tetai enua i akaouia: “I na oki, ka anga au i te au rangi ou [te au rangi reva i runga ake i te enua] e te enua ou; e kare te au mea mua e akamaaraia, e kare e tae ki te manako [i te tapa o te kapi, i te reo Ebera, ‘kia tae ki te ngakau,’ koia oki, kia anoano akaouia]. Kia rekareka ra kotou e kia pereperekavana e tuatau ua atu i taku e anga nei; i na oki, ka anga au ia Ierusalema ei rekarekaanga, e tona au tangata ei pereperekavanaanga. E ka rekareka au ia Ierusalema, e ka pereperekavana i toku au tangata; e kare te reo aue e akarongo akaouia i roto iaia, e kare katoa te reo kapiki. Kare akaou i reira [mei te tuatau e angaia ai te enua ou] e pepe e torutoru ua ona ra [e tamaiti poto ua tona oraanga], e kare katoa e tangata pakari kare i akaoti i tona au ra [te pakarianga i mua ake i te tuatau e tau ei]; e ka mate te tamaiti i te anere o tona mataiti [i te au ra i ora ai te tangata e iva anere mataiti, e rauka i te tamariki kia anere mataiti]; te tangata ara ra, e anere ona mataiti [i te au mataiti openga o tetai oraanga anere mataiti], ka taumaaia aia. [Te aronga e mate i te tuatau e akamata ai te enua ou, ko te aronga ïa ka mate i te ‘mateanga o te aronga akono kore i te Atua.’ 2 Petero 3:7.] E ka patu ratou i te au are, e ka noo ki roto; e ka tanu ratou i te au aua vine, e ka kai i to reira ua. Kare ratou e patu e na tetai ke e noo ki roto; kare ratou e tanu e na tetai ke e kai. Mei te au ra o te rakau ra [te rakau o te ora, i te urianga reo Eleni a te Itu Ngauru] te au ra o toku au tangata; e ka rekareka roa toku aronga ikiia i te angaanga a to ratou rima.”58
GSAM 53.1Te akara ra a Ezekiela na roto i te tuatau roa e tae atu ki te tuakaouanga o te aronga mate. Na roto iaia te Atu e tuatua mai nei e, “I na, e toku au tangata e, ka eeu au i to kotou au menema, e ka akaaere mai au ia kotou mei roto mai i to kotou au menema, e ka arataki mai ia kotou ki te enua o Iseraela.”59
GSAM 53“Kua Apai Aia i to Tatou au Aue”
GSAM 53.2Kua akaari meitakiia atu kia Isaia, te peroveta o te evangelia, te akavaanga, te au mamae, e te mate o te Akaora no te tangata. “Koai,” ta te peroveta, “tei akarongo i ta matou tuatua? e kiaai te rima o te Atu i akaariia? Ka tupu oki aia ki mua iaia mei tetai rakau ou maru, e mei tetai aka mei roto i te enua maroke. Kare ona tu manea e te ngateitei; e kia akara tatou iaia, kare ona manea e anoano atu ei tatou iaia. Kua akavaavaaia aia e kua akarukeia e te tangata; e tangata aue, e kua matau i te mamae; e kua una tatou i to tatou mata iaia, mei te mea ra; kua akavaavaaia aia, e kare tatou i manako maata iaia. E tika, kua apai aia i to tatou au mamae, e kua amo i to tatou au aue; kua manako ra tatou e kua taia aia, e kua papaia e te Atua, e kua tamamaeia. I puta ra aia no ta tatou au ara, i paruparu aia no to tatou au kino; ki runga iaia te utunga e rauka ai to tatou au; e no tona au papaanga i ora ai tatou.”60
GSAM 53.3Ka tupu ainei teia au mea umere i toku tuatau? Penei kua ui te au tangata e te peroveta katoa i teia. Penei te pauanga, Kare teia au mea e tupu i teianei; kare i tae ake te tuatau e aere mai ei teia Tangata Akaora maata. Te karanga ra te peroveta e, “Ka kite toou mata i te Ariki i roto i tona manea; ka akara ratou i te enua mamao rava.”61
GSAM 54Te Akaari Maira te au Totou a Daniela i te au Mea ka Tupu
GSAM 54.1Na roto ra i te peroveta ko Daniela i akamata ai te Atu i te apii i tona au tangata no te au patireia ka tupu mai tetai i muri ake i tetai, e ka tutara e tae roa ki te akatuanga i tona patireia mutukore; e i te akaari i tetai tuatau akatakaia, mei tetai mea kare i tupu ake i taua tuatau ra, e tae atu ki te tae tikai anga mai e te tipu ke anga i te Mesia. Kua akaari te akatakaanga i te moemoea a Nebukanesa e, te au patireia e a ka tutara i te ao, ka iti ua atu to ratou mana e to ratou ngateitei, mei te puapinga e iti ua atu ana o te auro, te ario, te veo, e te auri. E i te openga, ka riro te turanga ngaangaa e te tatakake o te au patireia mei te paruparu o te auri i kapitiia ki te kele vari. Ei reira e tae mai ei te patireia o te rangi, i muri ake i te akaitianga o taua au patireia ra, te ka riro mei te pakiri sitona i te ngai rutuanga sitona i te tuatau maana. Kare rava tetai ngai e kitea no ratou; ka ki ra te enua katoa i te patireia o te Atua.
