Mpango 6 — Mulumbe a Batumwa
GSAM 108.1“Lemba mubono, uulembesye kabotu azilembelo, kuti uyo uubala akonze kwabiluka. Nkambo mubono uukali wa ciindi cakabikkwa, pele kumamanino ukalanda, pele tacizumi: nangu ucintuya, uulindile; nkambo ncobeni uyooboola, tawacintuya.”1
GSAM 108.2“Ndalibona mungelo umwi uululuka pakati a zulu, uukwete Mulumbe Mubotu Uutamani wakulalubula kuli abo baikala pansindwe, kuli ntaanda yoonse, a mukowa woonse, a malimi, a bantu, ulanda kwa lwiwi lukali kuti, Mutiye Leza, mumupe bukata; nkambo ciindi ca lubeta lwakwe cawile: alimwi mukombe uyo wakalenga zulu, nyika, lwizi, a tusensa twa manzi.”2
GSAM 108.3Abo bakalubula mulumbe wa Kuboola kwa Jesu bakali kucenjela kuti “mubono” ooyu, a ciindi “cakabikkwa” cakambwa a musyinsyimi Habakkuki, wakali kubikkamo mibono ya busyinsyimi bwa Daniele a Mwiisyi wa Kusokoloka. Bakazipandulula kabotu mukulondola kwabo pamacati a zifwanikiso zya busyinsyimi, cakuti uyo wakabala andendela kwelene “abiluke” alimwi ape bambi makani owa.
GSAM 108Mulumbe Uubikkidwe
GSAM 108.4Mulumbe wakalubulwa a BaAdventist tawakali kwamana kuba mulumbe wakambwa a Paulo kuli Felike, “Bululami, kulyeendelezya, a lubeta luyooboola;” alimwi tawakali makani a Martin Luther, mumana kusandula Biblia, ciindi ciniini kutali kufwa kwakwe, nkambo balandila kuti wakati, “Ndiyumilide kuti lubeta taluli kule; ee, kuti Mwami mwini takoobula kupitilila myaka myanda itatu alimwi.” Alimwi tawakali makani a John Wesley, ciindi wakati wakali “kweeya kuti ciindi ca myaka iili cuulu cikonzya kutangila kwainda myaka iibalilwa ku 100.” BaAdventist bakali kucenjela kuti baleta Mulumbe wakasimbolwa mu Kusokoloka 14:6, 7, “ciindi ca lubeta lwakwe cawile,” a cililo ca Kusokoloka 10:6, “Ciindi tacikabi limbi.” Busyinsyimi oobo tabwakali kukwanisigwa a kumulubula cintu cakali “kuzaya,” cikazaya “mu myaka myanda itatu,” naa “mu myaka 100,” pele mu ciindi cibbwatala, “cawile.” Mulumbe ooyu woonse, a kulondola okwaambilwa a busyinsyimi oobo, wakalubulwa a BaAdventist kuli nyika yoonse.
GSAM 109Lubeta pa Kuboola kwa Kristu
GSAM 109.1Ciindi mulumbe ooyu wakatangilwa kulubulwa, mabungano oonse a Bakklistu akali kucenjela kuti lubeta lwakali kuzayila pa Kuboola kwa Jesu kwa Bili. Aboobo bantu bakali mumwiimo oobo, kabaleta mulumbe wakuti ciindi ca lubeta cawile alimwi kabasyoma boobo, bakeelede kulubula Kuboola kwa Jesu kwa Bili. Mucimene, cintu cakapa nguzu kuli mulumbe, cakayungizya bantu munzila ikulu, cakali kulubulwa kwa ciindi cibbwatala. Kwatangila bakati mamanino a nyika akazaya mu “nyaka wa Bayuda” wa 1843, alimwi kuti ciindi oco cakali mukati a March 21, 1843, a March 21, 1844. Ciindi oco camana kupita, twalibonya mu Kulila Kakati ka Masiku kwa nyaka wa 1844 kuti buzuba obweendelezya bwakabikkwa kumamanino a ciindi ca busyinsyimi. Oobu bwakali buzuba bwa kumi bwa mwezi wa musanu abili wa Bayuda, bukaswaangana a Oct. 22, 1844.
GSAM 109Kubala Mazuba 2300
GSAM 109.2Musingi wa ciindi—1843—wakali Mazuba 2300 a Daniele 8. Bakali kucenjela kuti nkambo “mazuba” aaya akali kuswaangana a busyinsyimi umo banyama bakasagulilwa kusimbolola maboma, “mazuba” akali kusemwa cimboli kusimbolola myaha, kulingana a kulondola kwa Mwami kwa ciindi cimboli, kujana mu Numelo 14:34 a Ezekiele 4:5, 6; kuti nsondo zili 70—mazuba 490—a Daniele 9 akali kuba lubazu lwakutanguna lwa Mazuba 2300, alimwi kuti ciindi zibeli zikangulwida kumwi. Cintu cipeegwa mu Daniele 9, cakambila kutangila kwa nsondo zili 70, cakali “kuzwa kwa mulawo wakubambulula a kuyaka Jerusalem.” Mulawo ooyo wakazwa munyaka wa musanu abili wa Artaxerxes Longimanus, 457 B.C., mbuli cilembedwe mu Ezara 7.
GSAM 110.1Kuti oobu bwakali buzuba bwakasimpe bwakutangila kwa nsondo zili 70, kwakabikkwa kumweka a cintu cakuti mu nsondo zili 69—myaka 483—kuzwa ku 457 B.C., naa mu A.D. 27, Kristu wakabatizyigwa a John alimwi wakatandika mulimo wakwe, ulanda kuti, “Ciindi cakwanisigwa,”3 njalwe. Kutangila kwa mulimo wa Kristu, A.D. 27, kufwa kwakwe myaka itatu a ntanga kuzwa ku ciindi oco, “mukati [akati-kati] ka nsondo [ya 70],” kumana kwa mulimo wakusala pakati a Bayuda, A.D. 34, a kusanduka cakufwambaana kwa Saul, mupostolo kuli bantu batali Bayuda, kwakabikka kumweka kuti nsondo zili 70 zyakamanide pa ciindi oco, alimwi kuti akatandikide ku B.C. 457. Bakabala cintu oobu: Kuzwa ku 2300 bakagusya 457, alimwi kwakasyaala 1843. Alimwi nkambo myaka 457 yakali cimwi Kristu atali kwiiza, twalelwida kumamanino a Mazuba 2300 kumamanino a 1843.
