Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
10 / 31
10 / 31

Mpango 7 — Kukula Kufwambaana kwa Mulumbe

John Norton Loughborough

GSAM 126.1“NDAKABONA Mungelo umwi wa maka kaseluka kuzwa ku zulu, wakazwida cibingu; fulicoongo lyakaba kumutwe wakwe, alimwi busyu bwakwe bwakaba bwaŋanga zuba, alimwi makando akwe akaba ngazyali zya mulilo; wakali akabata kacibukubuku kakatulegule mumukono wakwe. Wakaika lukono lwakwe lwalulyo kumulwizi, alimwi lukono lwakwe lwakumunsa wakaika anyika, wakakilila nkozwi ikulu, mbuli syuumbwa naavwuluma; alimwi wakati wakalila, mizumo iili ciloba yakapa majwi aayo. ... Mungelo ou ndakabona akasimide kumulwizi aanyika wakanyamuna mukono wakwe ku zulu, wakalapa kuli Ooyo uupona lyoonse alyoonse, ooyo wakalenga zulu, nzyo zyoonse zili muli zyo, alimwi nyika, nzyo zyoonse zili muli yiyo, alimwi mulwizi, nzyo zyoonse zili muli lwo, kuti ciindi tacikaba alimwi; pele mumazuba aajwi lya mungelo waciloba, ciindi aŋamba kulizya mpeta, cisinsyo ca Leza ciyakumaniswa, mbuli ncaakazibika kuli babelesi bakwe baprofita.”1

GSAM 126Mungelo nga Cifwanikiso ca Batumwa ba Muntu

GSAM 126.2Mbuli ncaakatalazigwa kale, mulimo wakukambauka makani mabotu wakapegwa kuli muntu, alimwi Mwami wakalayizya kuti uyakapa luse kuli mulimo ou kusikila ku “mamanino a nyika.”2 Nkokuti mungelo uutwala mulumbe ou ulipatiwa kuba cifwanikiso ca mulumbe ulamuzyanya ciindi uufunika kukambaukwa kuli bantu ba nyika. Mulumbe ulakambaukwa kuzwa mucibukubuku “cijaluŋene,” ciyanda kusalazya kuti cakali kajalwa kale. Batumwa aba balumbwa a Leza; pele “fulicoongo,” cilangililo ca cakwaano ca Leza, lili pali bo, alimwi bakazwidwe mumuni wa bulemu bwa Leza, alimwi bakazibika mulumbe, kabaambilizya munguzu zya Mulengi wa zintu zyoonse. Ncozibikidwe apa mulumbe wa ciindi, wakajalwa kale, pele nomba uyabikidwa kuzwa mucibukubuku “cijaluŋene.”

GSAM 127.1Mumapango aapita cakabikkwa bukamboni kuti Mwami wakamwene ciindi mumuni wakafunika kupedwe ku nkomano ya ciindi cipati ca busyinsyimi—Mazuba 2300—ciyanda ku Lubeta Lwaku Yandaula; kuti zyakambwa zyakuti makani ayakula zyakasikilizigwa cakususungama a kubusya bantu banji mbaakayubunwida mumuni ou; alimwi kuti wakamwene ciindi ncocakafunika kwiiyigwa “cikozyanyo cacisamu camukuyu”, kabusya basiyi bakwe ciindi eeco kuti baya kuubikila cikozyanyo eeco ku nyika. Mpawo wakamwene cakususungama ciindi ncaakafunika kuti mulumbe wa ciindi ukulile kusikila ku kulila kwakwe kwa maka, alimwi nco cakalisilizigwa cakususungama.

GSAM 127Kulila Kwamaka kwa Mulumbe wa Mungelo Wakutaanguna

GSAM 127.2Ciindi ncaakafunika kuti kulila kwamaka kwa kubilikizya oku kupegwe, nkani yaantule. Kuno kwakabikkwa pakati ka kulizyigwa kwa mpeta yacisambomwe a mpeta yaciloba, nzyo zinga bonwa kutali buyo mukubikkwa kwabyo mu Magwalo, pele alimwi a mulumbe weniwo, uuti: “Mumazuba aajwi lya mungelo waciloba, ciindi aŋamba kulizya mpeta, cisinsyo ca Leza ciyakumaniswa, mbuli ncaakazibika kuli babelesi bakwe baprofita.” Oobu bukamboni bwakumanisya kuti ciindi cakaambwa mumulumbe ou cijana kusikila ku kulizyigwa kwa mpeta yaciloba.

