Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
20 / 31
20 / 31

Mpango 17 — Masimpe Akweendelezya Mukati ka Mapenzi

John Norton Loughborough

GSAM 265.1“Mbuli mweembezi mbwafwafwanga mbelele zyakwe mubuzuba naali akati kambelele zyakwe zyakabalalika, mbubwenya ndayofwafwanga mbelele zyangu, ndakazopulumuna mumyanda yonse mwe zyakabalalikila mubuzuba bwamakumbi alimwi bwamudima.”1

GSAM 265.2Bantu bakaba baazumide Mulumbe wa Mungelo Watatu kufikila kuindi eeci (1847), bakaba banooli mumwiini wanyika eeyi, alimwi nkaambo kake bakali kukonzya kupa cishoma buyo mali mukweendelezya Mulumbe. Baalu White a mukaintu wakwe alimwi a Baalu Bates bakabona bulemu bwakuti balo beni babombe akati kabakwesu bakabalalika, alimwi a cilakonzya kupangilwa mabbuku aakubelenga aakupa kubantu, kuti abavwile kubasololela kumasimpe. Baalu Bates bakavwawilwa munzila mpati mukubikkila lubazu lwa Nsabata a bukalame bwakabandika kintu eeco, ciindi nibakali kuya kumyanda iisiyene, alimwi akaambo kakutumwa kwa bukalame oobo mumakalata. Wakabomba cakuzumizya alimwi cakweendelakulide.

GSAM 265Kulyaaba kwa Mucizi Mucike Akaambo ka Masimpe

GSAM 265.3Kali ciindi cimo, kuti atajisi mali aakulipila lugendo lwakwe, wakali kuyanda kuyeenda makumbo kusika ku New Hampshire ukufuma ku Massachusetts. Kuzwaapo wakatambula kalata kufuma ku mucizi mucike wakazumide kubomba mulimo wa munzubo a $1 pa wiki, kuti abe acintu caakonzya kuvwuna mulimo. Bamana kubomba wiki yimo, wakakakatilwa cakukalilwa mumoyo kuti Baalu Bates bayanda mali, wakaya kuli bamulimo wakwe alimwi wakapokelela mali akusanguna, kuti amutume $5 mpoonya-mpoonya. Amali aaya wakalipila lugendo lwakwe kuya ku New Hampshire mukwendesegwa bantu. Kwamukwawo nkoonse nkwakali kuya, wakaba a misangano iiluleme, alimwi bantu banji bakazumina masimpe.

GSAM 266Kubamba Ing'anda a Zintu Zyakabwezegwa

GSAM 266.1Kuti tulibonye buya muuya wakujipeleka wakali kubuzya basololi bakasunguna mumulimo ooyu, tusalule zintu zikazumunwa a Mrs. White kujatikizya cimo cabo mumupeyo wa 1847-48, ciindi ncaakali kwikala mumyanda ya Ing'anda mpati ya S. Howland, Topsham, Maine, kwe baakazumbulila ing'anda a bintu bakabwezegwa:—

GSAM 266.2“Twakaba banooli, alimwi twakabona mazuba mapenzi. Babesakwe bakali kubomba mukweenda mabwe pa raili, eelyo twalitilula cisasa caku manza akwe, alimwi bulowa bwakali kuzwa mumasena manji. Twakasala kuti tutalindili bamwi kutusanina, pele kuti tuitide akwe muzintu zyoonse, alimwi tube acintu caakonzya kuvwuna bamwi. Pele tatwakali kukonzya kusanduka. Babesakwe bakali kubomba cakukalilwa, pele tabakali kukonzya kutambula cintu cakali kubakonzya nkaambo kamulimo wabo.”

GSAM 266Baalu White Bakata Miti ya Mulilo

GSAM 266.3“Babesakwe bakasiya mulimo wa raili, alimwi a mbazo yabo bakaya mu makuni kukata miti ya mulilo. Akwete kuyanana mu lubazu lwakwe, wakabomba kufuma kumafwumofwumo kufikila na kwasika mudima, kuti apokele masenti aali mbuli makumi atanu abuzuba. Wakalekezegwa kulala mumusiku nkaambo kakuya kwa bulwazi. Kuzwaapo twakatambula makalata kufuma kuli bakwesu muzisi ziisiyene, kabatwita kuti tiye kubavumbula; pele nkaambo twatalijisi mali aakutuzungulusa kuzwa mucisi eeco, twakabalila kuti nzila tiiyakali iijalukide kulindiswe.”