GSAM 110Bukamboni bwa Bakatondeka
GSAM 110.2Kwakambwa mbuli masimpe kuti “bubambezi bwakucenjela masimpe kuzwa kubalwani babo bupa bukamboni bwakutalika.” Nomba mulwani wa Mulumbe wa Kuboola takayandula na linini kuti Lubeta Lwaku Yandaula lwa bantu ba Mwami lwakali kuba cintu cakali kuzaya Kristu atazina; pele bakayandaula cintu oco kulingana a BaAdventist. Kuti tubikke bukamboni bwa makani aaya, twakambila kuzwa kuli balwani babili bazyibidwe kapati.
GSAM 110.3Ba N. Colver, wakalubula mu Chapel ya Marlboro Street, Boston, mu 1842, mukulwisya BaAdventist, wakati:—
GSAM 111.1“Kuti mazuba aaya mali myaha, nyika ikamanina mu 1843; mwana wa cikolo ciliconse akonzya kububona; nkambo kuti 490 yakamanina pa kufwa kwa Kristu, Mazuba 2300 akamanina mu 1843; alimwi nyika yeelede kumana, kunze kwakuti kulakonzya kutondezyegwa kuti cintu cimbi ncico ceelede kucitika, alimwi mebo tandiboni mbocingacitwa.”
GSAM 111.2Mwiisyi Stuart, ciindi cimweeco, wakati:
GSAM 111.2“Ncakuyumya kumweka kuti bantu bakulu ba balondoli mu nyika ya Bungereza a Amerika, kumyaka minzhi, bakalijayilide kumvwisya mazuba akambwa mu Daniele a Kusokoloka mbuli cimboli, naa zisimbololi zya myaha. Candikatazya kulonda matalikilo a cilengwa eeci cijayidwe abantu banji, ndingati afwaafwi bantu boonse.””
GSAM 111Bukamboni bwa Mwiisyi Bush
GSAM 111.3Mwiisyi Bush wakati: “Oonse uulwisya Miller pa ciindi cakwe, umulwisya pa cintu cakwe cinguzu. Ciindi cakwe ncakasimpe; pele wakali kupambuka pa cintu cakali kuzaya.” Bush wakali kusyoma mu kusanduka kwa nyika yoonse Kristu atazi. Mulanguluko wakwe wakali wakuti ciindi ca myaka iili cuulu cikatandike mu 1844.
GSAM 111.4Basikukambauka ba lusyomo lwa Kuboola bakali kwiisya mumalubulo aabo kuti makani aakaindi aanyika akali kutondezya kuti zisi ziindene-indene zili mumwiimo wakasimbolwa a cikope ca Daniele 2, ciindi libwe likali kusyompa cikope ku maulu, alimwi Leza wa zulu wakanikila bwami bwakwe; a mu kapitulo 7, ciindi “bwami a bulongole a bukata bwa bwami bwonse munsi a zulu bukapeegwa kuli basetekene ba Mupati Kwiinda.” Bakali kuyandaula alimwi kuti zitondezyo—zyakumubili, zya politiki, a zya micito—zilikulibonya mbuli mbwaambwa a Malembo kuti zikabonwe ciindi Mwami wakali kuti ali pafupi kuboola.
GSAM 111Zintu Zyakuyumya Kujulu
GSAM 111.5Mwami kwiinda muli musyinsyimi Yoeli ulanda kuti: “Ndiyootondezya zintu zyakamwa mu zulu a pansindwe, bulowa, mulilo, a mipanda ya musisi. Zuba likasanduka kuba mfinzi, a mwezi kuba bulowa, ciindi buzuba bukulu alimwi butyisa bwa Mwami butazi.”4 BaAdventist bakasyoma alimwi bakali kwiisya kuti aurora borealis yamyaanda yamyaka yainda (iyakucemwa kuti mumuni wa kunyika) yakali “mulilo a mipanda ya musisi” yakakwanisya cipegwe ca musyinsyimi; alimwi kuzwa kumakani aasyomeka kapati aakajanika mumakani aakaindi (twalumbulula Edinburg Encyclopedia kuba bukamboni), yakali kucitwa ciniini ciindi ooci atazina kubuzyigwa.
GSAM 112.1Nino, ciindi mulumbe wa kuboola cakufwambaana kwa Mwami wakali kusika kumasena aakulamfwu kapati aanyika, zitondezyo zyakanikilwa mu zulu zyakapa nguzu kumasimpe, alimwi zyakabamba makani a bantu.
GSAM 112.2Pa Jan. 25, 1837, kwakali kulibonya kwa mumuni wa kunyika wa mulilo kwa bukata buyo, wakali kubikka milanguluko ya bantu banji kuli busyinsyimi bwa Yoeli bwakambila cintu cakali kuzaya buzuba bukulu bwa Mwami. Kulondola kutobela kwakabwezyegwa kuzwa mu New York Commercial Advertiser ya Oct. 22, 1839. Kuliyandula kapati a cintu cakabona mulembi mu Victor, Ontario County, N.Y.
GSAM 112Mumuni wa Mulilo wa 1837
GSAM 112.3“Mu busiku bwa Jan. 25, 1837, kwakali kulibonya cintu ciyakusiyana cakulibonya kumbi [mumuni wa kunyika] mumasena aandeene-andeene aacisi, mbuli mbomukonzya kwibuka. Aapo pansindwe pakali kufwikilwa a mukwamba, cintu cowa cakali cakulumba alimwi ‘cotyisa’ munzila itakambwa. Abusena bumwi, pafupi a cilundu, bantu bakabona cintu ooci bakatwaambila kuti cakali kulibonya mbuli ‘mayuwe aamulilo aakali kubumbuluka acilundu kuya ansi,’ alimwi, mumasena manji, kweelana amakani ngaakajanika, mukwamba yakafwika pansindwe yakali kulibonya mbuli mulilo waswaanganisigwa a bulowa, pele kuli zulu (mbuli mpostolo mbwalanda), ‘zulu zyakali kusyoka,’ lyakali kuswana kapati a kulondola kwa buzuba bwamamanino, cakuti bantu banji bakagambwa; bana bakali kububona bakatiya, bakabuzya kuti naa ncoboola kwa lubeta; alimwi banyama bakali kutantamena a kutya kukali kumweka.””
