Mpango 16 — Mulumbe wa Mungelo Watatu
GSAM 247.1“Mungelo watatu wakabatobela, waamba a jwi pati kuti, Na muntu ukomba cinyama acikozyanyo caco, akutambula bulembo bwaco a mpumi wakwe naa ku janza lyakwe, nguwe uuyakunywa bwainda bwa bukali bwa Leza, bwatililwa cakutali kusanganizigwa mu nkomeki ya bukali bwakwe; uyakupenzyegwa a mulilo a sulufule kunembo lyabangelo basetekene akunembo lya Mwanaa Mbelele; busi bwa kupenzyegwa kwabo bulatanta lyoonse alyoonse. Abo bakomba cinyama acikozyanyo caco, anabuli uutambula bulembo bwa zina lyaco, tabajisi kulyookezya sikati naa masiku. Aawa mpali buzikame bwa basetekene; aaba mbabo babamba Milawo ya Leza a Lusyomo lwa Jesu.”1
GSAM 247Lucenjezyo Luyoosya Kwiinda Oonse mu Bbaibbele
GSAM 247.2Oolu ndolucenjezyo luyoosya kwiinda oonse luli mu Bbaibbele, alimwi ncobeni kuti makani a zintu zyakacitika munyika yesu taapi bukamboni bwakuti Mulumbe ooyu wakamvwigwa kaindi. Mbuli mbocakasyomezyegwa kuti bangelo bakutaanguna ababili muli aaba mbaba ciindi cino, cilatondezya antanganana kuti Mulumbe ooyu tauli wa ziindi zyakamana.
GSAM 247.3Baalu J. V. Himes bakaamba mu 1847 kuti:—
GSAM 247.4“Mpango wa kkumi a yone [wa Ciyubunuzyo] ulatondezya kulila kuzugwisya, nkokuciyooitwa, kucenjezya bantu mu ciindi eeco ca kusunkwa kupati. Mavesi 9-11. Taakwe kucenjezya kwa bukali kuyoosya boobu kujanwa kumwi mu bbuku lya Leza. Sena kucenjezyegwa kuyoosya boobu takutondezyi kuti kusunkwa nkokupati?”2
GSAM 248Tempele Yajulwa—Bbokesi Lyabonwa
GSAM 248.1J. N. Andrews wakaamba atala Mulumbe ooyu kuti, “Kujulwa kwa busena busetekene kwiinda boonse mu tempele yakujulu, nkukwaamba kuti bbokesi lilabonwa, ncintu cicitika mungelo wa musanu aabili kaali kulizya mpuwo. Mbubonya mbuli mulimo wa Mupaizi wesu Mupati mbowakasanduka kuya mu cipanzi eeco kumamanino aa Mazuba 2300, tulamvwisya kuti kujulwa kwa tempele kutondezyegwa a kumanina kwa ciindi eeco, mbuli mbocakatondezyegwa a kukambauka kwa mungelo wakutaanguna. Kunjila kwa Mupaizi wesu Mupati mu busena busetekene kwiinda boonse, kuyakucita mulimo kunembo lya bbokesi lya Leza, kulasololela mizeezo ya cikombelo ku Milawo ya Leza iili mukati ka bbokesi eelyo. Milawo ya Leza yakatalika kumweka kuzwa mu Busena Busetekene bwakujulu kuzwa ciindi eeco.
GSAM 248Kusandulwa kwa Nsabata
GSAM 248.2“Ncobeni citakakani kuti, ziindi zimwi zyakamana, mulawo wane wakasandulwa kuzwa ku buzuba bwa Mwaami bwa kulyookezya kuya ku pobwe lya basikukomba baloza lya Buzuba bwa Nsondo. Kusandulwa ooku kwakacitwa kakukazya antanganana Magwalo Aasetekene, aazumina koonse kuti buzuba bwa musanu aabili mbubo luzutu Nsabata ya Mwaami ya nsondo imwi aimwi. Kwakacitwa a musikusiya lusyomo mupati, Daniele ngwaakasyinsyima kuti uyakuyeeya ‘kusandula ziindi a milawo.’ Eeyi nguzu njimwi a cinyama eeco ncobakali kuyookomba bantu boonse munyika. Alimwi ncintu ciyandikana kapati kuti mulawo ooyu, wakalyatwa ansi kwaciindi cilamfwu, lino ulakwabililwa, alimwi bantu ba Leza balatalika kuubamba antoomwe aambi bali musanu aane. Leza alumbayigwe nkaambo ulaabambila Basyaalide kuyakulwana kwabo kwamamanino a simwaaba, akuti banjile mumilyango ya munzi uusetekene. Ciyubunuzyo 12:17; 22:14. Kukwabilila mulawo wane mukukazya Nsabata ya kusiya lusyomo, akukambauka Milawo ya Leza yoonse, mbukamboni butondezya kapati kuti ciindi cino ncociindi ca buzikame bwa basetekene a lucenjezyo lwa mungelo watatu.”3
GSAM 249.1Mu mipango yakumbele, twakayeeyesya atala Mulumbe wakutaanguna awabili muli eeyi, mbuli mboyakazuzikizigwa mu kukambauka kupati kwa Kuboola kwa Jesu kwa Bili kusikila ku 22-10-1844. Lugwalo luli kumatalikilo aa mpango ooyu lwamba kuti, “Mungelo watatu wakabatobela,” nkukwaamba kuti wakatobela bangelo bakutaanguna ababili. Atala eezi, kuyoojana cilayandikana kuyeeyesya mbowakatalika Mulumbe watatu.
GSAM 249BaAdventist Bakutaanguna Kubamba Nsabata
GSAM 249.2Mu ciindi ca “Kulila Kakati ka Masiku,” mu 1844, Mwaami wakatalika kusololela mizeezo ya bantu bakwe ku kubamba Nsabata ya buzuba bwa musanu aabili. Njiisyo eeyi yakatalika boobu akati ka BaAdventist: Rachel Preston, Mubbatizi wa buzuba bwa musanu aabili, wakasama kuya ku Washington, N.H., kwakali cikombelo ca BaAdventist. Wakazumina njiisyo ya kuboola kwa Jesu, alimwi cikombelo eeco, cakali abantu bali mbuli makumi one, cakatambula Nsabata ya mulawo wane kwiinda mu mulimo wakwe wa kukambauka.4 Eeci cakapa kuti bantu babuzisye atala makani aaya. Mu Kulila ya 5-9-1844, tubala kuti, “Bantu banji balapengeka kapati mu mizeezo yabo atala kuyeeyelwa kuti balo mulandu wa kubamba buzuba bwa musanu aabili.” Mazywi aaya akali mu ncolemba ca musololi wa pepala, mwakacitwa kusoleka kusyoonto kwa kusinizya kuti Buzuba bwa Nsondo buleelede kubambwa. Makani aaya akatwalilila mu cipesu ca 12-9, motujana mazywi aatobela, aayandikana, aakapa kuti banji bayiisye cakusolekesya akusunkisisya:—
GSAM 249Buzuba bwa Musanu Aabili Mbubo Buzuba Bweelede Luzutu Mbuli Mulawo
GSAM 249.3“Nsondo yakamana twakasika ku muzeezo ooyu: Takwe ciindi cimwi Bakristu ncobalailwa a mulawo kuti babikke ambali mbuli ciindi cisetekene. Na muzeezo ooyu tauluzi, tulayeeya kuti buzuba bwa musanu aabili mbubo buzuba bweelede luzutu kubambwa mbuli mulawo uuliwo.”