GSAM 266.4“Twakatambula kalata kufuma kuli Mukwesu Chamberlain wa Connecticut, kabatukomelezya kuti tiye kumubungano mucisi eeci. Twakazumanana kuya kuti twakonzya kusanga mali. Babesakwe bakamalilila a bwana bakwe, alimwi wakabona kuti wakali kulipwa mali aali kkumi. Acisela camali aaya ndakagula zyakusama zyakali kuyandikana, alimwi ndakakonona kikwato ca babesakwe, ndalumbaula mpati a kuzyakonzya kubikkila makonono, kucita kuti kube buyumu kumanya cisani cakasanguna mumishika. Twakasaalazya mali atanu aakutufikisa ku Dorchester, Mass. Mu cisanduko ceto mwakaba zintu zipaife zyoonse nzyotwakali nazo munyika. Pele twakajisi luse lwa mumoyo a ciyano citalijisi mulandu, alimwi eeci twakacisya muno ukucila malumi akanyika.”

GSAM 267.1“Twakaya ku ng'anda ya Mukwesu Nichols, alimwi katutanazwa, Mucizi Nichols wakapa babesakwe mali atanu, aakalipila lugendo lwetu kuya ku Middletown, Conn. Twakaba banjende mumushi ooyu, alimwi tatwakali kubona muntu naba wimo wa bakwesu mucisi eeci. Twakasaalazya masenti makumi atanu buyo. Babesakwe tabakali kukakatila kusandula mali aaya kuti aakonzye kubikkila mukwende, eelyo wakabikka cisanduko pamulu wa mapango, alimwi twakakweenda kufwafwanga muntu uuli a lusyomo lumo. Kuzwaapo twakasanga Mukwesu Chamberlain, wakatutwala ku ng'anda yakwe.”

GSAM 267Mubungano wa Zikombelo ku Rocky Hill, Conn.

GSAM 267.2Mubungano wa Zikombelo ooyu wakacitilwa ku Rocky Hill, mumwiiya wakaba ciinda cipati, citali kwamana, mukati ka ng'anda ya Mukwesu Belden. Kalata iikazulwa panshi, iikazandika a Baalu White kuli S. Howland, ijisi makani aasangalazya aamusangano ooyu:—

GSAM 267.3“April 20 [1848], Mukwesu Belden wakatuma mukwende wakwe ku Middletown kututola notwe a bakwesu bakabalalika mumushi ooyu. Twakasika kucigaba cakwe [Rocky Hill] kwakaba cisimusimu caane, alimwi mumamineti makani bakasika bakwesu Bates a Gurney. Mumusiku ooyu twakaba a musangano wa bantu bali mbuli ikumi na batanu. Mafwumofwumo a Friday bakwesu bakazwela mwiinda kufikila twaba makumi atanu. Bantu aba boonse tabakali kumasimpe cumanana. Mubungano wesu buzuba oobo wakaba wakasangalaza. Mukwesu Bates wakalibonya Milawo mumumuni uusalala, alimwi bulemu bwawo bwakakomelezegwa a Bukamboni bukali. Mulumbe wakaba anguzu zyakukomesya babali bamumasimpe, alimwi a kuvusa bakali banoola.”2

GSAM 267Bakaitwa ku cilawo ca Oswego, N.Y.

GSAM 267.4Nkaambo kakubalwa kwo bukalame bwa Baalu Bates akati ka BaAdventist, bantu muzisi ziisiyene bakasika kucita Nsabata. Hiram Edson wa Port Gibson, N.Y., wakandika kalata akwiita Baalu a Mrs. White a bamwi kuti basangane kumubungano wa babambi ba Nsabata ku Volney, cilawo ca Oswego, mumwezi wa August, 1848. Wakati bakwesu bakali banooli, alimwi takali kukonzya kulayizya kuti bakali kukonzya kulipila mali aakubambilila. Baalu White bakatambula $40 nkaambo kamulimo wakabomba mumunda wa bwizu. Cibalo cimo cakali kulipilwa zyakusama zyakali kuyandikana mpati, alimwi zyakasaalazya zyakali kulipila nzila yabo kuya ku Volney a kubweza.

GSAM 268.1Mubungano wa Zikombelo ooyu mumusena wa kumwaanda wa New York wakacitilwa mu ng'anda yamukwende ya Mr. Arnold. Bakaba bantu bakumwi makumi atatu na batanu, boonse bakali kukonzya kubungana mulubazu oolu lwacisi, pele mbokube kutaliki, babili buyo nibo bakali kuzumanana. Muntu umwi aumwi wakali kukakatila kumubono wakwe, kabati uuli a Bbaibele. Boonse bakali kuyanda kusandula mbubona bwabo alimwi a kubusimika. Bakaambilwa kuti Baalu White a mukaintu wakwe tiibakweenda musinzo mulamfwu boobu kuti bazoobaswiilile, pele kuti bazoobayiisye masimpe. Mr. Arnold wakali kucetekela kuti myaka iikwi yimo ya Mbumbululwa 20 yakapita kale, alimwi kuti bantu 144,000 ibakambwa mu Mbumbululwa bakali abo bakabusyigwa ciindi Kristu naakabuka.