GSAM 113.1Tawakatondekwa mu Amerika buyo kuti citondezyo ca musyinsyimi Yoeli cakalibonya, pele ciindi ciiyo ca Kuboola kwa Mwami cakali kukula mu Great Britain, citondezyo cimweeco cakanikilwa mu zulu lyacisi oco. New York Commercial Advertiser ya Oct. 22, 1839, yakalumbulula makani aalandwa mu mabuku a London pa cintu ciyakusiyana cakabonwa mu cisi oco busiku bwa September 3:—
GSAM 113Mumuni wa 1839
GSAM 113.2“LONDON, SEPT. 5 [1839].—Pakati a ciindi cumi cabusiku bwa Cine a ciindi citatu ca mambandakacisi, mu zulu kwakabonwa cintu cimwe cakulumba kapati cakuuyana a zintu oobi byakuyumya, zinkulula zya mulilo a mumuni wa kunyika, cakabonwa mumyaka minji. Citondezyo cakutanguna ca cintu ooci cakuyumya cakali ciindi cipa miniti ikumi kutangila ku cumi, ciindi mumuni uusalala, wakali kufwana musisi, wakasikila kuzwa ku lubazu lwakunyika lwa zulu, alimwi wakayanduluka kumanina makati a zulu. Kuli ciindi cumi naa ciindi cumi cainda miniti iili 15, cintu conse, kuzwa ku buwa kuzwa ku luswe, cakali mpanzu ikulu ya mumuni. Cakali kulibonya cakuluma kapati, alimwi cakali kuyana a mulilo mukulu. Mumuni wakasanduka kapati; ciindi cimbi cakali kulibonya kuti ukwela, alimwi cakazuminina a bukata buyo. Kwakuya kubonwa mukati mwawo misisi mitali, yakali kuzinga-zinga, alimwi uyo woonse wakali kububona wakali kucenjela kuti ‘ngumulilo mupati kapati.’”
GSAM 113.3“Kutya kwa cisi cakali kukulu kapati; zyuulu-zyuulu zyabantu bakali kubiluka kuli cintu cakali kucenjwa kuti ncaciyumya cakuya. Mincini yakuzimya mulilo yakali yamasena aabasikuzimya mulilo mu Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, alimwi niyaamasena aakuli luswe lwa London—kwelene mincini yoonse yakuzimya mulilo mu London, yakakakilwa mahaci alimwi yakakwekwulwa aamahaci aakali kubiluka kuya ‘kubusena bwalunyonyooko’ bwakali kuyeeyelwa, canguzu kwiinda mbobakajayilide, iyakatobelwa a makareta, bantu bakwela amahaci, a mbungano zikulu. Mincini imwi yakaya kukwebo a High Gate a Halloway [pafupi a maele aane] kutangila kukonwa cintu cakupambuka. Zintu oobi zyakakilila kupitilila maora abili, alimwi kumandandakacisi cintu cakali kulibonya cakulumba.
GSAM 114.1“Pa ciindi cibili cabusiku cintu ooci cakali kulibonya cakulumba kapati, alimwi cakali ciyumu kulondola. London woonse wakali kuunikilwa mbuli ciindi ca musana, alimwi mweya wakali mucena kapati. Lubazu lwa zulu lwa kumusanza, pa ciindi cakambwa, nangu lutali a makumbi, lwakali lwa mfinzi; pele zinkondwe, zyakali nyinji, zyakali kumwenya bukata. Lubazu lumbi lwa zulu lwakali kulibonya kusiyana kwa kuyumya pele kwa kulumba; lwakali mucena kapati, alimwi mumuni wakali wazwa nguzu. Kwakuya kulandelana kwa zinkulula, zyakali kusiyana mu bukata—zyakali kulibonya kuti zyakali kufwanikila mukati a zulu, alimwi zyakayanduluka kwinda kumanina mbuli zyakapuka. Cakacitwa cakali mbuli cintu cakulasa. Zinkondwe zinji zyamwi zyakali kubuluka kubotelwa a zulu, alimwi zyakali kubiluka a kuswena pansindwe cakuti meso taakali kukonzya kabotu kutobela nzila yazyo; zyakali kupuka alimwi zyakabikka musisi uusalala alubazu loonse lwa zulu. Mibala yakali yakulumba kapati.”
GSAM 114.2“Pa ciindi ca 2:30 cabusiku cintu cakalibiluka kuba mfinzi, alimwi ciindi mfinzi lyapwa, lyakabikkila mumuni wa mbonde uulanga kumwi a mutwe wa zulu, alimwi a lubazu lwa mfinzi lwakali kuvwumbana lubazu lwa kumusanza lwa cisi. Kunyina ciindi citali, mipanda ya mumuni wa siliva yakalanga kuzwa kuli yalo. Yakakula kapati, yakaswaanganana a musisi uusalala wakali kucitwa ciindi cimweeco, alimwi ciindi cikalile a bukata, cintu cakali kucitika cakali kupitilila milanguluko yoonse. Zinkondwe zyakali kubiluka kuli nzila zyoonse, alimwi zyakakilila kufika ku ciindi cine, ciindi zyoonse zyakazimya.”
GSAM 114Kulibonya Kwakuya kwa Zuba
GSAM 114.3Ciindi basikukambauka bapona bakali kulumbulula masimpe a kuboola kwa Mwami, zintu zinji zyakuyumya zyakali kubonwa mu zulu mumasena aandeene-andeene aanyika. Kuli zyintu oobi, ciindi cesu cikonzya kupa buyo kulondola kwa kulibonya kwa zuba mu Norwich, England, mu December, 1843. Cintu ciyandana cakacitika mu New Haven, Conn., Sept. 9, 1844, maora abili kutangila a kumana musana, alimwi cikalibonwa a zyuulu-zyuulu zyabantu.