GSAM 250Ncolemba ca T. M. Preble
GSAM 250.1BaAdventist boonse bakayeeyesya atala makani aa Nsabata kwiinda mu ncolemba ca T. M. Preble atala makani aaya, cakalembedwe mu 13-2-1845, akusindikwa mu Bulangizi bwa Israyeli, ku Portland, Maine, mu 28-2-1845. Naakamana kutondezya ncotweelede kucita atala Nsabata ya mu Bbaibbele, akuti yakasandulwa kuya ku Buzuba bwa Nsondo a kusiya lusyomo kupati, wakaamba kuti: “Aboobo tulabona Daniele 7:25 kazuzikizigwa, kalusengo kanini kakusandula ‘ziindi a milawo.’ Nkinkaako ndabona kuti boonse babamba buzuba bwakutaanguna mbuli Nsabata, mbabambi ba Buzuba bwa Nsondo bwa papa, alimwi mbatyoli ba Nsabata ya Leza.”5
GSAM 250J. B. Cook Atala Makani aa Nsabata
GSAM 250.2Kwakatinda ciindi cifwaafwi kwakasindikwa ncolemba ca J. B. Cook, mwaakatondezya kuti taakwe bukamboni bwa Magwalo bwa kubamba Buzuba bwa Nsondo mbuli Nsabata. Wakaamba mazywi aaya maafwaafwi kuti: “Boobu cuubauba, muuwo woonse ulagusyigwa ku nsalu zya matanga aa baabo beenda mu lwizi, ambweni kabatazi, ansi a ndeela ya papa ya Nsabata.”
GSAM 250.3Nokuba kuti baalumi aaba bobilo bakabamba Nsabata kwaciindi cifwaafwi, bakatalisya cintu icitakali kukonzya kwiimikwa cuubauba. Mazywi aakwelelezya aakuti, “babambi ba Buzuba bwa Nsondo bwa papa,” “batyoli ba Milawo ya Leza,” akuti “kweenda mu lwizi ansi a ndeela ya papa ya Nsabata,” akali mumilomo ya bantu myaanda banji bakali kuyandisisya kuzyiba masimpe atala makani aaya. Baalu Joseph Bates, ba ku Fairhaven, Mass., bakakwelelezegwa boobu, alimwi bakatambula Nsabata mu 1845.
GSAM 250Joseph Bates Watambula Nsabata
GSAM 250.4Zyakamucitikila boobu: Naakamvwa atala kabunga ka ku Washington, N.H., kakali kubamba Nsabata, wakayeeya kuyooswaya cikombelo eeco, akubona ncocakaamba. Wakalicita boobo, alimwi naakali kwiiya makani aaya ambabo, wakabona kuti bakaliluzi, aboobo wakatambula mumuni atala makani aa Nsabata ciindi eeco. Naakabweeda ku New Bedford, Mass., wakaswaangana mukwesu uuzyibidwe kapati a bulambwe buli akati ka New Bedford a Fair Haven, wakamujuzya boobu, “Musololi wa bwato Bates, nzi zipya?” Baalu Bates bakasandula kuti, “Zipya nzyakuti buzuba bwa musanu aabili ndi Nsabata ya Mwaami Leza wesu.” Mwaalumi ooyo wakaamba kuti, “Ino, ndiyakuya kung’anda akubala Bbaibbele lyangu, kuti ndibone atala eezyo.” Wakalicita boobo, alimwi nibakaswaangana alimwi, mukwesu ooyu wakali watambula masimpe aa Nsabata alimwi wakaabamba.
GSAM 251Bbuku Lyakutaanguna Atala Nsabata
GSAM 251.2Baalu Bates bakatalika ciindi eeco kukambauka masimpe aaya, kuzwa mucooko cimbi kuya mucooko cimbi. Cakufwambaana bakabona kuti bbuku, na nkabbuku kani buyo, atala makani aa Nsabata, lyakali kuyoobagwasya kapati mu mulimo wabo. Muuya wa Leza wakabakulwaizya mu moyo wabo kuti balembe akusindika cimwi atala makani aaya. Pele buyumuyumu bwakali bwakuti boobu bwakali kukonzya kucitwa buti kakunyina mali, nkaambo boonse mbobakajisi bwakali silingi ya York imwi (masenti 12½). Ambweni sikubala uyakuyandisisya kumvwa zyakabacitikila atala eeci, mbuli mbobakandiambila mu 1855.
GSAM 251Mapawundi One aa Bunga
GSAM 251.3Wakaamba kuti ciindi naakali kupaila kunembo lya Leza, wakayeeya kulemba bbuku, alimwi wakasyoma kuti nzila yakulisindika yakali kuyoojaluka. Aboobo wakakkala a tebulu lyakwe, a Bbaibbele abbuku lyaakujanina mazywi aa mu Bbaibbele, kuti atalisye mulimo wakwe. Mu ciindi ca awoola imwi, muka Bates wakanjila mu muunzi, waamba kuti, “Joseph, ndilijisi bunga butakwanini kujosya,” alimwi wakaamba zimwi zintu zisyoonto nzyaakali kuyanda. Musololi wa bwato Bates wakabuzya kuti, “Bunga buli buti mbotabuli?” Wakasandula kuti, “Mapawundi one.” “Cabota,” wakasandula. Mukaakwe naakazwa mu muunzi, wakaya ku sitaolo yakafwaafwi, waula mapawundi one aa bunga azimwi zintu, wazitola kung’anda, alimwi wakkala a tebulu lyakwe lya kulembela. Kwakatinda ciindi cisyoonto muka Bates wakanjila, wabona zintu a tebulu, wakompolola kuti, “Bunga oobu bwazwa kuli?” Musololi wa bwato wakaamba kuti, “Ino, tabukwanini? Wakaamba kuti uyanda mapawundi one.” Mukaakwe wakaamba kuti, “Iiyi, pele wabujana kuli?” Wakasandula kuti, “Ndabwaula; sena oobu tabuli bwakali kuyandika kuti umane kujosya?” Muka Bates wakatwalilila kuti, “Iiyi, pele sena yebo, musololi wa bwato Bates, mwaalumi wakazuzumuna matanga kuzwa ku New Bedford kuya kuzyooko zyoonse zya nyika, waunka kuyooula mapawundi one aa bunga?” “Iiyi, sena oobu tabuli bwakali kuyandika kuti umane kujosya?” Muka Bates wakaamba kuti, “Iiyi, pele sena waula mapawundi one(!) aa bunga?”