GSAM 268Mr. Arnold Wakakaka Milawo ya Cikombelo

GSAM 268.2Mbuli nkomwe mpindula za Mwami wesu uukafwa zyakaba kuli bantu aba, alimwi kabakali kuyanda kuyeeya mapenzi aakwe, Mr. Arnold wakasimuka alimwi wakati tali a lusyomo muzintu nzyobakali kuyanda kucita—kuti cilyo ca Mwami cakali kuzumanana kwa Paskale, alimwi cakali kuyandikana kucitwa lwakamo mumwaka.

GSAM 268.3Bupandulu oobu bwabono bwakabikka buzito buyo mumoyo wa Mrs. White. Wakali kumanya kabotu kuti Mr. Arnold wakali kulubizya, alimwi makandi mapati akamucicila nkaambo cakali kubonwa kuti Leza wakali kutyompokezegwa. Bamwi bakali kutya kuti wakali kufwa; pele Baalu Bates, Baalu White, Baalu Chamberlain, Baalu Gurney, a Baalu Edson bakamupaila, alimwi Mwami wakamvwa caluse mapailo a babikka bakwe, eelyo wakamupususya. Mumuni wakwa kucanya wakazikila pali we, alimwi cakufwambaana taakacili kuzyiba zintu zyakanyika. Mumubono ooyu wakaboniswa bupandulu bwabamwi bakali awo, alimwi a masimpe aakali kukonzya kulingana a bupandulu oobo, kabonisa kuti mibonelo iisiyene ooyu, nzyobakali kucetekela kuti zyakali a Bbaibele, zyakali buyo mibonelo yabo kujatikizya Bbaibele, alimwi bakali kuyanda kulukilila bupandulu bwabo, bakambane Mulumbe wa Mungelo Watatu. Mubungano wakamanana cakweendelezya; masimpe akakula. Bantu bakali kubamba mibonelo iisiyene eeyi bakazumina bupandulu bwabo, alimwi bakambanena Masimpe Aali Kuno a Mulumbe wa Mungelo Watatu, alimwi Leza wakabaleleka kapati.

GSAM 269Mubono Uujaluka a Kubelesya Bbaibele Cakukatyazya

GSAM 269.1Mbobuzuba oobu bwakambwa a Mr. Alexander Ross, Jan. 4, 1884, wakaba umwi wa bantu makumi atatu na batanu bakali mubungano ooyu mucike. Wakati:—

GSAM 269.2“Mucizi White, ciindi ncaakali mumubono, wakasimuka akumubili alimwi wakabamba Bbaibele yamukwasyi kumukono wa kumunsa; bbuku lyakaba lyamuyanda wa bulimwi. Kakali kuli bwanza, mumwanya, pele katanooli, waakali kutendelezya mukono wa kululyo kufuma kuitala kuya kuitala, alimwi kabikka lukono lwakwe pamalaambele, wakali kubala oobo. Ndakatalika kubona mitala minji kuti ndimanye kuti wakali kubala itala lino ncalilongizye. Nene naba muntu umwi wa mubungano twakalanga zyoonse. Kwamukwawo nkoonse, wakabalanga itala ncalilongizye, alimwi wakali kucita oobo meso akwe kalilanga kujulu, mumulawo uusiyene a Bbaibele. Mitala eeyi njaakabalanga njo yakafutula mizeezo yakuya kubi ya babambi ba Nsabata bakabungene ku Volney, mumwezi wa August, 1848, alimwi yakatucita kuti tukambane mumasimpe.”

GSAM 269.3Ncobeni, muntu iwakatasiya njiisyo iitaluzi iyakalulamikwa muciimo cili boobu, kwiinda mumitala iisalala yakambwa kufuma mu Bbaibele, alimwi munzila eeyi yakukatyazya, wakeelede kuba muyumu kusinizya. Mubungano ooyu wa babambi ba Nsabata mu cilawo ca Oswego, bamana kusandulwa bupandulu bwabo, alimwi kabambene mumasimpe, bakazwa mubungano ooyu kuya kubweza mumuni kuli bamwi. Zyakazumunwa zyakabonisa ciyano kuti wakaba mulimo wa Leza. Satani ulilibambilide lyoonse kubagabanya, kubavwubana, alimwi a kubabalalika, a nzila yoonse njaakonzya kubelesya. “Leza talisisi mululi wa kuvwubana, pele wa luumuno, mbuli mumakombelo oonse a basetekene.”3

GSAM 270Zintu Zyakukatyazya Zyakuponesya Balwazi

GSAM 270.1Bamana mubungano ooyu wakabambwa kale, misangano yakacitilwa mu cilawo ca Madison, Port Gibson, Port Byron, a mu New York City. Kuzwaapo kwakaba mubungano mukulu mu Connecticut. Kwamwi myanda ooyu Mwami wakasika mpati a besu kuli babikka bakwe, alimwi amaka aakuponesya a Musilisi Mukulu akazikila pali balwazi nkaambo kapailo zyakukalilwa zyabantu bakwe, mbuli mweendelwawo mumukalata wa Jakobo.4 Naba bantu bakambwa a badosi kuti tabakonzya kupola bakaponesegwa kulwazi lwabo. Zintu zyamubali ooyu zyakali kubonwa munzila zyesiyene kuzwa mumwaka wa 1845.