GSAM 127Ciindi ca Kulila Kwamaka

GSAM 127.3Mungelo waciloba nga walizya mpeta, tulanga kuti “tempele ya Leza yakajalusigwa ku zulu, alimwi mutempele yakwe kwakabonwa cibokoso ca cakwaano cakwe.”3 Mu mulimo wa busena busetekene bwaanyika, cibeela cakwabilila cibokoso—busena busetekene kapati—cakajalusigwa buyo limo mumwaka; eeco cakaba pa buzuba bwakumanya milandu, alimwi kwakaba kugusya zibi—Kusalazigwa kwa Busena Busetekene. Ciindi cakambwa a baprofita, ciindi mulimo ou wakusalazya, mbuli ncaumanisigwa a Kristo, wakafunika kuba, cakaba kunkomano ya Mazuba 2300.4 Alimwi cakambwa kuti mungelo waciloba nga walizya mpeta, mazwi aakuma zulu akati ciindi cakwana kuti bafwide babetekwe.5

GSAM 128.1Cifwanikiso ca busyinsyimi ca Kujulula 10 cilaŋuna ciindi mulumbe ou ufunika kuya “mucililo camaka,” alimwi kumamanino, “mbuli syuumbwa naavwuluma.” Ciindi ncaakafunika, mbuli busyinsyimi obu, kuti mulumbe ukule kusikila ku “kulila kwamaka,” cakaba kuzwa kunkomano ya mpeta yacisambomwe kusikila kumamanino a ciindi eeco ca busyinsyimi ciyanda ku Kusalazigwa kwa Busena Busetekene, mu mazwi amwi, kusikila kumamanino a Mazuba 2300. Mpeta zyakutaanguna zinayi zyakalisilizigwa mumizangano ya BaGoth, BaVandal, BaHun, a bamwi, eyi yakagawanya Roma wa kumazulo mubeela kumi naa mabwami.

GSAM 128Mpeta Yamusanu

GSAM 128.2Mpeta yamusanu ilanga kuboola kwa bulombi bwa Mohammed alimwi a cibingu cawo cazyintu zyilubide, pele ciindi ca “myesi musanu,” naa myaka 150 yeni, kuzwa ciindi ncaakaba “akali a mwami wabo.” Pa July 27, 1299, Othman, musololi wa buti bwa Ottoman, wakapamba nyika ya Nicomedia. Kuzwa ciindi eeco, BaOttoman bakanyonganyonga alimwi “bakapenzya” buti bwa Roma bwakujwe kusikila July 27, 1449, ciindi ca myaka 150 yakulizyigwa kwa mpeta yamusanu. Ciindi eeco, BaTurk bakalijila a maka abo kulimbana a musyinda wa Constantinople, kababelesya bulali bwa bundule munkondo yabo; alimwi kuzwa muciposo cipepa, ncaamba mutalijizyi Gibbon kuti cakafunika ngombe 60 kuti cikutwe, bakaponyanga mabwe mapati kumakuta a Constantinople.

GSAM 128Kumamanino a Mpeta Yacisambomwe

GSAM 128.3Kwali kali ciindi eeco John Palleologus, ooyo ba talijizyi bamubika kuba mambo wa Giriki wakumanina, wakafwa. Constantine Decozes nguwakeelede kukona cuuno cabwami, pele kwaambwa kuti woba kwakwe Amurath, sultan wa Turk ooyo wakali alwana naye mulwani ou, kwamukonzya kumusola kuti aciilile Amurath luyando lwakuti akkale acuuno cabwami. Cintu co cakakonzya kumoneka mbuli wakaleka nkuta bwini kuli baTurk. Pele, cakapita buyo ciindi cisyoonto, BaOttoman bakali batambula musyinda wa Constantinople a buti bwa Roma bwakujwe. Nkokuti bakabulaya (mumpando ya politiki) buti obu mbobakali “kupenzya” kale. Bakafunika “kubulaya” “nkokuti awoola, buzuba, mwezi, alimwi mwaka.”