GSAM 252Madola Aali 11,000 Aakamanisyigwa ku Masimpe
GSAM 252.1Bumwi buyumu bwakatobela cakufwambaana. Ciindi musololi wa bwato Bates naakaleka kweenda a lwizi lupati, wakauzya cipanzi ca bwato ncaakali kujisi, waapegwa $11,000, pele lino wakali wamanisya zyoonse nzyaakajisi kukomezya mulimo wa masimpe. Kusikila buzuba oobu, muka Bates taakali kuzyi ciimo cakwe ca mali ncocakali ncobeni, pele wakabona kuti lino wakeelede kumuzyibya, aboobo wakaamba cakukkazika moyo kuti, “Mwanakazi wangu, ndamanisya mali ngakali ndasyeedele munyika kuula zintu eezyo.” Muka Bates wakalila kapati, wabuzya kuti, “Tunookucita buti?” Musololi wa bwato wakanyampuka, alimwi a bulemu boonse bwa musololi uulongozya bwato bwakwe, wakaamba kuti, “Ndiyakulemba bbuku; ndiyakulyaanzya, akumwaya masimpe aaya aa Nsabata kumbele lya nyika.” Muka Bates wakaamba, maso kaajisi misozi minji, kuti, “Ino, tuyakupona anzi?” Musololi wa bwato Bates wakasandula kamwetula kuti, “Mwaami uyakujula nzila.” Muka Bates wakaamba kuti, “Iiyi, Mwaami uyakujula nzila! Nzizyo nzyowaamba lyoonse,” alimwi wakalila kapati, wazwa mu muunzi.
GSAM 252Kugwasyigwa Kutakalangilidwe
GSAM 252.2Musololi wa bwato Bates naakatwalilila mulimo wakwe kwahafu ya awoola, wakasikilwa a muzeezo wakuti aye ku posita, nkaambo kwakali lugwalo lwakwe ooko. Wakaunka, alimwi ncobeni kwakali lugwalo. Mu mazuba aayo, mali a kutumizya lugwalo akali masenti 5, alimwi kulipa kale kwaamba kuti muntu wasala. Uwakalemba lugwalo oolu, akaambo kamwi, taakali walipa mali a kutuma. Alimwi aawa musololi wa bwato Bates wakalyicesya, nkaambo wakeelede kwambila musololi wa posita, ba Drew, mbaakazyiba kabotu, kuti taakali kukonzya kulipa mali a kutuma lugwalo, nkaambo taakajisi mali. Pele wakaamba kuti, “Mulakonzya kundizumizya kubona nkokuzwa?” Musololi wa posita wakaamba kuti, “Mulutole buyo, muyakulipa cimwi ciindi.” Musololi wa bwato wakaamba kuti, “Pepe, tandigwisi lugwalo mu posita kusikila mali a kutuma alipwe.” Naakajisi lugwalo mu janza, wakaamba kuti, “Ndilayeeya kuti muli mali mu lugwalo oolu,” alimwi wakalanga musololi wa posita, wamukumbila kuti, “Mulakonzya kulujula? Na muli mali, mulakonzya kugusya mali a kutuma; na kunyina, tandilubali.” Musololi wa posita wakacita mbwaakakumbilwa, alimwi langa! mukati mwakali lupepa lwa madola 10. Naakabala, wakajana kuti lugwalo lwakazwa ku muntu wakaamba kuti Mwaami wakamupa muzeezo uupati wakuti Baalu Bates bakali kuyanda mali, aboobo wakafwambaana kubatumizya. Alimwi akaambo kakufwambaana, ambweni wakaluba kulipa mali a kutuma lugwalo.
GSAM 253.1Naakamana kulipa mali a kutuma lugwalo, wakaya ku sitaolo ya zyakulya, waula bbola lya bunga a $4, antoomwe a mazambane, suka, azimwi zintu ziyandika. Naakali kwaambila bakozyi nkobakeelede kuzitola, wakaamba kuti, “Ambweni mwanakazi uyakwaamba kuti tazili zya ooko, pele mutabi a mulandu amazywi ngakuti ambe; muselusye zintu a mukwakwa wa kumbele lyang’anda.”
GSAM 253.2Mpoonya wakaya ku ng’anda ya kusindikila, wapangana kuti basindike mabbuku 1,000 aa kabbuku kakali amapeji aali mbuli 100, kabazumina kuti ciindi ncaakali kubapa ncaakalemba, basikusindika bakeelede kucibikka mu zilembo zya kusindika cakufwambaana mbuli mbobakali kukonzya, kabamutumizya mapeji aa kusunka. Wakeelede kulipa mulimo ooyo mbuli mali mbwaakali kuutambula, alimwi mabbuku taakali kweelede kugusyigwa mu ng’anda ya kusindikila kusikila mali oonse ayandika kaamana kulipwa.