GSAM 270Basololi Bakasunguna Bakaliyumya Mumapenzi

GSAM 270.2Baalu White, mu Review and Herald ya February 5, 1880, ciindi ncaakali kubeleketa kujatikizya mazuba aabasololi, wakati:—

GSAM 270.3“Mumilimo yesu yakasunguna twakaciswa nzala nkaambo katwakali talijisi cilyo cakulingana, alimwi twakaciswa cilibeli nkaambo katwakali talijisi zyambalo ziluleme. Twakaleka kulyala naba zintu zyakuyandikana mubuumi kuti tusunge mali aamulimo wa Leza. Aaciindi cimwe twakali kujiwula cakuyanda nkaambo kamulimo munji wakali kumvwa kuti wakali kuyandikana kucitwa mukulemba, mukusandula, mukweenda, alimwi a kubandika kuzwa mucisi cimwi kuya mucisi cimbi.”

GSAM 270.4Mwaka wa 1848 wakaba wakweelede kuyeeywa, kutali buyo mumwaanda wa Kuboola kwa Jesu, pele a mumilawo ya nyika. Masimpe a Mulumbe wa Mungelo Watatu akabikkwa buyo muuya, alimwi nzila yakatalika kujuluka mumilawo iisiyene kuti mulimo ukule. Mumwaka ooyu zintu mumwaanda wa bulemu a milawo ya nyika zyakatalika kubambulwa munzila yakali kuyanda kuvusa kabili mizeezo yababelengi ba Busyinsyimi. Kutali buyo kuvwubana kupati akati kazisi zya Nsiikaya, pele ku Hydesville, Wayne Co., N.Y., kwakatalika kubonwa kwa kusyoma mizimu kwamazuba aano, ooku bababelengi ba Bbaibele bakati kwakali “muuya yabademona, iikayunga zisi zyanyika kuti iyi kumulwana wa buzuba bwa Mwami.”

GSAM 271Kuvwubana kwa Zisi mumwaka wa 1848

GSAM 271.1Pa buzuba bwa 21 bwa February, 1848, ciindi bakombwe ba Louis Phillippe wa France bakabungana kumukwabilila, wakati: “Tandikala ndisikide ciyumu akatika canga ca bukwami mbuli nceendile lino.” Muluubeube lwamangolezya a buzuba bwakatobela, kwayambalile “jaketi lifwaafwi lyabweya,” alimwi kabisika mbuli musyongo wa mukwende, wakafumuna kunze kwa mpanda wa Paris, kabafwafwanga busena bwakubisama kuti ajiinde. Cakapa kusanduka ooku kupati alimwi cakufwambaana cakambwa kuti cakazwa kumilimo iimo njaakacita iikazyanga bupapa mukubweza nguzu zyakulelela cakutazumizyigwa, eelyo yakatyompokelezya bantu bakwe a basilikale bakwe. Pa buzuba oobo wakamalilila mumushi wa Paris kusandaula kupati kwa basilikale ba France; alimwi ciindi ncaakabikka zipepo zyabo panshi, wakaya kumulonge, eelyo mwana mucike wakaswena pa mbundwa, kabambata bendela ya mabala matatu, kabalila kuti, “KUSI A PAPA! KUSI A PAPA!!” Basilikale bakatambula kulila ooku, kwakasika cakufwambaana mumilongo, kwakakula muciindi cakwenda, kufikila kwakasika kulila kwakuti, “A KUSI A MWAMI!” Mumawoola makani Paris yoonse yakaba busena bwa kuvwubana cakupenga. Basilikale, kabajisi mfuti mumaanza, kabavwunwa a cikwata cabantu, bakali kukwenda kumulonge wa mwami. Mwamana kubuzigwa kujatikizya kuvwubana, wakacimbilila kufumapo kabisika.

GSAM 271Masi Aakanjila mu Kulwana

GSAM 271.2Kukakamana a kusalazhyana kwa France kwakalambalala kapati ku mahanga amwi. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany, a Rome bakatolwa a buya bwa makamu a bantu. Mu mezi atatu Europe yoonse yakaba mu kusalazhyana, alimwi mami mapati amami aakwiinda makumi otatwe akaba mu kusalazhyana kupati kapati. Zyuuno zyabwami zyakaumpwa mumigwagwa, bami abaami bapati bakali kutija akuyubeka akaambo kakuyoowa kujaigwa. Bantu ba politiki bakasinsima kuti kuyooba kusanduka kwa mafumu woonse a nyika.

