Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
21 / 31
21 / 31

Pene 18 — Te Akonoanga a te Atua i te Angaanga Nenei

John Norton Loughborough

GSAM 281.1“Ei reira tatou e kite ei, me aru tamou tatou kia kite ia Iehova; kua akatakaia tona aereanga mai mei te popongi rai.”1

GSAM 281.2E tae ua atu ki te marama ko Tiunu, 1849, i roto ua i te au tuanga enua o New England te angaanga a Orometua White e tana vaine, e a Orometua Bates. I taua tuatau ra kua piri mai te tamaine ko Clarissa Bonfoey, no Middletown, Conn., ki te ngutuare tangata o Orometua White. I tetai tuatau poto i mua ake, kua mate tona metua vaine, e kua vaio mai ki aia te au apinga katoatoa e anoanoia no te akono i tetai ngutuare meangiti. Na roto i teia au apinga kua rauka akaou ia Orometua White i te akamata i tona uaorai ngutuare; e kua rave aia i teia i tetai tuanga o te are o Belden i Rocky Hill, Conn.

GSAM 281Te Akamataanga o te Akonoanga Ui Vaerua o Teia Tuatau

GSAM 281.3I te ra 24 o Mati, 1849, kua raveia tetai uipaanga no te katoatoa i Topsham, Maine. I taua Sabati ra kua orongaia tetai kiteanga na te peroveta kia Mrs. White; e mea puapinga rava atu te tumu tuatua o taua kiteanga ra. Penei ka marama meitaki atu tatou i te kiteanga me akamanako na mua tatou i te turanga o te au mea i taua tuatau ra.

GSAM 281.4I te tuanga openga o Mati, 1848, i Hydesville, i te tuanga enua o Wayne, N.Y., kua akamata te au “nganguru ngaro,” koia oki tei riro mai i muri ake ei au “patotoanga a te au vaerua.” Kua tupu mua teia i roto i te are o te ngutuare tangata Fox. I te tuanga openga o te tuatau maana, kua neke te ngutuare tangata ki Rochester, N.Y.; i reira, i roto i te are uipaanga ko Corinthian, kua akaariia teia au mea ki mua i te katoatoa. Kua kimi matatio tikai tetai au kumiti i te au tamaine; ko te au vaine e te au tane o taua au kumiti ra kua ikiia no roto i te aronga meitaki rava atu o te oire no taua angaanga ra. Noatu e kua manako te maataanga o te tangata e e pikikaa te au patotoanga, me kore e ravenga karape ua na te rima, e iti ua te manako o te aronga irinaki ngoie rava atu e ka tupu maata teia angaanga.

GSAM 282Au Perovetaanga no Runga i te Akonoanga Ui Vaerua

GSAM 282.1I roto i te kiteanga na te peroveta i taikuia i runga ake, kua kite a Mrs. White e no te mana o Satani te au patotoanga ngaro i Rochester e i tetai atu au ngai, e ka maata ua atu teia au mea. Ka akakakauia te reira ki te tu o te akonoanga, kia manako atu te aronga i pikikaaia e te vai meitaki ra ratou; e me ka rauka, kia akaariuia atu te au manako o te iti tangata o te Atua ki taua au mea ra, e kia ekoko ratou i te au apiianga a te Vaerua Tapu.

GSAM 282.2E iti rava te aronga, me e tangata rai tetai, i taua tuatau ra i manako ana e ka totoa te akonoanga ui vaerua ki runga i te enua katoa mei tei perovetaia i reira, me kore e ka akariro aia iaia uaorai ei akonoanga, ma tona au ekalesia e tona au orometua i akanoonoo meitakiia.

GSAM 282Kua Tupu te Perovetaanga

GSAM 282.3Inara, e kitea meitakiia te tupuanga o te perovetaanga me akamanako tatou i te numero o to ratou aronga, tei akakiteia e 10,000,000 i Marike anake ua. No runga i to ratou tu akonoanga i teianei, te oronga nei matou i teia tuatua mei te Akaraanga e te Karere, Washington, D.C., o te ra 12 o Noema, 1903:—

GSAM 282.4“I te uipaanga i raveia akenei i roto i teia oire e te Putuputuanga o te Aronga Ui Vaerua o te Enua, kua arikiia tetai akanoonooanga ou no te au angaanga akamorianga. Kua akatakaia te ravenga no te ‘akatainuanga’ i te au orometua, e kua arikiia tetai pupu o te aronga irinaki i te akonoanga ui vaerua ei ‘ekalesia.’ Ka kitea teia me tatauia teia tuanga o te akanoonooanga ou:—

GSAM 282.5“‘Auraka tetai orometua e akanooia ei arataki i tetai ekalesia me kore putuputuanga, me kare aia i akanoo na muaia ki taua taoonga ra na roto i te angaanga tei matauia mei te au tuatau mua roa o te tuatua enua o te akonoanga, ko te akatainuanga. Kare e tangata e tika kia riro ei tangata pati kia akatainuia, mari ua kua kapikiia aia kia riro ei orometua no tetai ekalesia me kore putuputuanga, me kore kua ikiia aia ei misionare e tetai Putuputuanga Ui Vaerua o te Tuanga Enua, tei riro ei putuputuanga akonoanga i raro ake i te ture o taua tuanga enua ra, me kore e te Putuputuanga Ui Vaerua o te Enua i te Au Tuanga Enua Taokotai o Marike. Te aronga katoatoa e pati ra i te taoonga orometua me kore i te angaanga misionare, kia vai ratou i roto i te taokotaianga tikai ki tetai ekalesia me kore putuputuanga ui vaerua e toru mataiti me kore e maata atu, e kia vai ratou e rua mataiti me kore e maata atu ei aronga tei orongaia te tika kia tuatua, tei ikiia e tetai Putuputuanga o te Tuanga Enua me kore e te Putuputuanga o te Enua ei aronga tuatua e timataia ra. Kare te au orometua tei akanooia no tetai tuatau kare i tae ki te mataiti katoa okotai o te tarena e tau kia akatainuia.’”

GSAM 283Orometua White i Oswego, N.Y.