GSAM 253.3Musololi wa bwato Bates wakalizi kabotu kuti takwakali mali muntu ngaakamukweleta, pele wakabona kuti mulimo wakwe wakali kulemba bbuku eeli, kasyoma kuti Mwaami uyakukuluzya myoyo ya bantu kuti batume mali ciindi naayandika. Naakaula mapepa, mapeni, azimwi, aboobo kupa ciindi kuti zintu zya kung’anda zimusololele, wakaya kumatalikilo aanzila yakuya ku ng’anda yakwe. Naakabona kuti zintu zili ooko, wakanjila mu ng’anda a mulyango wa kumane, wakkala alimwi a tebulu lyakwe. Muka Bates wakanjila kaanyongene, waamba kuti, “Joseph, langa a mukwakwa wa kumbele lyang’anda! Zintu eezyo zyazwa kuli? Mwaalumi uunyamuna zintu a ngolo waboola aawa, waumilila kuziselusya. Ndamwambila kuti tazili zya aawa, pele waumilila kuziselusya.” Musololi wa bwato Bates wakaamba kuti, “Ino, ndilayeeya kuti zili kabotu.” Pele muka Bates wakaamba kuti, “Ino, zyazwa kuli?” Musololi wakaamba kuti, “Ino, Mwaami wazituma.” Muka Bates wakaamba kuti, “Iiyi, Mwaami wazituma; nzizyo nzyowaamba lyoonse.” Mpoonya wakapa mukaakwe lugwalo, waamba kuti, “Bala oolu, uyakuzyiba nkokuzwa.” Wakalubala, alimwi wakazwa kuti akalile alimwi, pele kulila ooku kwakasiyana akwakutaanguna. Naakabweeda, wakamukumbila cakulyicesya kuti amulekelele akaambo kakubula lusyomo.
GSAM 254Mali Aaboola ku Bbuku
GSAM 254.1Mulimo wa kulemba akusindika nawakali kuya kunembo, musololi wa bwato Bates wakatambula mali ziindi zimwi kwiinda mu posita amu zimwi nzila, zimwi ziindi kuzwa ku bantu mbaatakwe naakaswaangana ambabo. Naakatambula mali, wakaapa basikusindika, kuti alipile bbuku. Kumamanino bwakasika buzuba mabbuku oonse naakamana kusindikwa, alimwi mali aakali aasyeedele akalipwa kuzwa ku busena Mukwesu Bates nkwaatakali kulangila. Aboobo mabbuku taakakokola buzuba nobuba bomwe kwaanzyigwa.
GSAM 254Mali Aakumamanino Alipwa
GSAM 254.2H. S. Gurney, wa ku Memphis, Mich., wakandiambila mu mwezi wa 3, 1884, kuti mufwumofwumo ooyo mbubo naakamana bbuku lya Baalu Bates, wakatambula $100 ku lugwalo lwa cikwelete lwakali lwamanina ciindi ca mulawo, kuzwa ku mwaalumi wakaamba kuti takamulipi lyoonse. Naakatambula mali aaya, wakabona kuti mbukkomano kubelesya cipanzi caawo kulipa mali aakumamanino aa kabbuku ka Nsabata ka Baalu Bates. Pele ba Gurney bakaamba kuti, “Mukwesu Bates taakwe naakazyiba kusikila buzuba mbwakafwa kuti ngwani wakalipa mali aakali aasyeedele aa bbuku.” Eeci cakacitikila Baalu Bates mukusindika masimpe aa Nsabata cakali mbuli cakali kwaambila bantu besu kuzwa kumatalikilo aa kusindika masimpe atala makani aa Nsabata kuti, “Yani kunembo mu mulimo ooyu, alimwi langilani kuti kusololelwa a Leza kuyakumujulila nzila mbomuli kuya kunembo.”
GSAM 255Baalu Bates Bazweezweka Atala Mibono
GSAM 255.1Mazywi aatobela, aafwaafwizyigwa kuzwa mu Makani aa Buumi, ayakutondezya mbuli Cipego ca Busyinsyimi akubwezelela kubamba Nsabata mbozyakaswaanganizyigwa:—
GSAM 255.2Naakaswaya New Bedford, Mass., mu 1846, musimbi Harmon wakazyibana a Baalu Joseph Bates. Bakali batambula lusyomo lwa kuboola kwa Jesu kaindi, alimwi bakali mubeleki uusungu mu mulimo ooyo. Bakali mwaalumi Mukristu ncobeni, uuyaanzya bantu alimwi uuli a luyando. Bakamubamba musimbi Harmon a luyando lunji mbubonya mbuli kuti wakali mwana wabo. Ciindi cakutaanguna nibakamumvwa kwaamba, bakatondezya kuyandisisya kapati, alimwi naakamana kwaamba, bakanyampuka, baamba kuti, “Ndime Tomasi uuzweezweka. Tandisyomi mibono. Pele na ndakakonzya kusyoma kuti Bukamboni mucizyi mbwaamba masiku aano bwakali ncobeni jwi lya Leza kulindiswe, ndakali kuyooba muntu uukondwa kwiinda boonse bapona. Eeci candinjila kapati mumoyo. Ndilasyoma kuti uuwamba ulijisi moyo uusalala, pele tandikonzyi kupandulula atala mbuli mbwaakatondezyegwa zintu zizugwisya nzyaatwambila.”
GSAM 255Mukaintu Harmon Uzyumina Nsabata
GSAM 255.3Baalu Bates bakali kusunga Nsabata, alimwi bakali kumwiimisya bukankala bwakayo. Mukaintu Harmon tanaumvwisisya bukankala bwakayo ciindi eco, alimwi wakali kuyeeya kuti Baalu Bates bakali kupambuka mukwaamba kapati mulawo wane kwiinda milawo imbi iili fuka. Koma Jehova wakamupa mubono wa Busena Busetekene bwakwe. Tempulo ya Leza yakazwiulwa kumazulu, alimwi wakatondezyegwa bbokesi lya Leza livwumbidwe acivwumbyo caluse. Bangelo bobilo bakali kuyimibila, umo kumamanino aabbokesi kulubazu lumwi alimwi umwi kulubazu lumbi, mapapa aabo akatalika atala acivwumbyo caluse, alimwi maaso aabo akatalilila civwumbyo eco. Mungelo iwakali kweenda anguwe wakamwaambila kuti eeci cakali kwiiminina makamu oonse aakujulu kaalanga cabulemu akuyoowa kumulawo wa Leza iwakalembwa amunwe wa Leza. Jesu wakazwula civwumbyo cabbokesi, alimwi wakalibona mabwe aandikidwe milawo ikumi. Wakagambwa naakabona mulawo wane uuli akati-kati kamilawo ikumi, uuzyungulukidwe amumuni mutete. Mungelo wakati, “Ooyu ngowumwipelepele ku milawo ikumi uusalazya Leza uubede, uulengezya zulu nanyika alimwi a zintu zyoonse zili muli zyo. Ciindi cakapandwa mafunde aanyika, mafunde a Nsabata naaakapandwa.” Wakatondezyegwa kuti kuti Nsabata yamasimpe yakasungwa, nokunyina naba omwe uutasyomi naa uukaka kuti Leza nkwali. Kusunga Nsabata kwakali kupona nyika kuzwa kuyuya ku mbebedelelo ya mipailo ya zintu.