GSAM 272.1Bapaizi banji ba MuAdventist bakaba batali bakumvwa mulumbe wa mungelo watatu, bakabona kusalazhyana uku alimwi bakayeeya kuti kwakaba kuswaangana kwa mahanga kujana “kondo ya zuba likulu lya Leza Waamaka Onse”.5

GSAM 272Mulumbe wa Civunisyo Wajanwa

GSAM 272.2Kakati ka ciindi eeci, BaAdventist ba Buzuba Bwaciloba bakali kuyandaula mu Magwalo kuti Nsabata ya mulawo wane wakali cimwi cilangililo, naa civunisyo, ca Leza mupenyu, alimwi kuti ciindi cakali kucilika ca kumwaya mulumbe wa civunisyo wa Ciyubunuzyo 7:1-4; bakali kuyandaula nzila a njira yakupanga kuti mulumbe oyu ufike kubantu. Kakati bantu ba Nsabata bakali kulongozya mulimo oyu, BaAdventist ba Buzuba bwa Nsondo bakali kuta: “Mwacelwa kapati a mulumbe wenu wa civunisyo, nkaambo kondo ya zuba likulu a kuboola kwa Nkolo kwene kwasika pali mbuli.”

GSAM 272Kukamuka Kwakazika Ndilyonya

GSAM 272.3Kwakapita mezi mbuti atatu, kukamuka kwamahanga kwakazika, pele te nkaambo bakamana twaambo ntobakali kulibilika atunto, pele mu nzila yakuti balembi bamapapulo abalo bakakakilwa kupandulula. Horace Greeley, mu New York Tribune, wakata mbuli eeyi: “Twakakatyazya kapati boonse kuti ncinzi cakanyamuka kumanana kwalo kusalazhyana mukati kamahanga; pele cakakatyazya kapati kapati ncinzi cakakamanyisya.”

GSAM 272Senator Choate Pali Cimo ca Nkaambo mu Nyika Yakale

GSAM 272.4Twasika ku 1851, alimwi twabona Senator Choate mu makani aakambwa kumpala ka Kongresi ya United States, wakali kuyandaula cimo ca makani mu Nyika Yakale, alimwi wakata kuti:

GSAM 272.4“Cimo eeco a ciiwanikilo cakwe ncobeni, ciyumfwika kuti misisi, makumbi, a cisisi zili kwima pali cilyo; mulacimvwisya cakumaninina kuti cili mu kunyongana kupati. Kuli ndemwini ciyumfwika mbuli kuti nguzu zyaalubazu zyabami, luusa lwa bantu, a bukali ibwakabikkidwe mumyoyo kwamyaka iili cuulu bwakali kufwambaana kusolola cipanga kuti kucitwe kondo umo mulopa ulambe, mbuli mu mubono wa Ciyubunuzyo, ‘kufika ku mikanda ya mahashe,’ alimwi umo musyobo woonse wa bantu uyoomana; umo bbelo pati lyaciindi liyoolila kwaambila oola limbi; umo bukkale bwabantu beni buyooezegwa a mulilo a cipanga, kuti bubonwe naa buzwa kuzilengwaleza alimwi kuli Leza wazilengwaleza naa pe.”

GSAM 273“Bukamboni” bwa Nov. 18, 1848

GSAM 273.1Kakati aabo bakali kuti kusalazhyana kwamahanga mu 1848 kwakali kujana kuboola kwa Nkolo bakaswaazigwa kapati, kwakaba nzi pali BaAdventist ba Buzuba Bwaciloba bakali kuti ciindi cakafika ca kumwaya “civunisyo ca Leza mupenyu” kubantu? Kuti tupindule, twalemba makani aa kapepa kakapulintwa a Baalu Joseph Bates mu mwezi wa January, 1849. Wakali kuyandaula cintu cakacitika Nov. 18, 1848, wakata kuti:—

GSAM 273.2“Kakombelo kace kace ka bakwesu a bakaintu bakaswaangana mu kuswaangana ku Dorchester, kuli Boston, Mass. Kuti kuswaangana kutalafwi, bamwi bakwesu twakali kuyandaula cimwi ca makani aamulumbe wa civunisyo; kwakaba kutazuminana pali busimpe bwa mbono wa lilizu ‘kweenda kujulu,’ alimwi nkaambo twakapa kusambazya mulumbe kuba cintu cakupailila mu kuswaangana kwa Topsham [Maine] kwakacitika kale, alimwi nzila yakusambazya yakaali kutala kumvwisisika, twakasala boonse kubwezelela cintu coonse kuli Leza. Twamana kupaila ciindi cili mbocibede cakuzwa ansi aamoyo kulomba kumuni a njiisyo, Leza wakapa Mucizi White eeci mu mubono.”