GSAM 283.1No te mea tei Oswego, N.Y., te angaanga nenei, kua neke a Orometua White mei Connecticut ki teia ngai i te tuatau rau rakau topa o 1849. I reira kua raveia tetai uipaanga o te aronga akarongo i te ra 3 o Noema o taua mataiti rai. No runga i ta raua angaanga i muri mai, kua karanga a Mrs. White:—

GSAM 283.2“Kua iki maua i reira e ko ta maua angaanga te rave i te angaanga i te tuanga enua o New York. Kua akateiaaia te ngakau o taku tane kia tata e kia nenei. Kua tarahu maua i tetai are i Oswego, kua pati i tetai au apinga ngutuare i to tatou au taeake kia taangaanga maua, e kua akamata i te akono i to maua ngutuare. I reira kua tata taku tane, kua nenei, e kua tutu i te tuatua. Kua anoanoia aia kia aao tamou i te kakau tamaki i te au tuatau katoatoa, no te mea kua anoanoia aia e manganui te taime kia patoi i te aronga e karanga ra e e au Adventist ratou, e turuturu ra i te apiianga tarevake, e tutu ra i tetai tuatau akatakaia, e e tauta ra kia akaariu ke i te aronga katoatoa e rauka ia ratou kia patoi i to tatou akarongo.”2

GSAM 283Kua Neneiia te Akaraanga o te Taeanga Akaou Mai

GSAM 283.3I te tuatau rau rakau topa o 1850, kua manakoia e e mea tau kia rave akaou i tetai tauianga; no reira kua neke a Orometua White ki Paris, Maine. I reira kua neneiia te puka mua o te Akaraanga o te Taeanga Akaou Mai e te Karere Sabati, e rua taime i te marama; e ngauru ma toru ona numero, e varu kapi i te numero okotai, e rua tuanga tuatua i runga i te kapi okotai. E 7 1/8 initi te aano o te kapi i neneiia, e 10 1/4 initi tona roa. Ko te numero mua kua akatakaia tona ra no te marama ko Noema i muri mai, e ko te numero openga no te ra 9 o Tiunu, 1851.

GSAM 284.1Te maataanga o te pepa tei maata atu i te Tuatua Mou, e akairo meitaki tikai ia no te totoaanga aiteite o te tuatua mou, te maataanga mai o te aronga angaanga no te reira, e te aronga tauturu i te angaanga. No te mea kare e moni e patiia no te pepa, kua tapapaia e ka tauturu mai te au oa o te angaanga i tona neneianga, e kua rave ratou i te reira. Noatu e e aronga e rava ua tei rauka ia ratou te maataanga o te aronga akarongo, kua tauturu ratou kia tau ki te akameitakianga a te Atu ia ratou; e kua rave ratou i tei rauka ia ratou kia akamura i te pereoo o te tuatua mou.

GSAM 284Kua Akamata a J. N. Andrews i te Tutu i te Tuatua

GSAM 284.2I taua tuatau ra, ko J. N. Andrews, tei noo i Paris, Maine, kua akamata i tana angaanga i mua i te katoatoa ei orometua no te evangelia, e ei tangata tata i te au tumu tuatua akonoanga. I roto i te Akaraanga o Me, 1851, e atikara tana e tere atu i te rima kapi no runga i te au karere e toru. I roto i te reira kua akaaite aia i te perovetaanga no te manu e rua ona tara o Apokalupo 13 ki Marike. I runga ua i te mana o te perovetaanga, kua akakite aia e ko te maroanga kia akonoia te ra mua o te epetoma ei Sabati, ko te tumu ia ka akatumuia te taokotaianga o te ekalesia e te kavamani i roto i taua enua ra a muri atu. Kua akatumu anake uaia tana tuatua ki runga i te perovetaanga, no te mea kare tetai angaanga i taua tuatau ra e akaari pakari ana e te aere ra te au mea ki taua turanga ra. Ko te tuatua pakari rava atu tei kitea no te turuturu i te reira, e tuatua ia na Taote Durbin mei roto mai i te Turuturu Kerititiano e te Pepa, tei karanga e:—

GSAM 284.3“Me riro te Akonoanga Kerititiano ei oraanga no te tuatua tika e te vaerua o te enua, e tika kia arai te kavamani, na roto i tona au akava, i te aatianga ma te kiteaia o te Sabati tapu, ei ravenga no te akono iaia uaorai.”

GSAM 285Te Oko Atuanga i te Au Enua Tanu ei Tauturu i te Angaanga

GSAM 285.1I taua tuatau ra kua aratakiia te au tangata mei ia Hiram Edson, no New York, e Cyrenius Smith, no Jackson, Mich., kia oko atu i to raua au enua tanu, e $3,500 te puapinga o te enua okotai. Kua tarahu raua i tetai au enua tanu ei taangaanga na raua uaorai, kia rauka ia raua te moni ei tauturu i te au angaanga tukeke ka tupu mai i te akamuraanga i te angaanga o te karere.

GSAM 285Te Nekeanga o te Angaanga Nenei ki Saratoga

GSAM 285.2I te mataiti 1851, kua neke a Orometua White mei Paris, Maine, ki Saratoga Springs, N.Y. I reira kua akamata akaou aia i tona ngutuare ma te au apinga ngutuare tei patiia mai no te taangaanga, e kua nenei i te puka rua o te Akaraanga o te Taeanga Mai; ko te ra i runga i te numero mua ko te ra 5 o Aukute o taua mataiti rai. E ngauru ma a numero o teia puka, e kua tukuia mai e rua taime i te marama. Kua neneiia te numero openga i te ra 23 o Mati, 1852. Kua taui meangitiia te ingoa o te pepa mei te Akaraanga o te Taeanga Akaou Mai, mei to te Puka 1, ki te Akaraanga o te Taeanga Mai e te Karere Sabati, ko te ingoa rai te reira e mau nei i tona puka varu ngauru ma rua. Kua akamaataia te pepa kia toru tuanga tuatua i te kapi, e varu kapi, e 8 1/4 initi te aano o te kapi i neneiia, e 11 3/4 initi tona roa.

GSAM 285.3Na roto i te akamaataanga i te pepa, ko te pepa o to tatou akonoanga mei mua mai e tae ua mai ki teianei, ka kitea e kua riro te au tauianga katoatoa ei mea meitaki atu. Kua akaari te reira i te tupuanga meitaki e tau ra, e kua oronga mai i te akapapuanga marama e kua tae mai te angaanga a te angera tuatoru “kia vai tamou.”