GSAM 54.2I muri ake, i roto i te kiteanga na te peroveta i te pene itu, kua akaari akaouia taua au mea ra na roto i te au akairo o te au manu maata e a, e kua akaari katoaia etai atu au tu o taua au patireia ra. I teia pene kua akaariia te tupuanga e te angaanga a te mana o te “tara iti” ka tu mai, i muri ake i te tuangaanga i te a o te patireia kia ngauru tuanga. Ka uri te reira ki raro e ka akavi i nga tuanga e toru, kia akatinamou iaia ei tutara i te pae vaerua ki runga ia ratou katoa. Ka vai ua atu teia mana o te Papa i roto i te turanga tatakake e te paruparu o te a o te patireia, e 1260 mataiti te roa. Kua akaariia i reira te au mea ka tupu e tae atu ki te tuatau e rauka ai i te Mesia te patireia mei tona Metua mai, e ka oronga atu aia i te reira ki te aronga tapu o Tei Teitei Rava. E patireia te reira ka tutara i te openga ki runga i te enua katoa, e ka vai e tuatau ua atu.
GSAM 55Te 2300 ra
GSAM 55.1I roto i te pene varu o Daniela, na roto i te kiteanga na te peroveta no te mamoe toa, te puakanio, e te “tara iti tei tupu ei mea maata rava,” kua akaari akaouia ki te peroveta te au mea e tae atu ki te openga o te tuatau. I te au irava 13 e te 14, kua aratakiia tona manako ki tetai tuatau—2300 ra—e tae atu ki te akavaanga. E tuatau roa teia, e kua marama katoa te peroveta i te reira; kua akakite oki te angera kiaia e e manganui ake te au ra e tae atu ki te tupuanga o te kiteanga na te peroveta. Kare tetai ra i akatakaia ake no te akamataanga o taua au ra ra, e no reira aia i akaoti ei i te pene ma te karanga e, “Kua umere au i te kiteanga na te peroveta; kare ra tetai i marama i te reira.”
GSAM 55Te Itu Ngauru Epetoma e Tae Atu ki te Mesia
GSAM 55.2Te akakite maira te pene iva i te taeanga mai o te angera kia Daniela, ei pauanga i tana pure, kia oronga kiaia i te kite e te marama. Kua akakite mai aia kiaia i tetai tuatau e itu ngauru epetoma. E ono ngauru ma iva o teia au epetoma mataiti [kua akakiteia mai kia tatou e ko teia te aiteanga o te tuatua shevooim, tei uriia e “epetoma”] ka tae atu ki te Mesia. Kare ake i orongaia te mea e akamata ai te tatauanga i taua tuatau ra, koia oki, “te akaueanga kia akaoki e kia patu akaou ia Ierusalema.” Te tupu maira te uianga, Eaa te tu e kite ei a Daniela i te openga o te ono ngauru ma iva epetoma? I te pene ngauru ma rua kua akamanako akaouia te uianga no te tuatau; e ki tana uianga e, “Eaa te openga o teia au mea?” kua karangaia mai kiaia kia aere ua aia, no te mea kua “tapiriia e kua akairoia te au tuatua e tae ua atu ki te tuatau openga,” e i reira “ka marama te aronga pakari.”