GSAM 273.2Twalemba mazwi mbuli mbwakayalambwa aali mumubono:—

GSAM 274Mazwi Aakalambwa Mumbono

GSAM 274.1“Kumuni kwakaswida kwi? Mungelo wako atuyiisye kumuni kwakaswida kwi. Kwakanyama kucila kace, ciindi wakapa kumuni kumwi kumwi. Bukamboni a milawo yakalumikwa kucimwi, taziwezi kusiyanika; cintu cakusanguna ncemi milawo ikumi, ya Leza. Wakakondwa kapati ciindi mulawo wakwe wakanyamuka a maka, alimwi busena bwakafwa bwakatanduluka. Kuzwa mu butete bwaba bwa maka nkaambo kakuyandaula lilizu lyakwe. Kweendelezegwa kwakwe kwaba kwa ciindi cisyoonto. Ncivunisyo! Cakanyamuka! Cilya cakanyamuka, cakanyamuka kuzwa kucibuka ca zuba. Mbuli zuba, kumatalikilo cakali kutontola, pele cilayaabupya akutuma mizeza yatyo. Ciindi masimpe aali kuno akanyamuka, kwakaba kumuni kusyoonto, pele kwakali kukula. O maka a mizeza eeyi! Kwayanda maka. Bulemu bukulu a kumuni kuli pali masimpe aawo, nkaambo masimpe aawo ayookkalilila lyoonse, nociba ciindi Baibbele nilyitakaciyandiki. Kwakanyamuka kucibuka ca zuba; kwakayamba a kumuni kusyoonto, pele mizeza yatyo yakali kupolesya. O masimpe aawo ali a maka! Aali kujulu kapati kuti bamana kwingila mu nyika ibotu, pele aakali kukula kufikila bakapegwa buumi butalambiki. Kwakanyamuka kuzwa kucibuka ca zuba, kwayanda munzila yaco mbuli zuba, pele talibbili pe.”

GSAM 274.2“Bangelo bali kubamba mpepo zinayi. Leza nguwe uukasya maka. Bangelo tabakasi kabili, nkaambo basalali boonse tabanavunisigwa. Ciindi Michael akabaluka, mapenzi aaakaba pali nyika yoonse. Amwe, bali kufwambaana kufwula! Kwabikkwa cintu cikakasya mpepo nkaambo basalali tabanavunisigwa. Eya, sambazya zintu wabeluka a kumvwa, alimwi zilongezyo zya Leza ziyootobela. Bweelede kubona! Cilya cakanyamuka cili a maka, alimwi cilakumuni ciyanda kuyanda.”6

GSAM 274.3Kumane kuzwa mumubono oyu, Mrs. White wakata kuli mulumi wakwe,

GSAM 274.3“Ndili a mulumbe wakuli. Weelede kutalika kupulinta kapepa kace a kukatumina bantu. Katanguna kace; pele bantu nibakabelenga, bakalakutumina mali aakupulinta, alimwi cakaba cintu ciyendelela kuzwa kumanana. Kuzwa kuciyambi eeci cisyoonto, ndakali kulangilwa kuti ciliboola mbuli nzila zya kumuni zyakali kwambuka nyika yoonse.”

GSAM 275Kukayikila Pali Mbuli Muntu Uyandaula

GSAM 275.1Bupolofita oobu bwakambwa mu 1848 kujatikizya kumanyuka a kulambalala kwa masimpe a Nsabata. Kuti twalanga cimo eeci mbuli muntu wakali kulanga ciindi eeco, milanguluko yakali kuti, “Bupolofita oobu tabukazuzikizigwi.” Muntu umwi wakata kuli umwi wakali kusebenza kuli ndilyo, mane cakumane kubikka bupolofita oobu, kuti, “Mulafwita myaka 144,000 kuti mucite cintu camwayanda.” Bakali kuti, “Ncinzi!” bakambausi batatu—Baalu White a mukaintu wakwe, alimwi a Baalu Bates—batalijiri mali, bali a basimpe basyoonto kucila zana, boonse batali a mali, balakuboola a makope myanda misyoonto a kapepa ka mapaji makumi aali lusele kajatikizya Nsabata, kuti baambile nyika yoonse mulumbe wakucenjezya! Cintu citali ciyumfwiki!” Kakati aabo bakali kuyeeya boobo bakata kuti, “Tacikonzya!” lusyomo mumulumbe a Bukamboni bwakuti mulimo uyoozwidilila ncobeni bwakata kuti, “Mwiina wa Leza wa Israel cilakacitwa! Alimwi twakatemba maka aakwe, cilakacitwa!”