GSAM 285Te Neneianga i Rochester—Kua Rauka Mai Tetai Matini Nenei na te Rima

GSAM 285.4I te ra 6 o Me, 1852, kua neneiia te numero mua o te Puka 3 o te Akaraanga o te Taeanga Mai e te Karere Sabati i Rochester, N.Y.; kua neneiia te reira ki runga i tetai matini nenei, e ma te au reta auri nenei, na te au Adventist no te Ra Itu. Kua oronga na mua a Hiram Edson i te moni kia okoia tetai matini nenei Washington tei akaaereia e te rima, ma te au reta auri nenei e te au apinga no te akanoonoo i te are angaanga. Ka akaokiia tana moni me tae mai te au orongaanga a te au oa o te tuatua mou. Kua tu taua matini nenei na te rima ra i roto i te are angaanga o te Akaraanga e te Karere i Battle Creek, Mich., e tae ua atu ki tona kaiiaanga e te ai i te ra 30 o Titema, 1902. I taua tuatau ra kua manakoia e ko te matini meitaki rava atu ia o te are angaanga no te nenei i te au kapi kia akatanotanoia. I roto i te Numero 12, Puka 3, o te ra 14 o Okotopa, 1852, kua akakiteia e ko te moni i pou no te akanoonoo i te are angaanga ma teia matini nenei e te au apinga, e $652.93, e ko te moni tei rauka mai no taua akakoroanga ra e tae ua atu ki taua ra, e $655.84. No teia au numero ngauru ma rua o te pepa, kua neneiia e kua tuaia e 2,000 kopi o te numero okotai ma te kore e tutaki.

GSAM 286Kua Akamataia te Orometua no te Au Mapu

GSAM 286.1I roto ia Aukute kua akamataia i te are angaanga o te Akaraanga te neneianga i te Orometua no te Au Mapu, okotai taime i te marama. I teianei kua tukuia mai te reira i te au epetoma tataki tai, e a taime te maataanga o te au tuatua tatau i te numero okotai i to te reira i taua tuatau ra.

GSAM 286Kua Piri Mai a Uriah Smith ki te Are Angaanga

GSAM 286.2I te mataiti 1853 kua akamata a Orometua Uriah Smith i tana angaanga i te are angaanga o te Akaraanga e te Karere; kua akono aia i tetai taoonga puapinga i reira no te apa anere mataiti. I taua mataiti ra (1853), no te taime mua kua akakiteia i roto i te Akaraanga e te Karere e ka rauka i te aronga e inangaro ra i te oko i ta matou au puka nenei, na te tutakianga i te moni i pou no te nenei i te reira. Ki te katoatoa atu kare e tutaki no te au mea i neneiia, no te mea kua tutakiia te moni i ngere na roto i te au orongaanga a te aronga ngakau oronga e te inangaro. I te mataiti 1854 kua akakiteia e ko te moni no te Akaraanga tei tukuia e rua taime i te marama, e $1.00 no te mataiti. I taua mataiti rai, i tetai Uipaanga Tita i te tuanga enua o Macomb, Michigan, i te marama ko Tiurai, kua raveia tetai angaanga no te oko atu i ta matou au puka nenei. I taua uipaanga ra kua okoia te au puka e $50 te puapinga. I te tuatuaanga a Orometua White no teia angaanga, kua karanga aia na roto i te Akaraanga, “Te akaari nei teia e ka rauka te oko atu i ta tatou au puka.”

GSAM 286Te Kapikianga kia Rauka e $500 no te Au Pepa Akakite

GSAM 286.3I roto i te Akaraanga o te ra 12 o Okotopa e te ra 24 o Titema, 1854, kua kapikiia kia rauka tetai putunga moni e $500 no te au pepa akakite, kia rauka i te are angaanga i te oronga i te au pepa akakite ki te au orometua kia tua ratou ma te kore e tutaki i roto i ta ratou angaanga. Kua kapiki katoaia tetai “putunga moni tauturu e $500 no te are angaanga, kia nenei putuputuia te Akaraanga i te au epetoma tataki tai, auraka kia kore e neneiia i tetai au epetoma no te ngere i te moni.”

GSAM 287Kua Oko Atu a J. P. Kellogg e Henry Lyon i to Raua Au Enua Tanu

GSAM 287.1I roto i teia tuatau kua oko atu a J. P. Kellogg, no Tyrone, e Henry Lyon, tei noo vaitata ki Plymouth, Mich., i to raua au enua tanu, mei te $3,500 te puapinga o te enua okotai. Ko to raua akakoroanga anake kia rauka te moni ei taangaanga no te akamura i te angaanga; e kua aere mai e rua atu nga taeake no Michigan i tetai tuatau tau, ma te moni tei papa e te ngakau inangaro i te tauturu i te ngai i anoano maataia te tauturu. Kua akamata te tangata mua i te maani i te au purumu i Jackson, Mich.; e kua neke te rua ki Battle Creek, e kua angaanga ei kamuta kia ora tona ngutuare tangata.

GSAM 287Ta Matou Au Pepa e te Au Puka Katoatoa no te $3.00

GSAM 287.2I te openga o te Puka 6, i Tiunu, 1855, ka rauka i tetai tangata te Akaraanga e te Orometua no te Au Mapu no te mataiti okotai, e tetai pupu katoa o te au puka rikiriki, te au pepa akakite, e tetai puka imene mei tei taangaangaia i taua tuatau ra—e rua ngauru ma ono puka rikiriki e te au pepa akakite me taokotaiia—no te moni e $3.00. Ko te moni i akatakaia no te Orometua no te Au Mapu, e rua ngauru ma rima tene no te au numero ngauru ma rua.

GSAM 287Kua Patiia te Are Angaanga o te Akaraanga kia Neke ki Michigan

GSAM 287.3I te marama ko Aperira, 1855, kua atoro akaou a Orometua White e tana vaine ia Michigan, e kua rave i te au uipaanga i tetai au ngai. I te ra 28 e te ra 29 o taua marama rai kua putuputu tetai uipaanga i Battle Creek. I taua uipaanga ra kua iki te au taeake o Battle Creek kia pati ia Orometua White kia neke i te are angaanga o te Akaraanga mei Rochester ki Battle Creek. Kua akatika a Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg, e Henry Lyon kia oronga e $300 te tangata okotai, ma te kore e moni tupu; ko te katoatoa e $1200, kia okoia tetai tuanga enua e kia akatuia tetai are nenei. No reira kua rauka mai ia ratou tetai tuanga enua i te kokonga i te pae tonga itinga o te nga mataara ko West Main e Washington, e kua akatu ratou i reira i tetai are rakau e rua vairanga, e 20 x 30 putu tona maata, e rua ngauru putu te teitei o tona au pou.