GSAM 115Kulibonya Kwakuya kwa Zuba
GSAM 115.1Cikondo ciniini cakati cakali kusimbolola zuba. Cakali a mubala wa fwuleenke uutubide asyoonto. Lubazu lwakunze lwa zikondo zibeli, zyakazingulukide zuba pele cimwi kacitalikide kulindilyo kwiinda cimbi, lwakali kulibonya lwa mubala uumwi ooyo; pele lubazu lwakukati lwa zikondo oobi lwakali lwa mubala wa mungunga waji uusiyide, zulu mukati a zikondo oobi lyakali lya mubala wa bulongo uuli mfinzi, alimwi zikondo zitatu zikulu zyakali kwinda mukati a panshi a zuba, zyakali kulibonya mbuli mumuni uusalazigwe.
GSAM 115.2Pa cintu cakacitika mu England twakabala, mu leta ya E. Lloyd, London, Jan. 3, 1844, mbuli oobu:—
GSAM 115.3“Kwakali ‘citondezyo cakuya mu zuba’ ciyakusiyana, cakabonwa a bantu bakulu ba Norwich a nyika yakazunguluka, cintu cakali kutabonwa mu England kale. Cakabonwa mu December wakuya, pafupi a ciindi ca 12 ca musana, alimwi cakakilila maora abili. Cakali kucita kuti bantu batye kapati. Cakacitika katangila bakwesu Winter, Burgess, a Routon batandika mulimo wabo mu dolopo eelyo. Cakali kulibonya mbuli cakalongolwela nzila ya masimpe, cakuti bakaswaangana a kusanduka kubotu aapo.”
GSAM 116.1Kulondola kwa cintu ooci mbocakacitika mu New Haven, Conn., kwakapegwa mu Kulila Kakati ka Masiku ya Oct. 10, 1844, alimwi kwakazwa mu New Haven Palladium ya Sept. 10, 1844. Mukulondola mu Kulila, mulembi ulanda kuti, “Takwali syaabusongo wakali kukonzya kupa bupanduluzi bwa kaambo ka cintu ooci ibwamukkomanisya mwini.”
GSAM 116.2Kulondola kwa cintu ooci cakabonwa cakaswaangana a zuba mu New Haven, Conn., Sept. 9, 1844, kwakalembwa alimwi mu Hartford Courant ya Sept. 12, 1844, alimwi kubala oobu:—
GSAM 116.3“Mikondo yakazunguluka zuba pa Mande, Sept. 9, 1844, maora abili kutangila a kumana musana, ikali kulibonya kuti yakabonwa a bantu besu boonse a luyando lukulu, alimwi yakazusya bukonzya bwakumvwa makani akweendelana a kulibonya kwa cintu ciyandana a cikonko cakwe.
GSAM 116.4“Cikondo eeci yakali kuyumya nkaambo yakakilila ciindi citali, alimwi yakapa ciindi cibotu cakuyandaula. Pafupi a ciindi cakati cakali kucitwa a mikondo ibeli yamana, umwi wakali wa mapimo aali 45, wakazunguluka zuba mukati, alimwi umwi wakali wa mapimo aali 72, wakali a kati kakwe kumutwe wa zulu, alimwi lubazu lwakwe lwakali kwinda a zuba. Cikondo ciniini cakali kubambilwa a cizunga ciitambulukide, cijisi mulongo mulamfwu uupita akati kaco, pele kusiyana kwaco acizunga cilondokede kwakali kusyoonto. Kuli lubazu lwapambuka a zuba, alimwi mapimo aali 36 kunyika kuzwa ku mutwe wa zulu, cikondo cikata cakali kucitwa a mikondo ibili imwi iiyandana, iijisi bwamba bweelene afwaafwi naa ncobeni, yakacita pa busena bwakuswaanganila mumuni uubotu, mbuli mbwakali kuzwa ku mumuni waswaanganisigwa a mikondo itatu iitalala. Cikondo cakazunguluka zuba cakali kulibonya mibala ya mbonde, cakali ciindi cimbi a bukata a buumi. Mikondo imwi yakali iituba alimwi mumuni wayo wakali kuceya mboikatalika kuzuba. Pele zicindi ziniini zya mikondo, a mibala ya mbonde, zyakali kulibonya pa zicindi zyasiyene, kuli buwa a luswe.... Kulungana oobu kwa cilongesyo kukonzya kusimpe pa mulawo uulondola kubikkwa kwa mikondo ya mumuni iizingulukide zuba; pele cimo ca mulawo tacinaapandululwa cakumaninina.... Takwali kuyandaula kunene mukumvwa mbocibikkwa cikondo cakazunguluka zuba, nkaambo cikonko cakwe ciyakuyana a cikonko cakucita mbonde, pele kulondolola kutangila kwa cikondo cikwete lubazu lwaco mukati a zuba, kwakaboneka kuba ciyumu kapati.””
GSAM 117Zigambyo Zizuzikizya Zyakasyinsyimwa mu Magwalo
GSAM 117.1Nzyotukonzya kwiiya kujatikizya mbubakabelesya zigambyo eezi zyakabonwa kujulu, ku England a ku America, zilajanika mu bbuku lyakuti Kupandulula Mateyo Cibeela ca 24, lyakalembwa a Sylvester Bliss, lyakasindikwa ku Boston mu 1843. Naakamanizya kwaamba twaambo tumwi twatwaamba kale atala, wakaamba kuti:—
GSAM 117.2“Aboobo, ‘zitondezyo zipati’ a ‘zintu ziyuusya moyo’ zyakasinsyimwa mu Magwalo a masimpe zilibonya kuti zyoonse zyazuzikizigwa, antoomwe azyeezyo Mufutuli nzyaakati ziyakutanguna kuboola kwakwe.