GSAM 275Lupapulo Lwakusaanguna lwa BaAdventist ba Buzuba Bwaciloba Mbolwakapulintwa

GSAM 275.2Kuzwa ciindi Bukamboni bwakambwa pali mulimo wakupulinta, bakambi ba Nsabata bakasyoma mapailo manji kuti Nkolo ajule nzila yakupulinta “kapepa kace.” Cakali kubula mali aakupanga mweelwe wakusanguna. Mu mwezi wa June, 1849, Baalu White wakaba a mukuli wakukopa maekala makumi anai a mwasya a cipanga cakulimbila, a masenti 75 kuli eka; eeci cakamupeya kuti apange mweelwe wakusanguna wakapepa kace. Kunyina kuyandikana kujatika kutula pano cifwanikiso ca lupapulo lwakusanguna lwa kapepa. Mubelengi wakabona mu cipundu cakusanguna mazwi a Baalu White, ciindi wakati, “Nzila tayajuluki kuyamba mulimo kufikila lino.” Alimwi mukabona kuti cipego cakwe cakulipila ncico “cajula nzila.”

GSAM 276Mwiiyo wa Mrs. White Pali Mweelwe Yakusanguna

GSAM 276.1Mrs. White wakata kujatikizya kuyamba kwa mulimo wakusambazya:—

GSAM 276.2“Mulumi wangu wakayamba kusambazya lupapulo lusyoonto ku Middletown, maili munani kuzwa ku Rocky Hill, Conn., alimwi wakali kweenda nzila eeyi a makono a kubweza, pele wakali mulema ciindi eeco. Ciindi wakaboola a mweelwe wakusanguna kuzwa ku ng'anda yakupulintila, twakafukama boonse kujatikizya, tusyoma kuli Nkolo a myoyo ya kufwasa a misozi minji kuti zilongezyo zyakwe zibe pali milimo iiteete ya mubelesi wakwe. Wakali kupa lupapulo kuli boonse bakali kuyeeya kuti bakalubelenga, alimwi wakalutwala ku ng'anda yamapepala mu mukwama wa kapeti. Mweelwe woonse wakatolwa ku Middletown kuya ku Rocky Hill, alimwi lyoonse batali kulongozya kubelekela ng'anda yamapepala, bakali kulutandika kumpala ka Nkolo, alimwi bapailo zyakusyomeka, zyakasanika a misozi, zyakapegwa kuli Leza kuti zilongezyo zyakwe zeendelane abantumwa bataambi. Kunyina ciindi citali cini, makalata akaboola a mali aakusambazya lupapulo, alimwi a makani mabotu aa myoyo minji yakabamba masimpe.”7

GSAM 276Bupolofita bwa Kucilwa kwa Lupapulo Bwazuzikizigwa

GSAM 276.3Tujisi kulimvwa kusika ansi kapati kwiinda kuyandisya buyo notuleta lupapulo luno lwakusanguna lwa mweelwe wakusanguna wakasambazigwa a BaAdventist ba Buzuba Bwaciloba. Bbuku lyoonse lya Masimpe Aali Kuno lyakaba a miweelwe ikumi a umwe, mweelwe woonse wakaba a mapaji munani, a zipundu zibeli. Makani aakali pali lupapulo akali kupima ma-inchi 4⅝ mulubazu lumwi ama-inchi 8 mulubazu lumbi. Miweelwe 1 a 4 yakapulintwa mu July, August, a September ku Middletown, Conn. Miweelwe 5 kufikila 9 yakapulintwa ku Oswego, N.Y., alimwi yali a mazuva a December, 1849, March, April, a May, 1850. Mweelwe 11 wakaba a date ya November, 1850, alimwi wakapulintwa ku Paris, Maine. Mu mweelwe 6 Baalu White wakata kuti, “Notwakali kusambazya miweelwe yone yakusaanguna, mali aakanjila akali kwiinda aayo aakali kuyandika kubbadela mapepa. Twakali kugalolesya ku mali aakwe aakali kuyandika kujana kuswaangana twakali kuya.” Mu mwaka wa 1849, a maka aa mapapulo aamulimo wa Baalu Bates, bantu banji bakayanda mulumbe mu Vermont, Michigan, a mu maboma amwi.

GSAM 278.1Kukalubana a cimo cakali citalooswi ca mulimo mu 1848, twalanga makani masyoonto mbuli mbwaali mu 1905, kuti tusike kukweba kuyandaula mumane aamulimo oyu, naa kuti aabo bakali kusyana ciyambi cice ca mulumbe bakali baloosya, naa kuti Leza wa kujulu wakaambaula kwiinda mumubelesi wakwe mukaintu pali maka aamulimo wa “kula” wa “civunisyo.”