GSAM 288Te Are Uipaanga Mua i Battle Creek

GSAM 288.1I taua tuatau rai kua akatuia te are uipaanga mua o te Adventist no te Ra Itu i Battle Creek, e 18 x 24 putu tona maata. Teia are tei akatu mama uaia, kua tapokiia ki te au papa rakau tei akatuia mei runga ki raro, e kua tapokiia te au ngai pirianga ki te au rakau raumiti; kua tu te reira vaitata ki te kokonga i te pae tokerau opunga o te nga mataara ko Van Buren e Cass.

GSAM 288I Roto i to Matou Are Nenei Mua

GSAM 288.2Ko te numero mua o te Akaraanga tei neneiia i Battle Creek i roto i tetai are angaanga na te au Adventist no te Ra Itu, kua akatakaia tona ra ko te ra 4 o Titema, 1855. I reira kua akatakaia te moni no te pepa ei $1.00 no te puka okotai e rua ngauru ma ono ona numero; inara kua patiia te au orongaanga kia tukuia te pepa ma te kore e tutaki ki te aronga putaua e tau ra kia tauturuia. Mei taua tuatau ra e aere ua atu, kua tata putuputu a Orometua Waggoner e Orometua Cottrell i te au tuatua no te au kapi o te Akaraanga o te Taeanga Mai.

GSAM 288.3I roto i te Akaraanga o te ra 18 o Titema, 1855, kua akakite te kumiti nenei i tetai tuatua penei ka riro ei mea ke ki te aronga e angaanga nei i te are angaanga i teianei. Teia taua tuatua ra: “Kare matou e kite ana i tetai tumu kia kore te aronga e angaanga nei i te are angaanga e rauka i te tutaki tau no ta ratou angaanga. E apa ua ta te tangata akatanotano tuatua e rauka nei i te moni ka rauka iaia i tetai ngai ke.” E mea tau penei kia taikuia e ko te moni angaanga matauia i taua tuatau ra, kare i tae ki te apa o te moni i teianei; e ko taua apa tutaki ra i reira, kare i maata atu i te 1/3 me kore te 1/4 o te moni ta te are angaanga e tutaki nei no taua tu angaanga rai i teianei. Kua oronga te aronga angaanga o taua tuatau ra i te apa o te puapinga o ta ratou angaanga ei apinga aroa, kia neneiia te evangelia o te tuatua mou o teianei.

GSAM 288Te Kapikianga no Tetai Matini Nenei e Tetai Matini Akatere

GSAM 288.4I roto i te Akaraanga o te ra 19 o Mati, 1857, no te taime mua kua akakiteia e te anoanoia ra tetai matini nenei tei akatereia e tetai matini, e tona matini akatere, e kia rauka mai te reira no te nenei i te au pepa, te au pepa akakite, e te au puka. Mei tei ripotiia i te ra 2 o Aperira, kua akatikaia kia okoia tetai matini nenei Adams tei akatereia e tetai matini, e kua taputou e itu tangata e $100 te tangata okotai ei tauturu i te okoanga. I roto i te numero i muri mai kua akakiteia e mei te $2,500 te moni ka pou no te matini nenei e te matini akatere, e kua tae takere te moni i taputouia ki te $1,700.

GSAM 289.1I roto i tetai tuatua na Orometua White ei tangata akatanotano i te Akaraanga o te ra 13 o Aukute, 1857, te vai nei teia tuatua akamaroiroi: “Kare e kaiou o to tatou are angaanga. E putunga moni no te au puka e $1,426, tei roto i te au puka i teianei. Te angaanga nei te matini nenei ou tei akatereia e tetai matini, e te rave meitaki tikai nei i tana angaanga. Te akaraanga ka akatereia te reira e te mana o te mamaoa kare e roa, e ka oti katoa i te tutakiia. Kua meitaki roa atu te tauturuanga i ta tatou au angaanga tita i to mua ana.”

GSAM 289Te Akakiteanga Mua no te Okoanga Puka

GSAM 289.2I te rā 29 o Okotopa, 1857, kua akakiteia i roto i te Akaraanga e te Karere e, te katoa o te moni no te au puka i okoia i nga mataiti e rua i mua ake, e $1,287.91 ïa. Ko te akakiteanga mua teia o taua tu ra i raveia e tae mai ki taua rā ra. E akairo teia no te tupuanga o te angaanga, e kua riro ei mea akamaroiroi, no te mea kua akaari mai te reira e te tupu ra te maroiroi o te tuatua mou, e te “aere ra na te ao katoa mei te au kauvai marama rai.”

GSAM 289Te Ngutuare o te Akaraanga e te Karere ei Ngai Tiaki Moni Meitaki

GSAM 289.3I roto i te Akaraanga e te Karere o te rā 13 o Aukute, 1858, kua tuku muaia te manako ki to tatou au tangata kia riro te ngutuare angaanga ei ngai tukuanga i ta ratou moni kare i anoanoia i taua taime ra. Ka rauka i te au tangata e moni ta ratou kare e anoano vivikiia ra i te tuku i taua moni ra ki te ngutuare angaanga, e ka rauka ia ratou i te rave akaou mai i te reira i tetai ua atu taime me pati ratou, kia tau ki to ratou anoano; e i te reira tu ka puapinga te ngutuare angaanga i te taangaanga i taua moni ra. I te arikiia anga e te raveia anga teia manako, kua maata atu te moni tauturu no te angaanga.

GSAM 289.4Mei taua taime ra e tae mai ki teianei (1905), kare rava tetai tangata i ngere ana i tetai tara tei orongaia ei moni tarau ki to tatou au ngutuare nenei, e kare rava tetai i kore i rauka mai tana moni i tana pati anga. Kua manako te aronga ngakau tika e te akamanako meitaki ra e, e ngai meitaki atu to tatou au ngutuare nenei no te tuku i ta ratou moni toe, i te au are moni, e putuputu te topa o te reira. E irinakianga to te ao nei ki te au are moni, kareka to tatou au ngutuare nenei, tei ia ratou te maroiroi o te akonoanga katoa ei “turuturu” no ratou.