GSAM 117.3“Mbuli mbotukonzya kusinizya kuti kuti masamu atalisya kusya mafo, ciindi ca kupya cili afwaafwi, abalo Banakristo, naa zitondezyo eezi zyazuzikizigwa, beelede kuzyiba cini kuti kuboola kwa Kristo kuli afwaafwi, akumilyango. Tabazumizigwi buyo kuzyiba eeci, pele Mufutuli wesu ulabalaya kuti bacizyibe.”5
GSAM 117BATUMWA
GSAM 117.4Mbwaanga twaamba zimwi zyaambo zipati zya Mulumbe wa Kuboola kwa Jesu kwa Bili mbowakataanguna kukambaukwa, cilaamba kuti tubeeke ameso kuli bamwi bakacita mulimo mupati mu kukambauka ooku kupati. Twaamba kale mazina abantu banji bakali basikumwaya bazyibidwe caampindu mu nyika zimwi, bakamwaya kulila ooku. Ciindi notulanga bamwi bakatalisya mulimo ku America, aabo Mwami mbakapa mukuli wa mulimo, ciyootondezya alimwi kuti masimpe janza lya Mwami lyakali mu Kweenda kwa Kuboola kwa Jesu.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1Pakutaanguna tuyakulanga William Miller, wakali kuzibidwe kapati mu Kweenda kwa Kuboola kwa Jesu ku United States cakuti kubantu banji kweenda ooku kuzyibidwe buyo kuti “Njiisyo zya Miller.”
GSAM 118.2William Miller wakazyalwa ku Pittsfield, Mass., mu mwezi wa 2, 1782. Naakacili mwana muniini, wakatondezya nguzu zyamizeezo a kubeleka kwamizeezo kwakali kupinda kwabaabo bamwi. Nobwakapita myaka misyoonto, eezi zyakaba alubazu kapati kubantu boonse mbakali aambabo. Wakali a mubili uuyumu, maano aacili aakali kukula kabotu kuzwa mu kuzyalwa, a mweendelezyo uunyina cakupozya. Wakali wiiya myaka misyoonto buyo mucikolo ca mucisi nobakazumina bantu banji kuti luzyibo lwakwe lwakali kupinda lwabayiisyi bakali kubelesyegwa oobo.
GSAM 118.3Miller wakakwata mu 1802, wakakkala ku Poultney, Vt. Basankwa mbakaswaanganya ambabo kuzwa ciindi naakatama kuya ku Poultney, alimwi bakamugwasya kapati mu zintu zya munyika, bakali kuswayigwa kapati amizeezo yakutasyoma a njiisyo yakuti Leza ulako pele tanjilili mu zintu zya bantu. Tiibakali bantu babi mu mweendelezyo, pele boonse bakali bantu babotu ba mucisi, alimwi kanji bakali kuzulila, luyando a kupa. Pele bakakaka Bbaibbele kuti ndilo mulawo wa masimpe a bukombi, akweezya kutondezya kuti kulikaka kwabo kwakali kulondola kwiinda mu magwalo a Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, a bamwi. Miller wakabala magwalo aaya cakusolekesya, alimwi mamanino wakaamba kuti wakali kusyoma kuti Leza ulako pele tanjilili mu zintu zya bantu. Mwini wakaamba kuti wakapona mu lusyomo oolu kwaminyaka iili kkumi aibili, kutalika mu 1804.
GSAM 118.4Naakapegwa mulimo wa kuba musololi wabasikalumamba, wakanjila mubusikalumamba mu 1810. Naakazwa kubusikalumamba, wakatamya mukwasyi wakwe kuya ku Low Hampton, N.Y., kuti atalisye kulima ooko mu 1812. Mbwaanga wakali mulimi, wakajana ciindi cinji cakubala. Wakabona kuti mizeezo yakwe yakuti Leza tanjilili mu zintu zya bantu tiiyakamupa lusyomo lwakuti kuyakuba lukkomano kusyule abuumi bwaino. Kusyule acilindi kwakali mudima a bulanda. Mumazywi aakwe mwini:
GSAM 118.4“Muzeezo wakuti umuntu uyakumanaa kutakwe kusyala wakali kuyoosya akupa moyo mpeyo, alimwi kuyeemena mulandu kwakali kunyonyoonwa kuli boonse. Julu lyakali mbuli mukuba atala amutwe wangu, alimwi nyika mbuli ncela aansi amaulu aangu. Buumi butamani!—bwakali nzi? Alufu!—lwakaliko nzi? Mbondakali kuyeeya kapati, ndakali kuya kule akusinizya. Mbondakali kuyeeya kapati, mizeezo yangu yakali kuyaambauka. Ndakeezya kuleka kuyeeya, pele mizeezo yangu tiiyakaswa kulangilwa. Masimpe ndakali kupenga, pele tindakazyiba cakacita kuti ndibe boobo.... Aciindi cisyoonto, mweendelezyo wa Mufutuli wakasika cakufwambaana mumizeezo yangu cakusalala. Kwakali kuboneka kuti kulakonzya kuba muntu mubotu aaluzyalo oobo cakuti mwini ulakonzya kufwida milandu yesu, akutufutula mukusubulwa kwamulandu wazibi. Ciindi eeco ndakabona kuti muntu uuli boobo weelede kuba uuyandwa kapati; alimwi ndakayeeya kuti ndilakonzya kwilabila mumaboko aakwe, akusyoma luzyalo lwakwe.”
GSAM 119Kusanduka kwa William Miller
GSAM 119.1Wakaamba alimwi kuti:
GSAM 119.1“Ndakabona kuti Bbaibbele lyakatondezya Mufutuli uuli mbuli ngondakali kuyanda; alimwi ndakagambwa kuzyiba mbuli bbuku litalembwanga akusololelwa a Leza mbulyakali kukonzya kutondezya njiisyo ziswanisya kabotu zintu ziyandwa anyika yakawida mucibi. Ndakakakamizigwa kuzumina kuti Magwalo eelede kuba kuvumbululwa kuzwa kuli Leza. Akaba lukkomano lwangu; alimwi muli Jesu ndakajana mweenzuma.... Bbaibbele lyakaba cintu cipati ncindakali kwiiya, alimwi ndilakonzya kwaamba masimpe kuti ndakalisandulula alukkomano lupati. Ndakajana kuti tandakaambilwa naba hafu. Ndakagambwa kuti ncinzi ncindakali kutabona bubotu aulemu bwalo kale, alimwi ndakagambwa kuti ndakali kukonzya kulikaka.”