GSAM 55.3Kare e ekoko e ko teia uianga no te tuatau tetai o te au mea ta te aposetolo ko Petero e manako ra i tana karangaanga e, “No taua akaoraanga ra i uiui ei e i kimi maroiroi ei te au peroveta, ko tei totou i te aroa ka tae mai kia kotou. Kua kimi ratou e eaa te tuatau, e eaa te tu o te tuatau, ta te Vaerua o te Mesia i roto ia ratou e akaari ra, i tona akakiteanga i mua ake no te au mamae o te Mesia e te kakā ka aru mai.”62
GSAM 56Te Openga o te Aronga Akono Kore i te Atua
GSAM 56.1Ko Malaki, te openga o te au peroveta o te Koreromotu Taito, kua akaruke mai aia i tetai akakiteanga rikarika no te takoreanga openga i te aronga kino: “I na, te aere maira te ra ka ka mei te umu ra; e te aronga akaparau katoa, e te aronga rave kino katoa, ka riro ïa ei mauku maroke. E ka tutungi taua ra e aere maira ia ratou, te na ko maira te Atu o te au nuku, e kare e aka e kare e manga e toe ia ratou. Kia kotou ra tei mataku i toku ingoa, ka iti mai te Ra o te tuatua tika ma te ora i roto i tona nga peau; e ka aere kotou ki vao, e ka tupu mei te au punua puakatoro i te aua. E ka takatakai kotou i te aronga kino; e reu oki ratou ki raro ake i te raparapa o to kotou vaevae i te ra e rave ei au i teia, te na ko maira te Atu o te au nuku.”63
GSAM 56.2Kua tataia teia au mea katoa i roto i te Koreromotu Taito e vai ra ki te au Iseraela, e kua akaariia kia ratou te au tu e manganui o te akanoonooanga no te ora. Mei teaa atura te maata o te anoano o te aronga kimi maroiroi i te tuatua, i to ratou kiteanga e to ratou maramaanga e te vaitata atura ratou ki te tuatau e tae mai ei teia Uanga i taputouia! Noatu e kare te maataanga o te tangata, e te aronga katoa tei tatau i te au Tuatua Tapu i roto i te au sunago i te au Sabati ravarai, i marama i te tuatua (Angaanga 13:27), kare e ekoko e kua pure maroiroi te aronga akono i te Atua e te kimi i te kite, tei kimi pikikaa kore i roto i te au Tuatua Tapu i raro ake i te aratakianga a te Vaerua. Mei ta te aposetolo ko Ioane i teia tuatau o te angaanga a te Atua, kua pure ratou e, “E aere mai, e te Atu ra ko Iesu, e kia aere viviki mai.”
Notes
- Maseli 13:12. ↩
- Hagai 2:6, 7. ↩
- Ebera 12:26-28. ↩
- Isaia 28:13. ↩
- Maseli 4:18. ↩
- Genese 4:1. ↩
- Ebera 11:4. ↩
- Genese 4:25. ↩
- Genese 5:29. ↩
- Genese 9:1; 10:9, 10. ↩
- Genese 13:15-17. ↩
- Ebera 11:8. ↩
- Ebera 11:10. ↩
- Genese 15:13-15. ↩
- Ebera 11:19. ↩
- Galatia 3:16. ↩
- Galatia 3:8. ↩
- Genese 28:13. ↩
- Genese 49:10. ↩
- Exodo 1:8; Angaanga 7:18. ↩
- Ebera 11:23. ↩
- Akara i ta Josephus, Te Tuatua Taito o te Ngati Iuda, Buka 2, pene 9, parakarapa 7; Te Vaerua o te Totou, buka 1, kapi 165, 166. ↩
- Angaanga 7:25. ↩
- Numero 24:17. ↩
- Ebera 11:12, 13. ↩
- Numero 14:21. ↩
- Habakuka 2:14. ↩
- Exodo 25:40; 26:30; 27:8; Angaanga 7:44. ↩
- Ebera 8:3-5; 9:8-12. ↩
- Ebera 10:1. ↩
- Angaanga 13:19, 20. ↩
- Deuteronomi 4:6, 7. ↩
- 1 Samuela 8:7. ↩
- 1 Samuela 8:5. ↩
- 1 Samuela 8:19, 20. ↩
- Hosea 13:9-11. ↩
- Ezekiela 21:25-27. ↩
- Mika 4:8. ↩
- Salamo 89:27-29, 36, 37. ↩
- Isaia 9:6, 7. ↩
- Genese 5:24. ↩
- Ebera 11:5. ↩
- 2 Ariki 2:11, 12. ↩
- Iuda 14, 15. ↩
- Iobu 19:23-27. ↩
- 1 Paraleipomeno 29:23. ↩
- Angaanga 2:30, 31. ↩
- Salamo 110:1. ↩
- Isaia 7:14. ↩
- Mataio 22:42-45; Salamo 110:1. ↩
- Ebera 1:8, 9. ↩
- Mika 5:2. ↩
- 1 Ariki 8:10, 11. ↩
- 2 Paraleipomeno 7:12. ↩
- Hagai 2:9. ↩
- Isaia 11:1-4. ↩
- Isaia 25:6-9. ↩
- Isaia 65:17-22. ↩
- Ezekiela 37:12. ↩
- Isaia 53:1-5. ↩
- Isaia 33:17. ↩
- 1 Petero 1:10, 11. ↩
- Malaki 4:1-3. ↩