GSAM 290Te Akatumuanga i te Putuputuanga Nenei Adventist no te Ra Itu

GSAM 290.1Kua akatumuia te Putuputuanga Nenei Adventist no te Ra Itu i te rā 3 o Me, 1861, e kua tukuia te au pepa akakiteanga ei pati i te tangata kia oko i te au tuanga o tona moni tumu, e $10 no te tuanga okotai. E rua epetoma i muri mai, kua akakiteia e kua oti te tangata i te tuku i to ratou ingoa no te oko i te au tuanga e $4,080 te katoa.

GSAM 290.2Mei te rā 11 o Tiunu o taua mataiti ra, kua neneiia te Akaraanga e te Karere e te Putuputuanga Nenei Adventist no te Ra Itu. Te ngutuare angaanga mua i patuia e te putuputuanga, tei te kokonga i te itinga e te apatonga o nga mataara ko Main e Washington, i te ngai i tangohia atu ei te ngutuare rakau taito ki te mataara ko Kalamazoo. E rua papa o taua ngutuare ra, e au patu pariki marokiakia to reira. Mei te satauro Ereni rai tona tu, e te anga ra tona mua ki te tokerau, ki te mataara ko Main. Mei te itinga ki te opunga e 44 putu tona roa katoa, e mei te tokerau ki te apatonga e 72 putu.

GSAM 290Te Au Mea Nenei Mua i te Au Reo Ke

GSAM 290.3Kua aere ua atu te karere mei tetai takainga ki tetai, e kua tauturu te au tautaanga tataki tai i te akamaroiroi e te akatinamou i te angaanga. I teia taime, kua nenei to tatou ngutuare nenei e rima puka rikiriki i te au reo o te au enua ke, e toru i te reo Tenemaka-Norewai e e rua i te reo Varani. Ko te akamataanga teia o te angaanga nenei no te au enua ke.

GSAM 290.4I te tupu ua anga te numero o te au mema, kua tupu tamou katoa te moni. Te kitea nei teia i roto i te akakiteanga i te Akaraanga e te Karere o te rā 16 o Me, 1863, i akakite mai ei te tekeretere o te putuputuanga i te katoa o te moni i rauka mai, mei teia i raro nei:—

GSAM 290
Te moni i rauka mai no te au tuanga e te au apinga oronga ki te Putuputuanga e tae mai ki teianei$10,374.13
Te moni i rauka mai mei te ngutuare angaanga i Rochester700.00
Te moni i rauka mai no te au apinga angaanga i kapitiia mai300.00
Te moni i rauka mai ki te vairanga moni no te au puka1,355.00
Te moni i rauka mai no te matini nenei e te matini akaoro i te reira2,500.00
Te katoa$15,229.13

GSAM 291.1Kua akakite katoa te tekeretere e:

GSAM 291.1“I te akapapu meitakiia anga te puapinga o te au apinga a te putuputuanga, kua akatakaia e kare te reira i raro ake i te $20,000. Vaitata teia ki te $5,000 i runga ake i te moni i orongaia e te au oa o te angaanga. E akakiteanga meitaki teia no te tu tika e te tu tiratiratu o Taeake White e te aronga tei angaanga kapiti atu kiaia i roto i te ngutuare o te Akaraanga e te Karere. “E. S. Walker, Tekeretere.”

GSAM 291Te Orongaanga i te Akaraanga e te Karere ki te Putuputuanga

GSAM 291.2I te mea na roto i te angaanga pakari e te au akaatinga a Orometua White i tae ei te angaanga nenei ki teia turanga, nona tikai te au moni tupu i rauka mai; no te mea na tona akarukeanga i tona uaorai anoano, tona kite i te akatere i te angaanga oko, e tona akono meitaki i rauka mai ei taua puapinga ra. Inara, kare aia i pati kia riro mai te reira, e tetai ua atu tuanga o te reira, nona, kua oronga rekareka ra aia i te katoa ki te ekalesia. E kare ko te reira anake: i muri ake i te akatumuanga i te putuputuanga, kua iki te reira kia tutakiia aia e $6 i te epetoma no tana angaanga i rave, kua ariki ua ra aia e $4 i te epetoma.

GSAM 291E Nutipepa i te Tatai o te Moana Patipika

GSAM 291.3I roto i te Akaraanga e te Karere o te rā 21 o Aperira, 1874, tetai tuatua na Orometua White. I tana tuatuaanga no te angaanga i te tatai o te Moana Patipika, kua karanga aia e kare e roa kua anoanoia kia akatumu i tetai nutipepa ka neneiia i te au epetoma, ei tauturu i te au anoano o te angaanga i taua tatai ra. Kare i roa i muri mai, kua matara te mataara kia oko i tetai au reta nenei e tetai au apinga angaanga i Oakland. Na teia au mea, i te marama ko Tiunu, kua akamataia tetai nutipepa e rua neneianga i te marama, ko te Au Akairo o te au Tuatau tona ingoa.

GSAM 291Te Akaputuanga Moni

GSAM 291.4I muri ake i te neneianga e ono numero o te Au Akairo o te au Tuatau, kua oki a Orometua White ki te itinga, e kua pati ki te Uipaanga o te au Ekalesia i te enua ko California kia akono i te neneianga o te nutipepa. I te Uipaanga Maata, i te rā 15 o Aukute, 1874, kua tukuia tetai manako ki te au taeake i te itinga kia akaputu e $6,000 no te oko i tetai matini nenei, tetai matini akaoro i te reira, e te au reta nenei no te ngutuare angaanga o te Au Akairo o te au Tuatau, me ka akaputu te au taeake i te tatai o te Moana Patipika e $4,000 no te oko i tetai tuanga enua e te patu i tetai ngutuare tau no te angaanga.

GSAM 292.1Kua tae a Orometua George I. Butler, e mema no te Kumiti o te Uipaanga Maata i taua taime ra, ki te Uipaanga Puakapa i Yountville, California, e kua tuku atu i taua manako ra ki te au taeake. I te rā 11 o Okotopa, 1874, kua ariu mai ratou ki te patianga na te taputouanga e ka oronga e $19,414 i te moni auri.