GSAM 119.2Mabala aaya aakutobela ngaakabelesya William Miller kupandulula mbwaakali kwiiya Bbaibbele:
GSAM 119.2“Ndakasala kubikka kumbali mizeezo yangu yoonse njindakali aayo, kweelanisya kabotu lugwalo alunjilyo, akubala cakutobela nzila iluleme akuli kabotu.... Ciindi coonse nondakali kujana cintu citamvwiki kabotu, ndakali kucyeelanisya amagwalo oonse aajatika kuncico; alimwi, kwiinda mukugwasyigwa a Cruden, ndakali kusandulula magwalo oonse a mu Bbaibbele mwakajanika amwi mazywi mapati aakali mu cibeela citamvwiki.... Mu nzila eeyi ndakabala Bbaibbele, mukulibala kwangu kwakutaanguna, kwaminyaka yobile, alimwi ndakasinizya cakumaninina kuti lyilipandulula lyalo.
GSAM 120.1“Nondakali kwiiya oobo, ndakasinizya kuti naa busyinsyimi bwakazuzikizigwa ciindi cakainda bulakonzya kutondezya nzila mbobuyakuzuzikizigwa busyinsyimi bucili kumbele, aboobo mizeezo njibasyoma banji yakweendelezya kwa Kristo mumuuya—myaka iili cuulu munyika eeyi mamanino enyika kaatanasika, akuboola kwa Bayuda—tiigwasyigwi a jwi lya Leza.... Ndakajana kuti Magwalo alayiisya cakusalala kuti Jesu Kristo uyakuseluka alimwi anyika eeyi, kaboola mumakumbi a kujulu, a muulemu woonse wa Usyi.
GSAM 120.2“Ndakajana lukkomano mukwiiya Magwalo ndondakali ndisi kweezya kuyeeya kuti ndilakonzya kujana munjiisyo zyaayo. Ndakatalisya kwaabala kanditayeeyi kujana ciindi ca kuboola kwa Mufutuli, alimwi pakutaanguna cakandiyumina kapati kusyoma cintu ncindakajana; pele bukamboni bwakandiswaya anguzu cakuti tiindakalikonona kundisyomezya kwabwo. Ndakali afwaafwi akusinizya mizeezo yangu, alimwi ndakatalisya kulindila, kulangila, akupailila kuboola kwa Mufutuli.”
GSAM 120.3Alimwi wakaamba kuti:
GSAM 120.3“Ndakasyoma; alimwi cakufwambaana ndakamvwa mumoyo wangu mukuli wakumwaya njiisyo eeyi, kuti nyika isyome akulibambila kuswaangana a Mupati wa Milandu a Mulumi wa Bwiinga mukuboola kwakwe. Tiindiyandi kwaamba ano zyoonse zisyoonto zya mapenzi aangu aamalela aakatazya. Cikwene kwaamba kuti nokwakainda myaka minji, ndakakakamizigwa a Muuya wa Leza, anguzu zya masimpe, a luyando lwamyuuya, kunyamuna cicinkano cangu akumwaya zintu eezi kunyika iifwa akunyonyoonwa.”
GSAM 120.4Miller, mbuli baabo bakakwelezegwa a Mulumbe ooyu munyika zimwi, wakataanguna kuyeeya kuzuzikizya mulimo wakwe kwiinda mukulemba akusindikizya mumapepa aakali kubalwa abantu boonse a mumabbuku masyoonto. Wakataanguna kusindikizya mizeezo yakwe mu Teleegilafu ya Vermont, pepa lya BaBaptist lyakali kusindikwa ku Brandon, Vt. Eeci cakali mumwaka wa 1831. Wakataanguna kwaamba kujatikizya cintu eeci kumbele lyabantu mumwaka wa 1832. Kujatikizya muswaangano ooyu wakaamba kuti, “Mwami wakaitila luzyalo lwakwe ambungano, alimwi banji bakasyoma kuti myuuya yabo ifutuke.”
GSAM 121.1Mu 1836 njiisyo zyakwe zyakasindikwa mu mapepa amwi aaciindi eeco. Muciindi ca mpeyo ca 1837-38 njiisyo zyakwe zyakabikkwa mubbuku lisyoonto. Mu 1838 bbuku lyabili lyamapeeji aali 204 lyakasindikwa, alimwi mu bbuku eeli Miller wakaamba kuti nguzu zya Ottoman zyakali kukonzya kuwa mumwaka wa 1839 naa 1840. Njiisyo zyakwe zyakutaanguna mu minzi mipati zyakali mumwaka wa 1836. Ciindi eeco wakakambauka mu minzi ya Randolph, Lowell, Groton, a Lynn, Mass.
GSAM 121.2Kusikila mu 1840 Miller wakali kuli mbuli kuti wakali aalikke mukukambauka kumbele lyabantu kujatikizya kuboola kwa Kristo kwafwaafwi. Mumwaka ooyo, cakufwambaana bantu myaanda bakaswaangana anguwe mukukambauka Mulumbe. Cakacita kusanduka ooku kupati ciyakubonwa mu mpango uutobela. Muciindi ca mpeyo ca 1839-40 Miller wakapa njiisyo zinji ku Exeter, N.H. Nkuko kwaakataanguna kuswaangana a Baalu J. V. Himes, wakazumina lusyomo ciindi eeco, alimwi kuzwa buzuba oobo wakaima antoomwe a Baalu Miller mbuli musindikizyi a mukambausi uusungu wa Mulumbe mupati wa Kuboola kwa Jesu kwa Bili.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3Kujatikizya sicimulimo ooyu uusungu mu kweenda ooku kupati, cintu cibotu nkuleta mazywi aakalembwa a mulembi wabuumi bwakwe, wakaamba kuti:—
GSAM 121.4“Joshua V. Himes wakazyalwa ku Wickford, R.I., mubuzuba bwa 19 bwa mwezi wa 5, 1805. Usyi wakali kuzibidwe kabotu mbuli musuunanisi ku West Indies, alimwi wakali ciinga cilemekwa mucikombelo ca BaEpiscopal ca Paulo Uusetekene ku Wickford. Banyina bakali amoyo mubotu, a luyando lwa Mufutuli, ndobakali kwaambila mwanaabo wakali kumvwisya cakuyandisisya.