GSAM 256.1Mulawo wane wakanyongwa, aboobo twiitwa kubambulula mukwasyanya mumulawo, alimwi twalililwa kudaandaula Nsabata yatandululwa. Muntu wacibi, uulisumpula kwiinda Leza, alimwi wakafwida kusandula myaka alimwi a milawu, wakasandula Nsabata kuzwa buzuba bwaciloba kuya buzuba bwakutaanguna bwaviki. Mukucita oobo wakapandula mukwasyanya mumilawu ya Leza.
GSAM 256.2Kakali kusikila buzuba bukankala bwa Leza, mulumbe wakatumwa kucenjezya bantu kuti babwelele ku kusyomeka kwabo ku milawu ya Leza, iiyo anti-Kriste wakapandula. Bantu beelede kutondezyegwa mukwasyanya mumulawo kwiinda mukuyiisya alimwi acikozyanyo. Wakalimvwa alimwi kuti mungelo watatu wa Kusokolola 14, uukambauka Milawo ya Leza alimwi a Lusyomo lwa Jesu, wiiminina bantu batambula mulumbe ooyu, alimwi bakwezya lizwi lyakucenjezya nyika kuti basunge Milawo ya Leza alimwi a milawu yakwe mbuli ndola yamenso, alimwi kuti mukwiiya ku kucenjezyo oku bantu banji bakayanda Nsabata ya Jehova.6
GSAM 256.3Cilakilile cino ca Mukaintu Harmon alimwi a Baalu Bates cakali kukwatana a ndila Jehova akali kucitila milimo. Maaso a Mukaintu Harmon alimwi a Baalu White akabwezedwe ku nsonga ya Nsabata na Baalu Bates, iwakabalondolwela kuzwa mumalembo milawo ya Leza iitakonzya kusandulwa. Nanga kuti Mukaintu Harmon wakali kulelekwa kwiinda muzintu zyaalubazu nzyaakali kutondezyegwa a Jehova kwamyezi iitandila kkumi alusele, tacili cintu ncomwakali kulibonya pa nsonga ooyu. Lino ciindi ca Jehova cakafika, mbuli basyomezi bakali kumililwa kusunga milawu yakwe, kuti abape mumuni mukati ka cipego ca Busyinsyimi, alimwi mbuli ndila yakwe yakumilwa, mulumbe wa mungelo watatu, “Milawo ya Leza, alimwi a Bukamboni bwa Jesu Kristu, ” wakabalililwa kumwi.
GSAM 257Kufwambaana kwa Mulumbe wa Mungelo Watatu
GSAM 257.1Kuzwa ciindi eco mulumbe wa Mungelo Watatu, uukwatana a milumbe yobile, wakali kukambaukwa. Masimpe a Nsabata, akali kukwatana a bbokesi lya Leza alimwi a mumuni wakali kukula pa Busena Busetekene, wakasungulwila zyakali kulibonya kale—kuti Kweenda kwa Kuboola kwa Jesu kwa Bili kwakali kwa masimpe, alimwi kwakali mukwatelelwa a ndila ya Jehova. Lino bakali kukonzya kumvwisisya kabotu kwiinda kaindi kujatikizya “mapazi matatu akutambila kujulu mujila yakuluta kumunzi wa Leza.”
GSAM 257Baalu Bates Uzyumina Myooyo Kuti Mibono Yakazwa Kuli Leza
GSAM 257.2Mu mwezi wa 11, 1846, mubungano wakacitwa ku Topsham, Maine, eeco Baalu Bates bakali kuli. Pamubungano ooyu Mrs. White (kukwatana kwa Mukaintu Harmon a Baalu James White kwakaambwa kale) wakabona mubono, iwakaba ciyandiso cakuti Baalu Bates basimpe nguzu kuti mibono yabo yakazwa kuli Leza. Wakali muntu wakaswaangana mumalweendo a mazike kwa myaka makumi asanu, wakaba mu milimo yonse kuzwa kuba mwana wamukwambo kusikila kuba mwini amulondesi wamabwato. Kumvwa kwakwe pa zifwanikiso zya mazulu kwakali kukuzulu, mpoonya wakandambila kuti wakali kukonzya kuzyiba kunaakali kwiinda kunyanza, kujatikizya muzue alimwi a kuya kumazuba, mukulanga zintu zya mazulu. Muntu ooyu wakali kukonzya kuyandaandaula kujatikizya zifwanikiso zya mazulu.
GSAM 257.3Mukweeyana naye, wakandambila nzyakaba kuti wakasiyuna kuti mibono yakazwa kuli Leza. Wakati wakayanda kudaandaula a Mrs. White buzuba bumwi kujatikizya nyenyezi, pele wakasyaangana kuti tazibi zifwanikiso zya mazulu; alimwi, mbuli ncamwakandambila, tazibi kuti wakambobala bbuku ililiko makani aakali kujatikizya nsonga eeyi. Taakali kuumba kudaandaula pa nsonga eeyi, pele wakasandula kudaandaula kwoona nyika yansya, alimwi a zintu nzyaakali kulibonya mumubono kujatikizya nyika eeyi.
GSAM 258“Mazulu Aajulidwe”
GSAM 258.1Mu mwaka wakapita, pa mwezi wa 4, 19, 1845, Mulumbe wa London wa Zifwanikiso yakali kumbikkila zintu zyakali kuyandwa kapati kuli basololeli bazifwanikiso zya mazulu kuzwa kuli Mwami Rosse, kujatikizya zintu zyakuzumanana nzyaakali kuzyuwa mukati ka telesikopo yakwe ikankala, kapati mubono wazyintu basololeli bazifwanikiso zya mazulu mbakali kucema “mukwasyanya mumazulu.” Mangolezya amwi kumubungano wamwaambwa, mung’anda ya Mr. Curtiss alimwi mumpalalilo ya Baalu Bates, iwakali atana kumana mutwe pa mibono eeyi, Mrs. White, wakali mumubono, wakatalika kudaandaula kujatikizya nyenyezi, akapaandaula kwaamwaka makanda aakali kusubila-subila, aaakali kumubala wa planetini, alimwi wakasazya kuti, “Ndililanga mywezi iine.” “Aah,” Baalu Bates bakati, “ulilanga Jupiter!” Mpoonya naakamana kweendesya mubili wakwe mbuli uuyeenda mukati kazulu, wakatalika kupaandaula makanda alimwi a cishango cawo mukukongola kwaco kwakasanduka-sanduka, alimwi wakati, “Ndililanga mywezi iili ciloba.”7 Baalu Bates bakapayilila kuti, “Ulapandaula Saturn.” Mpoonya wakati, “Ndililanga mywezi iili cisambomwe,” alimwi wakatalika kupaandaula “mazulu aajulidwe,” akukongola kwawo, akucema kuti mazulu aajulidwe kuya muncende iili mumuni munji. Baalu Bates bakati kupaandaula kwakwe kwakainda kapati kupaandaula koonse kwakamazulu aajulidwe nko bakali kubala kuzwa kuli muntu woonse.