GSAM 292Te Akatumuanga i te Ngutuare Nenei o te Moana Patipika

GSAM 292.2I te rā 2 o Peperuare, 1875, kua tae atu a Orometua James White e tana vaine ki Oakland, e kua aru katoa atu a Orometua J. H. Waggoner e tetai atu au tangata angaanga karape. I te rā 12 o taua marama ra, kua kapikiia tetai uipaanga takake a te Uipaanga o te au Ekalesia i te enua ko California, kia manako ratou i tetai ngai no te patu i te au ngutuare no te angaanga o te Au Akairo o te au Tuatau. I muri ake i te uriurianga meitaki, kua ikiia kia oko i tetai au tuanga enua i te tua opunga o te mataara ko Castro, i rotopu i nga mataara 11 e 12. I taua rā rai, kua oko a Orometua White raua ko John Morrison i taua au tuanga enua ra, e kua tukuia te au pepa akapapu no te enua ki raro ake i to raua uaorai ingoa. Kua marama ra ratou e, me akatumuia te Putuputuanga, ka oronga raua ki te reira, na roto i te au pepa akapapu, i te maata o te enua e manakoia e ka tau no te taangaanga a taua putuputuanga ra.

GSAM 292.3I te rā 1 o Aperira, 1875, kua akatumuia i Oakland te Putuputuanga Nenei Adventist no te Ra Itu o te Moana Patipika, e kua akatakaia tona moni tumu o te au tuanga kia $28,000. Kia tau ki te tuatua i akatikaia, kua orongaia te tuanga i rotopu o te au tuanga enua i te mataara ko Castro ki te putuputuanga na roto i te pepa akapapu. Kua patu vivikiia tetai ngutuare e O. B. Jones, no Battle Creek, Michigan. Kua aite tona tu e tona maatamaata ki te ngutuare angaanga i patuia i Battle Creek, mari ra e rakau tei taangaangaia no te ngutuare i Oakland, kare e pariki. I te oti anga teia ngutuare kia nooia, kua neke te Au Akairo o te au Tuatau ki tona ngai ou i te Varaire, te rā 27 o Aukute, 1875.

GSAM 293Te Nekeanga ki Mountain View

GSAM 293.1I roto i teia ngutuare, kua aere meitaki ua atu te neneianga i te au nutipepa e te au puka e tae atu ki te mataiti 1904, i akanooia ai kia neke i te au matini nenei ki vao ake i te oire. Kua akakite te akaaere o te Ngutuare Nenei o te Moana Patipika i te tumu o teia tauianga na roto i teia au tuatua:

GSAM 293.1“E au mataiti te manako anga te aronga akatere o te Kamupani Nenei o te Moana Patipika e, kua maata roa te oko o te enua e tu nei to ratou ngutuare nenei, e kua meangiti roa te ngai enua, i roto i tetai ngai nooanga tangata i te ropu o tetai oire maata, no tetai ngutuare angaanga matini. Kua manako ratou e e mea pakari, no te au tumu e manganui, kia kimi i tetai ngai i vao ake i te oire, e iti ake te oko o te enua, e ka rauka i te aronga angaanga i te au ngutuare nooanga i roto i tetai ngai meitaki no te ora, e maata te ngai no te au kainga kai, te au tumu ua rakau, e te nooanga i roto i te reva atea; e kia meitaki katoa te au mataara no te tuku atu i te au apinga. Kua kitea e kua rauka mai tetai ngai pera i roto i te oire iti ko Mountain View, i te tuanga enua ko Santa Clara, e toru ngauru ma iva maire ki te apatonga o San Francisco. Kua kapiti teia ngai i te au puapinga e manganui o te oire maata ki te au puapinga o te oraanga meitaki i vao ake i te oire.”

GSAM 293Te Akamataanga o te Neneianga i te Au Enua Ke

GSAM 293.2Ei akaari i te totoaanga o te tuatua mou, te kite nei tatou e mei te mataiti 1875 ki te 1878 kua akamataia te angaanga nenei i Basel, Switzerland, e i Christiana, Norway.

GSAM 293.3I te tuatau akatopa rau o te mataiti 1875, kua tukuia tetai akakiteanga i roto i te Akaraanga e te Karere no te okoanga puka i te ngutuare o te Akaraanga e te Karere anake, no nga mataiti e itu mei te 1868 ki te 1875. E $85,644.54 te katoa, vaitata e ono taime i te maata o te okoanga i nga mataiti e itu i mua ake. E te okoanga a te au ngutuare angaanga e ā (Michigan, California, Switzerland, e Norway), no nga mataiti e toru mei te 1875 ki te 1878, e $98,163.73 ïa.

GSAM 293.4Kua akakiteia i roto i te Akaraanga e te Karere o te rā 17 o Okotopa, 1878, e te katoa o te au puka, te au puka rikiriki, e te au pepa akakite tei neneiia e te ngutuare o te Akaraanga e te Karere i mua ake i te mataiti 1864, e 50,058,000 kapi ïa. Mei te 1864 ki te 1878, e 158,130,951 te numero o te au kapi, e 208,188,951 kapi te katoa.

GSAM 294Kua Neneiia te Orometua no te Au Mapu i te Au Epetoma

GSAM 294.1E tae atu ki te rā 1 o Tianuare, 1879, kua neneiia te Orometua no te Au Mapu i te au marama. I taua rā ra, i tona tomo anga ki tona mataiti rua ngauru ma itu, kua akamataia te neneianga i te au epetoma; e na roto i teia kua tupu tona puapinga e ā taime.

GSAM 294Te Au Mea ta Orometua White i Oronga ki te Putuputuanga

GSAM 294.2I roto i te Akaraanga e te Karere o te rā 23 o Tianuare, 1879, tetai au tuatua na Orometua White no tona pirianga ki te angaanga. E tau kia tukuia te reira ki konei, no te mea te akaari marama atu nei te reira i te au akaatinga i raveia i roto i te angaanga nenei. Te na ko nei taua tuatua ra:—

GSAM 294.3“I te akatumuia anga te Putuputuanga Nenei i Battle Creek, Michigan, i te mataiti 1861, kua oronga matou ki te putuputuanga i ta matou papaanga ingoa o te aronga e oko tamou ra i te nutipepa, e te tikaanga kia nenei akaou i ta matou au puka katoa. Kua akatakaia i muri mai e $10,000 te puapinga o teia au mea. Kua toe ua mai ta matou au apinga e $1,000 te puapinga; e kua rave ua atu rai matou i ta matou angaanga ei akatano i te nutipepa, ei akaaere, e ei tangata tutu aere, e $6 te tutaki i te epetoma.