GSAM 129.1Twabika eeci kuba ciindi ca busyinsyimi, buzuba bumwi kumwaka omwe, inga ciindi ncili buyi? Nkani ndekali yoono: mwaka, mazuba 360, naa myaka; mwezi, mazuba 30, naa myaka; alimwi buzuba bumo, mwaka umo—zyoonse zili mazuba 391, naa myaka 391 yeni. Awoola, kuba cibeela comwe cazibeela zili makumi obilo azine zya buzuba bumo, mbuli cifwanikiso, inga caba cisela camwezi, naa mazuba 15. Ciindi coonse ca buti bwa baMohammed bwakali bwezile buyo ku buti bwa Roma bwakujwe cakafunika kuba myaka 391 a mazuba 15. Kuti twayungizya eeci ku July 27, 1449, tulasika ku August 11, 1840, kumamanino a ciindi ca bwende bwabaTurk, mbuli ncaakabikkwa ansi a mpeta yacisambomwe.

GSAM 129Dr. Josiah Litch Wakasinsima Kwiwa kwa Buti bwa Ottoman

GSAM 129.2Mu 1838 Dr. Josiah Litch, wakazwa ku Philadelphia, Pa., wakasyoma masimpe aakabikkwa a William Miller, wakajana mulimo wa kubelesya mulumbe kuti uzibikwe munzi. Wakaliŋanya zipepa zyakuti zibikkwe kubantu a nkani ya mpeta zili ciloba zya Kujulula. Wakaika cibambanta cikutalaliki kuti mpeta yacisambomwe yakali kuyooleka kulizyigwa alimwi maka a Ottoman akawa pa buzuba bwa 11 bwa August, 1840, alimwi kuti eeco cakali kuzyibika ku nyika kuti buzuba bumwe mu busyinsyimi bwakafanizya mwaka wa ciindi ceni.

GSAM 129.3Bamwi bakwesu, nobaba aabo bakali kusyoma anguwe pa nkani eeyi, bakatentemuka a moyo kuti “nga tacicitiki” mbuli ncaakamba. Pele eeco tacikamuyandulwizi, pele wakapita kupaya nzyo zyakali mumaka akwe kuti abikile bantu makani a Turk. Mabbuku aabikkwa kubantu akamwaya cilembwa ncaakambile. Mibungano yabatasyomi yakabandika nkani eeyi mumiswaangano yayo, akati, “Awa mumuna muntu uusalazya cintu, alimwi nga nkani eeyi yacitika mbuli ncaakamba, ikonzya kusimya cibambanta cakwe cakuti takusyalalali kuti buzuba bumwe mu busyinsyimi bwafanizya mwaka, alimwi mazuba 2300 ali myaka 2300, alimwi kuti yakumanina mu 1844.”

GSAM 130.1Kubikkwa kwa ciiyo ca Dr. Litch kwakapa kusyikila kupati, alimwi bantu bali zyuulu zinji bakalililwa kulindila kumamanino a mapenzi aakaboola pakati ka Mehemet Ali, pasha wa Egypt, a sultan wa Turk. Bantu bali myaanda bakati, “Nga nkani eeyi yamana mbuli ncaakamba dokota, ikasimya mulawu wa ‘mwaka-buzuba’ wakupandulula ciindi ca busyinsyimi, alimwi tuyakuba Ba-Adventisti.”

GSAM 130Sultan wa Turk Mumulwani a Pasha wa Egypt

GSAM 130.2Kwe myaka minji lyakatalikila 1840, sultan wakali mubulwani a Mehemet Ali, pasha wa Egypt. Mu 1838 mapenzi aakaba pakati ka sultan a mubelesi wakwe wa Egypt akalizigwa kwa ciindi buyo a maka a babikkilizyi baamwi nyika. Pele mu 1839, bulwani bwakatalika alimwi, bwakapitilizigwa kusikila pa mulwani mupati pakati ka makamu a sultan a Mehemet, mbuli makamu a sultan akapanganwa kapati akonwa, alimwi mato akwe akatambulwa a Mehemet a kuletwa ku Egypt. Sultan wakasiyigwa bubi kapati, cakuti bulwani bwakati bwatangaluka alimwi mu August, wakali a mato abili buyo aamulongo wakusaanguna a mato atatu aalumamba aategwa mafrigeti mbuli nswiga yazyeleki zya mato a Turk aakamuka maka kale. Mato aaya Mehemet wakakana kapati kubweza a kumupa sultan, alimwi wakamba kuti nga bamaka bajana kuyatambula kuli ndilye, inga wayacisa mulilo. Makani akali boobu, ciindi mu 1840, England, Russia, Austria, a Prussia bakasika pakati, alimwi bakazumina kumana mapenzi aali; pele cakali cibambanta kuti, nga bamusiyile buyo, Mehemet wakali kukonzya kuba mwami wa nkuta ya sultan.