GSAM 258.2Naaakali kudaandaula alimwi akali mumubono, wakamuka ayima, akapayilila kuti, “O, ndakali kuyanda Mwami John Rosse aba pano lyamubusena!” Baalu White wakabuzya kuti, “Nguni Mwami John Rosse?” Baalu Bates bakati, “Wamwi, ngusyaazibwene mupati waku England muzyamumulenga-lenga. Ndakali kuyanda aba pano kumvwa mukaintu ooyu akudaandaula zifwanikiso zya mazulu, alimwi akumvwa kupaandaula kwa ‘mazulu aajulidwe.’ Kwawilila zintu zyoonse nendakambobala pa nsonga eeyi.” Kuzwa lyamubusena olwo Baalu Bates bakasimpe kapati kuti mibono ya Mrs. White yakali kunze kwamakani njaakali kuzyiba alimwi a nguzu uzakwe. Eeci, alimwi a cikozyanyo cakucenjezya alimwi a kusambilizya njaakali kupa, cakabasimya kuti yakazwa kuli Leza.
GSAM 259.1Cintu cino cakamazulu, mbuli ncamwapandawula Mrs. White mumubono ooyo, tacaambwa-ambwa kanji abalembi bazintu zyakujulu. Huygens, iwakataanguna kucijana, wakapaandaula oobu bukamboni:
GSAM 259Mumuni Uukongola Mu Mupanga wa Orion
GSAM 259.2“Basololeli bazifwanikiso zya mazulu babikka nyenyezi zitatu zikati-kati mumupanga wa Orion; nendakali kulanga nyenyezi yakkati-kati a telesikopo mumwaka wa 1656, kwakali kuboneka nyenyezi zimwi ikumi namabili mubusena bwanyenyezi eeyi; mukati kazi, zitatu zikali kukwatana kapati, alimwi zimwi inee zikaliboneka, zikali kumwaya mumuni mbuli mukati ka makumbi, pele busena obuli kujatikizya mbuli bukali kumunikila kupita julu lyoonse lisyeede, ilyakali kulibonya kuti lili aamubala musiya-siya akaambo kakuti kunyina makumbi; cakali mbuli kulanga kwiinda mumulembo uujulidwe, mpoonya muntu wakali kukonzya kulanga muncende imwi iili mumuni munji.”
GSAM 259.3William Herschel wakamba kujatikizya mukwasyanya ooyu mumazulu kuti:
GSAM 259.4“Naa bulebu bwakwe, mukati kamambala aaya, bupanga makona a 10°, mbuli ncamubene, bukankala bwakwe bulakonzya kuti muntu atazumanane kubumvwa. Kwakabalilwa kuti bupati bwakwe bulakonzya kuba ziindi zili 2,000,000,000,000 kwiinda bupati bwa zuba.”
GSAM 259Uumunika Kwiinda Zuba
GSAM 259.5Thomas Dick, syaabusongo, wakamba oobu kujatikizya makumbi aakali kumunika:
GSAM 259.6“Kuti twabikkwa afwaafwi anco mbuli cisela cakuunda kwanyenyezi iili afwaafwi kwiinda zyoonse, nanga kuti kuunda okwo kukankala, kuzwa kubusena oobo wakalibona mumuni uulingana a mumuni wazuba; alimwi kuli bantu bakali afwaafwi kapati, kwakali kuzuzya cibeela cikankala camazulu, alimwi kwakali kuboneka a bumuni butakonzya kudaandauka. Koma mulimo wamamanino wacintu ooco, mumakani aaco onse alimwi a bukwatani bwaco, kuli kutalika kulondolelwa mumyaka ikati yaakali kuya muunzila yakutamani; alimwi, mbuli zintu zimwi zinji mumabala aalitalikene aakalaswaangana, cizumanana kucitwa mumoyo kuyyanda kubona zintu zikongola alimwi aakali kubikkilwa mumwe kumazulu kutoodwe kabotu.”8
GSAM 260.1Baalu Bates, mukumanana kwaalemba cipepa pa nsonga eeyi, bakati:
GSAM 260.2“Mpoonya tulabona kuzwa kubukamboni boonse bwapegwa (alimwi twakali kukonzya kupa bunji, naa kwakali kuyandika), kuti ooyu ngowumwi cintu cikankala alimwi citalondoleki mumazulu; mukwasyanya mumazulu uuli azyunguluko lyainda maile aali 11,000,000,314. Huygens uumejwa wakati, ‘Ndikali atana kubona cintu mboci mukati kamwe nyenyezi zikweendeleza—mubono mwawaikila muncende imwi iili mumuni munji.’”