GSAM 294.4“I te mataiti 1866, i to matou oki anga ki te ngutuare o te Akaraanga e te Karere i muri ake i tetai maki kino, kua kite matou e te tutaki ra te aronga akatere e tai ngauru i te anere no te moni tupu o te au moni tarau e au tauatini, e kua iti mai te moni tumu o te au tuanga ki te $32,000;3 Inara, i roto i nga mataiti e ā, ma te akameitakianga a te Atua, kua oti te au kaiou i te tutakiia, kua akamaataia te moni tumu o te au tuanga ki te $75,000, e e $5,000 ta matou [te putuputuanga] i roto i te au are moni.”

GSAM 294Te Turanga o te Ngutuare Nenei i te Mataiti 1880

GSAM 294.5I roto i te Akaraanga e te Karere o te rā 15 o Tianuare, 1880, te karanga nei a Orometua Butler e:—

GSAM 294.6“Kua akamaataia to tatou ngutuare nenei (Battle Creek) i teia tuatau i topa ake nei, na te patuanga i tetai tuanga i rotopu i nga ngutuare e rua i te itinga. Kua maata roa atu i teia te ngai e te tu tau no te angaanga i te ngutuare katoa. Te vai nei te au apinga no te maani i te au papa nenei na roto i te uira e na roto i te akamaringianga i te auri ki roto i te au akaraanga, e no te rave i te tapirianga puka meitaki rava. Kua akakite mai te aronga e tau kia kite e, ko te ngutuare nenei meitaki rava e te ki rava i te au apinga anoanoia i roto i te enua ko Michigan.”

GSAM 295.1Noatu teia akamaataanga, i mua ake i te openga o te tuatau maana kua anoanoia kia patu i tetai ngutuare ou ki te apatonga o te ngutuare maata, ei pia no te au matini nenei. Kua nekeia ki teia pia nga matini nenei e rima o te putuputuanga. E maata atu tetai o teia au matini i tetai ua atu i taangaangaia i roto i te ngutuare i mua atu. Kua oti katoa i te tukuia tetai matini aiteite te maatamaata e te tu, ki roto i te ngutuare o te Au Akairo o te au Tuatau i Oakland, California.

GSAM 295.2I roto i te Akaraanga e te Karere o te rā 17 o Me, 1881, i tana tuatuaanga no te tupuanga meitaki o te angaanga nenei i te ngutuare nenei tumu i Battle Creek, kua karanga a Orometua White e:—

GSAM 295.3“Me tangoia te katoa o te au kaiou a te Putuputuanga Nenei Adventist no te Ra Itu mei te puapinga o tona au apinga katoa, tei tare meitakiia, ka toe mai te au enua, te au ngutuare, e te au apinga ke atu kare e iti ake to ratou puapinga i te $105,000. No roto i teia, kua oronga to tatou au tangata katoa e $34,432.17 na roto i te au tuanga, te au apinga oronga, e te au apinga i akarukeia mai e te aronga i mate. E kua kapiti mai tetai aronga iti ua, e au tane e te au vaine tiratiratu tei oronga i to ratou oraanga ki te angaanga, e $70,567.83 [kare na roto i te au apinga oronga, mari ra na roto i te akaatinga e te akatere meitakianga].”

GSAM 295Te Akamataanga o te Angaanga Oko Puka

GSAM 295.4Mei te mataiti 1881, kua rave to tatou au tangata i tetai tautaanga ou, kua tomo ki roto i te angaanga aere ki te tangata no te oko i ta tatou au mea nenei. No te mea kare te au tangata oko puka i tuku ana i te au akakiteanga tika tikai no ta ratou au okoanga e tae atu ki te mataiti 1884, kua raveia ta tatou akakiteanga no taua tuatau ra mei te au okoanga i akakiteia mai e nga ngutuare nenei e ā. Kia tau ki ta ratou au numero, te okoanga no nga mataiti e rima e $221,248.69 ïa. I te totoaanga o te mana o te angaanga mei to tatou au misioni i te ropu o Europa e te au enua o Sekanatinavia, kua maata atu te anoano no te au mea nenei i roto i te au reo ke.

GSAM 296Te Okoanga Puka no Nga Mataiti e Tai Ngauru

GSAM 296.1Mei te 1884 ki te 1894, e tai ngauru mataiti, na te au tangata oko puka te maataanga o te okoanga i ta tatou au puka maatamaata tapoki marokiakia. Ta ratou okoanga no teia tuatau e $4,031,391.26 ïa. I teia tuatau kua totoa atu ta tatou angaanga na roto i te akatumuanga i te au ngutuare nenei i Autireria; i Tahiti, i te au enua o te Moana Patipika; i Helsingfors, i Finland; i Hamburg, i Tiamani; e i tetai atu au ngai. Te au okoanga a te au tangata oko puka no te mataiti 1895, noatu te ngata o te oraanga i taua mataiti ra, e $357,467.23 te katoa i akakiteia mai. Me kapitiia te au okoanga kua oti ia tatou i te taiku, e $4,816,773.73 te katoa.

GSAM 296Te Okoanga no Nga Mataiti e Rima Ngauru $11,000,000

GSAM 296.2Kia kite tatou i te katoa o te au okoanga mei te 1854 ki te rā 1 o Tianuare, 1896, ka anoanoia kia kapiti katoa i te au numero no te okoanga i te au puka oko uaia, te au puka rikiriki, te au pepa akakite, e te au papa akaari, mei tei akakiteia mai e te au ngutuare nenei katoa no nga mataiti e tai ngauru i taikuia i runga ake. E $3,458,278.23 teia moni; no reira, te katoa o te okoanga puka a te akonoanga no nga mataiti e rua ngauru ma rua e $8,275,051.96 ïa. Me akakite na tetai tu ke: te au okoanga no nga mataiti e toru ngauru (1854 ki te 1884) e $424,915.24 ïa; e no nga mataiti e tai ngauru ma rua i muri mai, e tae atu ki te rā 1 o Tianuare, 1896, e $7,850,136.72 ïa. Noatu e kua iti mai te aronga e angaanga ra ei tangata oko puka i roto i nga mataiti e varu i topa ake nei, e mea papu kia karanga e, mei te 1854 e tae mai ki teianei (1905), kua okoia te au mea nenei Adventist no te Ra Itu, e maata atu i te $11,000,000 to ratou puapinga.