GSAM 131Kunjila Akati kwa Bamaka Bakaswaangana

GSAM 131.1“Sultan wakazumina kunjila akati oku kwa bamaka bakaswaangana, alimwi eeco wakaleka buyo nkani eeyi mumukono wabo. Mwaangano wa bamaka aba wakacitwa ku London, sheik, Effendi Bey Likgis, kali mwiiminizi wa ba Ottoman wakapegwa nguzu zyoonse zyakubaiminina. Cilembwa ca kulailila cakaliŋanizigwa kuti cipegwe kuli pasha wa Egypt, mbuli sultan wakali kumupa bwami bwa Egypt bwakukonwa abana bakwe a nyika yonse ya Syria yakaanduluka kuzwa ku Kankolola ka Suez kusikila ku Izyiba lya Tiberias, kuswaangazya cibeela ca Acre, ciindi coonse ca buumi bwakwe; pele walo, wakafunika kuzwa ku nyika imwi yoonse ya sultan ncaakali akata, alimwi a kubweza mato a Ottoman. Nga wakakana cipego eeci cizwa kuli sultan, bamaka bone bakali kutambula nkani eeyi mumikono yabo, alimwi bakabelesya zila zyamwi kuti bamuzumye mbuli mbobakali kubona kuba bubotu.”

GSAM 131.2“Cakali kubonwa kuti mbuli buyo ncaakafunika cilembwa eeci cipegwe mumukono wa Mehemet Ali, nkani yakali kuyooba kunze lyamaka aakwataanguna [sultan] lyoonse, alimwi kulongolwa kwa makani akwe kwakali kuba mumukono wa bamaka baamwi nyika kuzwa ciindi eeco.”

GSAM 131Busyinsyimi Bwalisilizigwa—Kumamanino a Bwende bwa baTurk

GSAM 131.3“Sultan wakatuma Rifat Bey mucitima ca mfulumende ku Alexandria, kuti ayambaule cilembwa ca kulailila kuli pasha. Cakabikkwa mumukono wakwe, alimwi walo wakacitambula, pa buzuba bwa 11 bwa August, 1840! Pa buzuba obo, sultan wakalembela babikkilizyi ba bamaka bone, akubuzya kuti cakafunika kucitwa nzi nga pasha wakakana kuzumanana a zyakali mucilembwa ca kulailila; bona bakamwamwida kuti bakali banalungika, alimwi kuti takwali cakuyandika kuti atenteeme a nkani iikonzya kuboola. Buzuba obu, ciindi ca myaka 391 a mazuba 15 ncaakapegwa kuti buti bwa Ottoman buzumanane cakamanina; alimwi bwende bwa sultan bwali kwapi?—Bwakapwa!”6

GSAM 132.1Kuzwa buzuba obo kusikila nomba sultan wakafunika kuenda a mulawu wa bamaka, alimwi kulanga buti bwakwe kabugawanyigwa, cibeela kucibeela cibikkwa mumukono wabo kuti babelesye.

GSAM 132Luyando lwa Bantu ku Busyinsyimi Lwakususulwa

GSAM 132.2Kumanana oku kwakwekesya kwa busyinsyimi kwakacinca kapati mizeezo yabantu. Kwakayungizya luyando lwabantu lwakuumvwa nkani ya busyinsyimi bwakalisilizigwa alimwi bwakali kusikilizigwa. Dr. Litch wakamba kuti mukati kamyezi misyoonto kuzwa August 11, 1840, wakatambula makalata aazwa kuli batasyomi bazibidwe kapati bali kwiinda pa 1000, bamwi bakali basololi ba mibungano yabatasyomi, mobaamba kuti bakaleka kulwana a Bbaibbele, alimwi bakali balitambula kuba cibukiso ca Leza kuli muntu. Bamwi bakasanduka kuli Leza cakumaninina, alimwi banji bakaba basiyi ba mazwi bamaka mu Kweenda kwa Kuboola kwa Jesu. Bamwi bakabikkila Dr. Litch mazwi aaya: “Twaamba kuti bapandululi ba busyinsyimi bajana muzibukubuku zyakasalala zya cisapo ca kale kuti basimye zyakamba zyakumanana kwa busyinsyimi; pele apa tulibonela zyintu zyakacitika, zili kumbele kwa meso etu.”