GSAM 121.5“Usyi wakali kuyeeya kuyiisya mwanaakwe, Joshua, kuti abe mupaizi mucikombelo mwakali mwini, pele zintu zimwi zyakamukasya. Leza wakali amulimo umwi wakuti mwana ooyo acite, alimwi wakali kubamba zintu munzila yakali kuyakusikizya ncyaakayandanga. Mu 1817 usyi wakatuma zibambangoma zyamulo mupati mumaboko a Musololi wa Bwato Carter, antoomwe a Alexander Stewart wakali kulanganya zibambangoma eezyo. Basankwa aaba tiibakasyomeka, alimwi nobakasika kunkomwe ya mabwato ku West Indies, bakausya bwato a zibambangoma zyoonse, bakacija. Cintu eeci cakasandula mizeezo yoonse yakali kubambilwa buumi bwakumbele bwa musankwa Joshua, wakali kuyakutumizigwa kucikolo cipati ca Brown, ku Providence, R.I. Muciindi caceeco, mu mwezi wa 4, 1821, wakatolwa ku New Bedford, Mass., akubikkwa mu cipangano cakubelekela William Knights kuti aiiye mulimo wakubamba zipona, matebulu a zimwi zyamusamu.
GSAM 122.1“Naakasika kung’anda yakwe mpya, wakatalisya cakusungwa mulimo ngwaakapegwa, kalibambide kuti abe sikucizyiba ncobeni mumulimo ooyo. Pele kufwambaana wakabona kuti bukombi bwabantu bakamuzungulukide tiibwakali kumukkomanisya boonse. Wakaamba kuti, ‘Mwami wangu wakali waBaUnitarian, alimwi wakanditola kucikombelo cakwe. Mupaizi Orville Dewey nguwakali mweembeli. Wakali waciswaana kuleka lusyomo lwakusaanguna lwacikombelo. Kuyiisyigwa kwangu a Musololi wa cikombelo Griswold a Mupaizi William Burge, musololi wa cikombelo ca Paulo Uusetekene ku Wickford, akumvwisya kanji Dokota Crocker, wakali kwaamba kabotu ku cikombelo ca Johane Uusetekene ku Providence, R.I., kwakacita kuti nditazumini kukaka kwakali kwaambwa kabotu a Dewey kujatikizya njiisyo zya Kristo abasikwiiya bakwe.’
GSAM 122.2“Mbwaanga ciindi eeco takwakali cikombelo ca BaEpiscopal ku New Bedford, wakasala kunjila mucikombelo ca Banakristo Cakutaanguna [tiica Basikwiiya], alimwi musyule wakaba ciinga cabungano eeyo. Wakaamba kuti, ‘Ano ndakajana Bbaibbele lijulidwe aantoomwe a lwaanguluko lwakuyeeya, alimwi ndakabelesya zyobile kabotu.’ Cikombelo eeci cakali kulangilwa a Mupaizi Moses Howe. Mupaizi Clough wakabbapatizya Joshua V. Himes mubuzuba bwa 2 bwa mwezi wa 2, 1823. A moyo wakali kupya alusungu lwa Mwami wakwe, wakatalisya cakufwambaana, kaali a myaka iili kkumi amusanu atatu, kwaamba mulumbe wa cicinkano akukulwaizya bantu kuti bacinje myoyo. Wakaamba mbuuli mwini kuti:—
GSAM 122.3“‘Kufwambaana ndakaba sikukulwaiya, alimwi ndakapegwa luzumizyo lwakukomezya cipego cangu.... Ndakamanizya ciindi cangu cakwiiya mulimo kabotu, alimwi ndakalumbwa. Pele kwaminyaka iili musanu naa musanu aumwi ndakali kubeleka kupinda ciyandwa, aboobo ndakali kujana buzuba bomwe naa bwobile munsondo bwakwiiya akucita mulimo wakumwaya muminzi yakacili kuyanda kugwasyigwa, alimwi micelo ya mulimo ooyu ndakaipa mweembeli wangu.’
GSAM 123.1“Mu 1825 wakapegwa mulimo wa kuba mutumwa wa Mubungano wa Zikombelo zya Banakristo kumusanza kwa Massachusetts. Baalu Himes bakaamba kuti, ‘Takwe nzila naa buboni bwakugwasya batumwa, alimwi ndakasala kucita makwebo kuti ndilisanse, akukambauka mbondakali kukonzya.’
GSAM 123.2“Mu 1828 wakazwa ku New Bedford, cakutayoowa naa kubula nguzu, pele a moyo uuyumu wakali kuyakuzunda, waya ku Plymouth, nkwaakakambaukila jwi lya Leza mu zikolo, muzipinda zyakabambilwa ciindi eeco, a koonse nkwaakali kukonzya kujana bantu bakumvwisya. Mu 1829 wakaindilila kucita mulimo uuli boobo ku Fall River kusikila mu 1830, naakatama kuya ku Boston kuti abe mweembeli wa zikombelo zya Banakristo Cakutaanguna a Cabili; alimwi wakakkala ooko kwaminyaka iili makumi otatwe aatatu. Mu 1839 wakazumina mulimo wa Kuboola kwa Jesu, mbowakapandululwa a Baalu William Miller bakazibidwe kapati. Wakanjila mu mulimo mupya ooyu a lusungu lwakwe loonse, alimwi milimo yakwe yakazula mulilo a nguzu. Mu 1840, wakatalisya kusindikizya Zitondezyo zya Ciindi, kakulwaizya mulimo ngwaakalyaaba amoyo wakwe woonse. Mali aakwe oonse, mulimo wakwe woonse, a nguzu zyakwe zyoonse wakazipa mulimo ooyu, alimwi bantu zyuulu bakasanduka.”