GSAM 278Kukula kwa Mulimo wa Kupulinta

GSAM 278.2Masimpe aaya manje alamwayilwa alimwi alapulintwa mu malulimi makumi anai aali akutaanguna munyika. Kwiinda kubapaizi batatu, kubala aabo baikkidwe a bapayiizi bali a nzila, kwaba bakambausi kucila 600, ambali a bamwi ibabalilwa mumyaanda bakali kubeleka mbuli basilisi, babelesi ba Baibbele, bayiisyi, a bamisiyonali babusilisi. Mabbuku aa cikwata alakambwa mu mapepala akucilila makumi asanu, aapulintwa mu ng'anda zyakupulintila zili afwaafwi kusika ku 20 zili ku Europe, Asia, Africa, Amelika ya kujulu a ya kusika, mazwa a Pacific, a Australia. Mu ng'anda eeyi yakupulintila, kuno kwapulintwa mabbuku a mapampule a mapepa masyoonto akucilila 1100. Kuti mujane kopyi imwi ya cintu cimwi a mapepala amwaka umwi, kwakayandika $340. Kwiinda buyo basimpe zana, manje tabali kule a 100,000 bali kukondwa mu masimpe aaya. Ncekibeni mulumbe ooyu, mbuli zuba, “ulamanyuka,” alimwi twakonzya kuta, mu lulimi lwa Bukamboni bwa 1848, “O maka aa mizeza eeyi!”

GSAM 278Cimo ca Mahanga

GSAM 278.3Kakati mulumbe wakali kukweenda boobo, cimo ca mahanga cakaba nzi? Kuzwa ciindi eeco, mu mapapilo aabantu, twakali kumvwa kanji makani ajatikizya kondo ikulu ilikuboola kapati mu Europe. Kakati kwakaba buyo kondo kuno, a kukamuka kuliya, “mpepo” ikulu ilakakatwa, “mpepo zinayi” tazilekelwi kufwula zyonse limwi, “kufikila babelesi ba Leza bavunisigwa.” Kuti zintu zya kondo a kondo zili aali, pele tazikati nkaambo zili kumanizigwa, cakali ciwanikile kuli boonse.

GSAM 279.1Henry Ward Beecher, ciindi citali kale kuti afwe, wakata kuti kubamba makondo manene boobo mu Europe kwakaba “kufwisa mulopa wa buumi kali, nkaambo kakuyoowa kuti uyakutilwa.” Cimo cakaba mukati kamahanga, a busungu bwawo a butyompokezi, alimwi a cimo cabo cakutalika kuli bamwi, wakaciyananisya a “ciimo cakuti kunyina uukonzya kutalika kucita cimwi,” wakabambwa a kacigamba kabantu bakali kuzungulizya zipanga kumabele a bamwi, kunyina umwi wakali kusyoka, nkaambo wakati wakasyokwa. Pele, wakata, “umwi wabo uyoobona lino-lino ciindi cibotu cakuuma, mpoonya kondo mpati iyooboola.”

GSAM 279Kuyananisya Zintu Zya Kondo

GSAM 279.2Kuzwa mu 1848 zintu zya kondo zyakapangwa, eezyo nozyakozyanisyigwa azibotu kapati zyaciindi eeco, zyaciindi eeco lino inga zyabalwa kuti ntubelesyo twakusobana buyo. “Mubungano wa Kweendelana” wa America, ciindi wakali kwiita bantu kumiswaangano yakupailila luumuno pa Buzuba bwa Nsondo bwa Kweendelana,—Dec. 15, 1895,—wakata kuti: “Nobakati kukula kuboneka mu buumi bwabantu, kuli kwengine kwaba kulongozya kondo kukulu kapati pakati kamahanga kucila kale.”

GSAM 279Mukulu Miles Pali Kulongozya Kondo

GSAM 279.3Mukulu wa Kondo Nelson A. Miles, mu makani aakasalazhyana ku Washington, D.C., Jan. 12, 1904, wakata kuti:—

GSAM 279.4“Mu ciindi eeci cakulailwa a kukula, a buumi bwabantu bwakazwa a maka aamilanguluko, twakali kukondwa kusyoma kuti mizhilo a mapenzi a kondo zyakasanduka kusyoonta; pele, cintu ciyumfwika kuti cikalamba, takwaba ciindi mu mulembe wanyika ciindi mali manji boobu akatandilwa kulongozya kondo, naa ciindi mamiliyoni manji a baalumi basambudidwe, bajisi luzyibo alimwi bateelela milawo, bakabikkwa azilwanyo zinyonyoona kwiinda zyoonse, bakatolwa kuzwa munzila zya milimo yaluumuno, mbuli mbwaali lino.”

GSAM 280.1Pele mpepo ikulu ya kondo ilacelwa, ciindi mulimo wa civunisyo ulanda.

Notes

  1. Ezekieli 34:12. ↩
  2. Zyakale Zya Buumi bwa Ellen G. White, p. 108. ↩
  3. 1 Bakolinto 14:33. ↩
  4. Jakobo 5:14, 15. ↩
  5. Ciyubunuzyo 16:13-15. ↩
  6. Civunisyo ca Leza Mupenyu, mapaji 24-26. ↩
  7. Mwiiyo wa Buumi bwa Ellen G. White, mapaji 125-127. ↩

Note

Back