GSAM 260Bukamboni Bumbi pa Mubono wa Planetini
GSAM 260.3Lino tulandulula alimwi kuzwa kuli Mukaintu Truesdail, iwakali kubusena ciindi mubono ooyu wakapegwa. Wakati:
GSAM 260.4“Mukaintu White wakali kuciswa kapati, alimwi ciindi mipailo njaakali kulipaililwa yakali kucitwa, Muuya wa Leza wakawila pali isu. Twakazumanana kubona kuti wakali ataboni zintu zanyika. Ooyu ngowakali mubono wakwe wakutaanguna wamabala aaplanetini. Naaakamana kubala mywezi ya Jupiter a lizwi, alimwi citalyiki mywezi ya Saturn, wakapaandaula bukkale bubotu bwamazyungulukilo aa Saturn. Mpoonya wakati, ‘Bantu baamwo mbalamfu, bali abulemu, tabakozyanyi abantu banyika. Cibi tacinanjila kuno.’ Kwakali kuboneka kulumwemwe lwa Baalu Bates kuti kutazyumini kwakwe kwakale kujatikizya musule wamibono yakwe kwakali kumana. Twonse twakali kuzyiba kuti Kaputeni Bates wakali kuyanda kapati zifwanikiso zya mazulu, mbuli ncaakali kulondola zintu zinji zya mazulu kuti atwisye. Mukaintu White naaakamvwa micimbizyo yakwe, kumubuyo wamubono, akuti wakali atana kusambilila naa kuyandilila kuzyiba makani aaya, wakazuzya ciluluto alimwi a cisyomezyo. Wakalumbaizya Leza, alimwi wakambila kuti mubono ooyu ujatikizya maplaneti wakapegwa kuti atazumanani kumunvwila.”9
GSAM 261Mpasi Uutali Uwapilulwa Kuzwa Kuzwene
GSAM 261.1Nokwakainda ciindi cisyoonto kuzwa kumubungano oobu ku Topsham, cintu cimbi cakugambya cakacitika kujatikizya mibono, nciti ndaambe mbuli mbubakandambila Baalu Bates:
GSAM 261.2Baalu White bakali kupegwa mpasi iitali kuzumanana kumililwa alimwi a kalesi yambali yamakwebo, iindakali abutala bwakujata, pele yakali azwa lya mbele lyakayenda kumbele kwa kalesi, alimwi a ciyende ca zibi zya kyuma cakazwa mumiti yakuyendesya. Kwakali kuyandika kuti muntu abe makani kapati mukuyenda ampasi, nkaambo naa mishono naa cintu cimbi cakajata mbazu zyayo, mpasi yakali kucipaanda kapati, alimwi yakali kuyandika kusungwa ciindi coonse a mulyango uukasungilwa kuti itatambuki. Mpasi eeyi yakali yamuntu kwabaakali kuyanda kuya, alimwi nkaambo Baalu White bakali kuzyiba kumilila mpasi zitakwe milimo, bakali kubona kuti tabakabi masyike aayo. Koma naa bakali kuzyiba kuti mukati kamateyo aayo yakali kale yajaya bantu babili—umwi wakapwazwa kumabwe aakumbali lyanzila—bakali kukonzya kulisyoma asyoonto.
GSAM 261.3Pa mulimo ooyu kwakali bantu bane mu kalesi, Baalu White a mukaintu wakwe kubusena bwambele, alimwi Baalu Bates a Israel Damon kubusena bwamubuyo. Naa Baalu White bakali kupa nguzu zyabo zyoonse kuti bamile mpasi, Mrs. White wakali kudaandaula kujatikizya masimpe, ciindi nguzu za Leza zyakasika pali bantu, alimwi wakatolwa mumubono ali mukati ka kalesi. Ciindi ncaakapayilila kuti “Bulemu!” naaakali kuyamba mumubono, mpasi yakaleka lwiyo yakayima buyo, alimwi yakagwida mutwe wayo. Pa ciindi eeci Mrs. White wakamuka, alimwi ali mumubono, maaso ngakatalilila kujulu, wakapita kumbele kwa kalesi, wakasika kumiti yakuyendesya, akabikkila maboko mpasi kumalundu. Baalu Bates bakapaayilila kuli Baalu White kuti, “Mpasi ilacipaanda mukaintu ooyu kusikila kumufwisa.” Baalu White bakasandula kuti, “Jehova lino uleendelezya mpasi; nsiyandi kunjilila.” Mpasi yakayima yanyooma mbuli mpasi yamutonde. Kumpande yaanzila, nyika yakali kukwela bulamfwu bwamafuuti aatandila ku 6, alimwi afwaafwi a mulyango kwakali busena bwamipya. Mrs. White, maaso ngakatalilila kujulu, atanasoloka lyomwe, wakakwela kuya kubusena bwamipya, alimwi wakayenda kuya kumbele alimwi akubuyo kumyenzu iisyo, akudaandaula alimwi akupandaula bukongole bwanyika yansya. Kunyina kusandula kwayo, wakabwelela kujika, wakaya kuli kalesi, wakakwata kumipando, akabikkila luboko lwakwe kumbeta ya mpasi, mpoonya wakatambila kujulu kumiti yakuyendesya, alimwi wakabwelela mukati ka kalesi. Ciindi ncaakali kwikala kubusena, wakazwa mumubono, alimwi ciindi eco mpasi, kakunyina cizibyo cili coonse kuzwa kumweendelezya, yakatalika kuya, alimwi yakazumanana anzila yayo.
GSAM 262.2Naa Mukaintu White wakali kunze kwa kalesi, Baalu White bakafwida kulanga mpasi, alimwi akubona naa yakali yanyooma nansiku. Kufwambaana wakayijata buyo a mukwashi; mumyenzu imwi mpasi yakali kumusandula akumupaanda, pele lino takwakkaye. Mpoonya wakayiloma kapati, alimwi kunyanya kapati. Mpasi tayakali kumvwa mulomo ku zibi ozyo, pele yakali kuboneka mbuli mpasi itakwe buyi mbuli basyuumbwa aabo milomo yabo yakajalwa abangelo busiku Daniel mbwaakakkala mumulindi wabo. “Kwakamana cishinka,” Baalu Bates bakati, “alimwi kwakali kuboneka kuti Nguzu eeyo yakali kwambila mibono, lyamubusena, yakacinca bumuntu bwampasi obo.”
GSAM 262.3Naa mubono ooyu wakali buyo kucitwa mubili wakwe uubvwa, mbobeli buyo ciyandiso ciyanda kubikkwa: Mpasi nayo yakali kubvwa mbuli oobo?
GSAM 262Bukamboni bwa Israel Damon
GSAM 262.4Ndakapa kuno, mbuli ciyandiso cakusimya lyaakandambila Baalu Bates, makani aakulilila:
GSAM 262.5“Mumyaka makumi abile yapita, mpelene naa ndakamana kufwambaana kusunga Nsabata, Israel Damon wakandambila makani a Mukaintu White wakaba amubono ciindi eeco, Baalu Bates, Baalu White a mukaintu wakwe bakali kutambula mu kalesi mutete panyuma yampasi iikalilila. Lino ndabala kupaandaula oobu bwacitika, mbuli ncalembedwe a Baalu Loughborough, alimwi bukwatana cakufwana a ncaakandambila Baalu Damon.” Cakasyalilwa kuti, “R. S. Webber, Battle Creek, Mich., mwezi wa 2, 9, 1891.”
GSAM 263Bukamboni bwa Baalu Bates pa Mibono
GSAM 263.1Baalu Bates balaandaula cilakilile cabo kuti:
GSAM 263.2“Nanga kuti ndakali kutabona cintu naacimo mukati kawo cakali kupingula Ijwi lya Leza, ndakali kumvwa wuba alimwi ndakasunkwa kapati, alimwi kumbele ndakali kuda kwima kusyoma kuti kwakali cintu cimbi kupitila kuli ncaakali kuzwa kukubula nguzu kwamubili wakwe kwaciindi cilamfu.