GSAM 132.3Kuti ndilangizye mbuli pa kumamanino a mpeta yacisambomwe mulumbe wa Kuboola kwa Jesu wakatalika kuya “mucililo camaka,” ndiyandika nkani imwi ncaakambila kuli ndime muntu wakali mumwi wa bakali mumulumbe ou.

GSAM 132.4Mu mwaka wa 1840, E. C. Williams, mupangi mupati wamatende a masyikwe, wakazwa ku Rochester, N.Y., wakatambula mulumbe, alimwi wakalomba Baalu Miller a Himes kuti basike ku Rochester akubikkila bantu banji ba mumunzi ou. Bakamwamwida kuti bakali banyina mali aakuti bajane ingʼanda ikulu yakukwanisya kwambika bantu. Wakamwamwida, “Ndili a tende iilisingwa iili a bwamba bwa 120 ft, kupima kwiinda akati. Ndiyayaka, ndiyabikkamo inzila zyokwikala, alimwi ndiyailanganya, cabuyo, kakunyina kuyanda mali. Izwa mubike mulumbe.” “Bakasika,” wakandambila, “alimwi tende tayakakonzya kwambika naba cisela caabo bakasika kuteela, eeco ndakabikkamo cibela ca 40 ft, ndayita tende yaba makulilo a 160 ft x 120 ft. Tende eeyi yakazula bantu buzuba na buzuba, alimwi bantu bali myaanda bakanyongana kunze, boonse kabayanda kwamana kuumvwa lizu.”

GSAM 133Bantu Bali Myaanda Babika Mulumbe

GSAM 133.1Kuti bantu bakule luyando, bakabelesya matende mapati, alimwi bakacita myangano mumiti mu ciindi ca busika. Ingʼanda zikulu zya cikombelo a mahandi aabantu zyakabelesegwa mu ciindi ca mupeyo, alimwi zyoonse zyakazulilwa kusikila kukwanisya kwabyo a bamumvwizyi bakali baluyando. Kwiinda kuli Baalu Miller, ooyo wakali ayimide “afwaafwi kuba alikke” kubika mulumbe pele 1840 italika, nomba bantu banji basikila ku 300 bakaswaangana naye kubika kubantu kumana kwa ciindi ca mazuba 2300, alimwi bakapa kulila kuti, “Ciindi tacikaba alimwi,” alimwi, “Ciindi ca lubeta lwakwe cakwana.” Nkokuti tulabona mbuli, ciindi ciindi ca Mwami cakafika kuti mulumbe ukule nyika yoonse, ijwi lyakwe lyakalisilizigwa, alimwi mamiliyoni akasunukilwa a luyando lwakuteela mwiita.

GSAM 133.2Nco cakali camasimpe mu kweenda oku ku America cakali camasimpe alimwi mu nyika zimwi. Kuzwa mwaka wa 1840, kwiinda kuli bantu basyoonto bakamwaya mabbuku aabo, bakaboola banji mbuli bakabula kumbele kuti babike kulila oku. Mu England mwakaba bakambausi 700 ba Cikombelo ca England buyo babika mulumbe, kutali kwaamba banji bamwi bakali mumulimo ooyu. Mu nyika zipati zipati zya nyika, kupitilila makumi abili, mulumbe wakali kuya a mweeno ou wakapa muntu wakali kulanga kunze kwaamba kuti, “Bantu aba balasungwaala kapati.”

Notes

  1. Kujulula 10:1-7. ↩
  2. Matayo 28:19, 20. ↩
  3. Kujulula 11:19. ↩
  4. Daniele 8:14. ↩
  5. Kujulula 11:18. ↩
  6. Langa Myeeyo a Daniele a Kujulula, mapeji 497, 498. ↩

Note

Back