GSAM 123Milimo Yakaswaangene ya Miller a Himes
GSAM 123.3Kuzwa mu 1840 kusikila muciindi ca kuwa kwamafo mu 1844, milimo ya Baalu Miller a Himes yakali minji iswaangene, mbobakali kweenda kuzwa kumunzi kuya kuumwi, muciindi ca kupya a tende lyabo ipati kapati, muciindi ca mpeyo mu zikombelo a mu mayanda a miswaangano ya bantu. Nguzu zipati zyamubili zya Baalu Himes zyakamubamba kusikila naakanjila mumwaka wa buumi bwakwe wa 92. Nguzu zyamizeezo yakwe zyakali kuyuma kusikila mamanino. Mumwaka wa 1894, buzuba bwa 28 bwa mwezi wa 9, wakakambauka mazywi aakaswaya kapati mbungano yakapinda BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili baali 3000 mubusena bwa nkambi ku Lansing, Michigan. Wakali kwaamba cakusungwa a nguzu zipati mbuli muciindi cakainda. Eeci cakali cigambyo ncobeni kumusankwa wakali wasika myezi yotatwe mumwaka wa buumi bwakwe wa 91, alimwi wakali kuciswa bulwazi butakonzyi kuponesegwa, mbwaakafwa mumwaka wakatobela.
GSAM 124.1Baalu Miller a Himes bakaima mbuli kuti bakali “kumbele lyankondo” mu Kweenda kwa Kuboola kwa Jesu kwa Bili ku America, alimwi bakali bobilo buyo akati kamakumi aabantu bakabeleka ambabo kukambauka njiisyo ya kuboola kwa Kristo, bakazibidwe cakuyuma mumoyo akusyomeka kwakini. Banji babasankwa aaba bakali baabo nyika mbwiita kuti “bantu bakalikulizya balikke,”—bantu bakakomenena kwiinda mukuswaangana azintu ziyumu zya buumi, bakaiya kupima bubotu bwa mulimo kwiinda mucilayililo, kutali mubucesi bwakuligwasya. Bakali bamuuya wabaabo Baalu Miller mbwaakati ngibakali kuzumina Mulumbe kuzwa mu zikombelo, “ziinga zikomba Leza kapati, zilyaabide, a ziipona.” Cintu eeci cakasinizigwa abasikumwaya ba zikombelo zyaliindene, bakaamba BaAdventist nobakamana kulekana ambabo kuti, “Eeyi [njiisyo] yabweza ziinga zibotu kapati zyambunga yesu.”
GSAM 124Bamwi Bakambausi BaAdventist Bakazibidwe Kapati
GSAM 124.2Cinga cikkomanisya kwaamba mazina a bamwi basankwa bakacita mulimo mupati a Baalu Miller a Himes mukweenda kwaciindi cakaindi eeco. Mutaanguni mumazina nguyu Charles Fitch, waku Cleveland, Ohio, wakayeeya mu 1842 kuti kube zifwanikiso zyakupandulula Mibono ya Musyinsyimi Daniele a Ziyubunuzyo. Muzeezo ooyu wakazwa muli Habakuku 2:2, 3. Charles Fitch wakafwa mubuzuba bwa 10 bwa mwezi wa 10, 1844.
GSAM 124.3Dokota Josiah Litch, waku Philadelphia, mbuli mbotuyakubona mu mpango uutobela, wakakwelezegwa a Mwami kukambauka masimpe aakacita kuti ciindi naakazuzikizigwa bantu batalisye kufwambaana kuyanda Mulumbe wa Kuboola kwa Jesu, alimwi luyando oolu lwakakula cakufwambaana.
GSAM 124.4Elon Galusha, waku Lockport, N.Y., mupaizi waBaBaptist wakazibidwe kapati, magwalo aakwe amilimo yakwe kujatikizya kuboola kwa Mwami kwafwaafwi zyakaswaya kapati cikombelo eeco.
GSAM 125.1E. R. Pinney, waku Seneca Falls, N.Y., umwi mupaizi uulyaabide wa cikombelo ca BaBaptist, mulimo wakwe a magwalo aakwe zyakali anguzu mu mulimo. Wakali kukonzya kwiitwa kuti “Munyo wa nyika.”
GSAM 125.2Geo. Storrs, waku munzi wa New York, kaatanazumina njiisyo ya kuboola kwa Jesu wakali kuzibidwe kapati mukubusya lusyomo. Magwalo aakwe akali anguzu zipati mukukulwaizya bantu kuti balyaabe kapati a buboni bwabo ku mulimo; eeci cakali boobo kapati mumvwiki zyakumamanino zya Mazuba 2300. Nguwe, musyule a Kutyompokezegwa kwa 1844, wakaleta kumbele lyabantu baBaAdventist a nyika njiisyo zyakwe zili musanu aimwi kujatikizya mbuli muntu mbaali, Ciimo ca Bafwide, a kusubulwa kwakumbele.
GSAM 125.3Baalu Stockman, waku Portland, Maine, wakali umwi sicimulimo uusungu mu milimo ya William Miller yakubusya lusyomo mumunzi ooyo. Wakafwa kaacisyede mavwiki masyoonto kuti mwaka wa Bayuda wa 1843 umane, ciindi bantu baBaAdventist nobakali kusyoma akulindila kuti Mwami uboola ciindi eeco.6
GSAM 125.4Kwakali bamwi basankwa bakazibidwe kapati, mbotutakonzya kwaamba zinji kujatikizya mbabo nkaambo takwe busena bukwana; tuyakubazula mazina buyo, mbuli N. N. Whiting, wakasandulula Cizuminano Cipya kuya mucikuwa, cizibidwe kuti Kusandulula kwa Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, a Edwin Burnham (bakwesu batatu), boonse bakali basimilimo bacibwene mu Mulumbe.
Notes
- Habakkuki 2:2, 3. ↩
- Kusokoloka 14:6, 7. ↩
- Mako 1:14, 15. ↩
- Yoeli 2:30, 31. ↩
- Kupandulula Mateyo Cibeela ca 24, mapeeji 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
- Cilasalala kubona, mbuli mbocitondezyegwa mu Magwalo a Kumatalikilo, peeji 17, cakacita Baalu Fitch a Stockman kuyanda kapati kuzyiba zyakacitika kuzwa ciindi nobakakoona. ↩