GSAM 263.3“Pele ndakali kuyanda mukuya kumabala aali kubusena bwabantu bamwi, ciindi mumoyo wakwe wakali ataliki kumvwa kusyomwa (kunze kwansanga), kuti ndimubuzye alimwi ndimukonzye, alimwi a banamukwabo bakali kuyenda naye, kapati mukulana wakwe mukaintu, kuti naa kwakali kukonzya kumana kuti ndiyandaule masimpe. Mukati kamyendo minji njaakali kucita ku New Bedford a Fairhaven kusikila lino, ciindi kumasangano eesu, ndakamubona mumubono myenzu minji, alimwi a ku Topsham, Maine; alimwi aabo bakali kubusena pa zintu zimwi zyakali kusyomeya bayeeya kabotu mbuli ncaakali kumvwa alimwi akulanga makani onse, alimwi akulanga kunyuntuluka koonse, kuti ndibone bucenjezu naa nguzu zya mesmeric. Ndilumba Leza nkaambo ndakapegwa mwanya a bamwi kumubona zintu ezyo. Lino ndakonzya kwaambila buyo cisyomezyo cangu. Ndasyoma kuti mulimo ooyu wakazwa kuli Leza, alimwi wakapegwa kukondwelesya alimwi akusimya bantu bakwe ‘bakamwaigwa,’ ‘bakapanduka,’ alimwi ‘bakazululwa,’ kuzwa ciindi mulimo wesu wakamanizigwa ... mu October, 1844. Cilakilile cakuyeeya ca ‘Amubone, aawa!’ alimwi ‘Amubone, aako!’ kuzwa ciindi eco cakayumya kapati bantu ba Leza basyomeka alimwi bayandisya, alimwi cakaba cilaya kapati kuli aabo batakali kukonzya kupandulula malembelo manji aakali kwaambana ngaakali kutondezyegwa kuli mbabo. Ndilambila kuti ndakasyoma mumuni alimwi a kusambilizya pa malembelo manji andaakali atakonzya kumvwa kabotu. Ndasyoma kuti ngu mwana wa Leza uulyaaba, uusyomeka alimwi uuli aa luyandisyo.”10
GSAM 263.4“Mulembi tazwi ‘makani aakwe’ a mibono ‘kuzwa ku misambilizyo naa kubala kwakwe kwakale.’ Naaakapegwa mubono wakwe wakutaanguna, mu December, 1844, wakali a bantu boonse bamubungano ku Portland, Maine (bazyali bakwe ndooko bakali kwikala ciindi eco), alimwi bakali kusiya ‘kulila kakati kamasiku’ mbuli cintu cakamana. Ciindi eco Jehova wakamubonesa mumubono kupambuka oku kwakaingila iye alimwi a bantu bamubungano ku Portland. Mpoonya wakambila bantu bamubungano mubono wakwe, alimwi bakasyoma kuti cilakilile cabo camwezi wa musanvu cakali mulimo wa Leza.”11
GSAM 264Mbubakali Kuyibona Milumbe Yotatwe mu 1847
GSAM 264.1Makani aakulilila a Baalu James White, akalembwa mu mwezi wa 4, 1847, alakonzya kutondezya mbubakali kubona milumbe yotatwe ciindi eco:
GSAM 264.2“Misyobo yonse yabasyomi ba Kuboola kwa Jesu kwa Bili yakuzumanana kwiiya kuti mungelo wakaboneswa mumavesi aacisambomwe aciloba amchaputa ooyu (Kusokolola 14), wiiminina mulumbe wa Kuboola kwa Jesu kuli cikombelo alimwi a nyika.... Mulimo wamungelo wabili wakali kubonesa basilikale ba Kuboola kwa Jesu kuti Babiloni yawila. Alimwi nkaambo bwingi bwabo batakali kuzyiba cilakilile eeci kusikila nguzu za ‘kulila kakati kamasiku’ zibamisya, mpelene kuti baswe zimpati zyabo kuzwa mumakombelo kusikila buzuba bwakumi bwafika, pele kuzwa mwezi wa musanvu, 1844, Mulumbe wa Mungelo Watatu wakali, alimwi ucili, kucenjezya kuli basalazwi kuti ‘bakatelele kabotu,’ alimwi batabweleli musule kuti ‘batambule’ bulembo mbuli bantu bamwali mbakali kuzwa nako ciindi camulilelo wamungelo wabili.”
GSAM 264.3“Alimwi talimwi mulumbe wamasimpe wa bantu ba Leza, kuzwa mwezi wa musanvu, 1844, wakali buyo kucenjezya kuli boobo?—Ee, wakali oobo.... Vesi lyakkumi alyobile lyaamba kuti, ‘Aawa ngolindilo lya basalazwi: aawa mbaabo basunga milawo ya Leza alimwi a Lusyomo lwa Jesu.’ Wakababona kuli, John?—Wakati, ‘aawa,’ ciindi ca Mulumbe wa Mungelo Watatu. Nkaambo ciindi cakulindila cakali kusika kuzwa mwezi wa musanvu, 1844, alimwi nkaambo cikwata ca bantu bakasunga Nsabata, alimwi aakazumanana, cakaboneka kuzwa ciindi eco, citalikani kuti tulibede ciindi ca Mulumbe wa Mungelo Watatu.”12
Notes
- Ciyubunuzyo 14:9-12. ↩
- Masimpe Aatala Busikapapa, peji 112. ↩
- Bangelo Botatwe ba mu Ciyubunuzyo 14:6-12, mapeji 131, 132. ↩
- Rachel Preston wakafwida ku Vernon, Vt., mu 1-2-1868, kaali aminyaka iili 59. ↩
- Makani aa Nsabata, lya Andrews, peji 506, cipesu ca 1887. ↩
- Makani a Buumi bwa Ellen G. White, mipambo 95, 96. ↩
- Mu Kukula a Kweenda, kwakambwa kuti wakalilanga mywezi iili lusele kuli Saturn. Kusandula oku kwakacitwa nimpepa zyakusinkilizya zyakazwa kale mumaboko aangu. Mywezi yambali Jupiter a Saturn yakaboneka alimwi. ↩
- Dick’s Sidereal Heavens, p. 96. ↩
- Lilembo lya Mukaintu Truesdail lya mwezi wa 1, 27, 1891. ↩
- Zwi a Mulukuli Mutete, p. 21. ↩
- Mumabbuku mamwe, 22. ↩
- Mumabbuku mamwe, 10, 11, Brunswick, Maine, mwezi wa 5, 1847. ↩