GSAM 296Te Neneianga i Roto i Tetai Ā Ngauru Reo

GSAM 296.3Te kitea maramaia nei te tupuanga o te karere na roto i te au mea nenei, me akamanako tatou e kua akamataia te reira i roto i tetai ā ngauru o te au reo maatamaata, mei te reo Arapia, Aramenia, Pasuto, Poemia, Parukaria, Pengari no Initia, Tinito, Tenemaka, Peritane, Etonia, Finirangi, Varani, Viti, Ereni, Tiamani, Orani, Anakeri, Vaii, Itaria, Aitirani, Tiapani, Kafira, Retia, Ravonia, Maori, Porani, Potukara, Rumania, Rutia, Terupia, Paniora, Tuetena, Tahiti, Tonga, Veiri, e tetai atu. I roto i teia au enua e teia au iti tangata ke ke, te angaanga maroiroi ra tetai aronga i te akatotoa i te au tuatua mou o te karere a te angera toru.

GSAM 297.1Te numero o te au puka, te au puka rikiriki, e te au pepa akakite tei neneiia i roto i te au reo ke ke, kua maata atu i te okotai tauatini okotai anere e varu ngauru ma itu. Kia rauka tetai o te au mea tataki tai, e te au nutipepa e varu ngauru ma itu a te akonoanga4 i roto i te au reo ke ke no te mataiti okotai, ka anoanoia tetai $340.

GSAM 297Te Au Ngai e Tu Nei nga Ngutuare Nenei e Rua Ngauru

GSAM 297.2Tei teia au ngai nga ngutuare nenei e rua ngauru a te au Adventist no te Ra Itu: Avondale, Autireria; Battle Creek, Michigan (2); Basel, Switzerland; Christiana, Norway; Copenhagen, Tenemaka; Cape Town, Aperika Apatonga; Calcutta, Initia; College View, Nebraska; Hamburg, Tiamani; Helsingfors, Finland; London, Peritane; Melbourne, Autireria; Montreal, Kanata; Nashville, Tennessee; Oakland, California; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Tuetena; Tocubaya, Mexico; Washington, D.C. I tua atu i teia au ngutuare nenei, te nenei katoa nei to tatou au tangata i te au nutipepa e te au pepa akakite i Hong Kong, Tinito; Tokio, Tiapani; Cairo, Aiphiti; Amerika Apatonga; e i te au enua ko Viti.

GSAM 297Te Neneianga i te Puka Rikiriki Mua

GSAM 297.3Ka akara akaou tatou no tetai taime poto i te au apinga angaanga tei rauka i te aronga tei akamata i te angaanga. I te tuatau akatopa rau o te mataiti 1853, i te maanianga i te puka mua tei neneiia ki runga i te matini nenei ko Washington—“Te Are Tapu”—kua putuputu mai tetai pupu tuaine ei tauturu i te kopi e te akaputu i te au tuanga kapi, ei akapapa i te reira kia tuituiia. I muri ake, kua akaputa te tangata tata i te reira ki tetai auri koikoi no te akaputa i te au putu; e i muri ake i te tukuia anga te au tapoki, kua tipupu akatano a Uriah Smith i te au tapa na roto i tetai apinga tapa tika e tetai tipi rikiriki koi. Kua raveia teia no te mea kare e au matini tau no te rave i taua tuanga o te angaanga.

GSAM 298.1I te mataiti 1861 ua nei, kua neneiia te au puka e te au pepa katoa a te akonoanga ki runga i tetai matini nenei Adams okotai, tei akaoroia e tetai matini e rua maroiroi oroenua tona. I teianei, i roto i te au ngutuare nenei ke ke, e maata atu i te ā ngauru matini nenei tei akaoroia e te matini mamaoa e angaanga tamou nei, ei nenei i te tuatua mou o teianei. Te taangaanga nei teia au ngutuare i te aronga e maata atu i te rima anere no te rave i te angaanga, e te aere katoa ra e au anere tangata oko puka i rotopu i te au tangata ei oko i te au puka.

GSAM 298.2I te mataiti 1862, ka rauka i te oko i te au mea nenei katoa a te au Adventist no te Ra Itu no te moni e $7.50; i te mataiti 1904, mei tei akaariia mai, ka anoanoia e $340 kia rauka te katoa. E tika tikai e kua angaanga tetai mana maata atu i te akanoonooanga a te tangata kia tupu mai teia au mea.

GSAM 298.3Te tupuanga o te angaanga nenei i rotopu i te au Adventist no te Ra Itu, mei tei totouia i te mataiti 1848, kua aite tikai ki te aereanga o te rā, “Te tupu maata ra tona maana—te tuku atu ra i tona au iti marama”—“Te aere tamou ra i tona mataara mei te rā rai, kare rava ra e topa.”

GSAM 298A Aere ma te Akarongo—Te Akakiteanga a Orometua Stone

GSAM 298.4Te maroiroi e te ngakau tae o te aronga tei aere ki mua i roto i te angaanga o te karere a te angera toru, kua akakite meitakiia i roto i te Akaraanga e te Karere o te rā 5 o Peperuare, 1884, e Orometua Albert Stone, tetai o te aronga tei akamata i te angaanga, e kua ora aia e tae atu ki te mataiti e iva ngauru:—

GSAM 298.5“I te au rā mua o te angaanga, e tuatau ïa no te au mea rikiriki, e mei te mea rai e kare e rava te au apinga e taangaangaia ra no te angaanga. Inara, mei te akamataanga mai, kua kite te au tane e te au vaine akarongo e te tauturu ra te rima maroiroi o te Atu i teia angaanga. Kua kite ratou e kua tae mai te tuatau i akatakaia no te aroa mai kia Ziona, e kua akatika te Atu i tona rima kia akaputu i tona au tangata. Kua kite ratou e tei te oe akatere te Atu, e ko te Vaka o te Evangelia, ma te ekalesia toenga e tana utanga o te tuatua mou tei akaokiia mai, te akarongo tei timataia, e te aroa apa kore, ka tae ora atu ïa ki te tauranga.”

Notes

  1. Hosea 6:3. ↩
  2. Te Au Tuatua o te Oraanga o Ellen G. White, kapi 128. ↩
  3. e $3,000 i raro ake i te moni tei tutakiia no te au tuanga e te au apinga oronga. ↩
  4. Akara i te papaanga o te 87 i roto i te Puka Mataiti a te Uipaanga Maata o te mataiti 1904. ↩

Note

Back