Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
07 / 31
07 / 31

Mpango 4 — Ciindi ca Mamanino

John Norton Loughborough

GSAM 77.1“Kuzwaapo nkati ndakabuzya kuti, O Mwami wangu, mamanino a zintu ezi akaba nzi? Wakati, Yendela njira yako, Danieli: nkaambo mazywi akajalwa a kuvumbwa kusikila ku ciindi ca mamanino. ... Babi bakalibabya: alimwi akuna nanka wababya uukonzya kuzyiva; pele bantu baano maanuke bakazyiva.”1

GSAM 77.1“Wakati kuli ndime, Umvwisye, O mwana wa muntu: nkaambo ku ciindi ca mamanino Mubono wa Musyinsyimi uyobaawo.”2

GSAM 77.1“Pele iwe, O Danieli, jala mazywi aaya, alimwi vumbika bbuku, kusikila ku ciindi ca mamanino; bantu banji bayoolunduka kuno akuno; alimwi kuzyiba kuyokula.”3

GSAM 77.1Nzi citalo caba ciindi ca mamanino? Tacikonzya kwaamba mamanino eene, nkaambo kuti cakali boobo, cibalo ca busyinsyimi bwa Danieli “cakajalwa” tiicakali kuyoogwasya bantu pe. Mbwaanga “zintu zyayubunwa nzizyesu,”4 cibalo eeci ceelede kuyoogwasya bantu ciindi cimwi. Pele citalo kuti, “ciindi ca mamanino,” ceelede kwaamba ciindi cili afwaafwi kapati mamanino kaatanasika, umo zintu zyaambwa kuli Danieli ziyoomvwisisyigwa.

GSAM 77Zuba Lya Kuyandikila Kwakwe

GSAM 77.2Cakutadooneka cijatikizya ciindi eeco cibikkidwe a musyinsyimi Nahumu kuti “zuba lya kuyandikila kwakwe.” Aawo musyinsyimi wakali kwaamba kunyonyoonwa kwa Ninive “kuzwa ku mulilile wa mwipula, a mulilile wa makalidwe a makalo, a kubunda kwa mahashe, a kweluka kwa makaleta.”5 Musyinsyimi wakasaanguna kutondezyegwa mapenzi mapati kwiinda aayo, aayooboola ku nyika yoonse, ciindi “mpili zikazunguluka kuli yebo, alimwi nduu zikasanuka, alimwi nyika yakaba a mulilo pa busena bwakwe, nyika yoonse, a boonse bakala mwo. Nani uukonzya kuima kumukamando wakwe? Nani uukonzya kupona mu bukali bwa busungu bwakwe? Bukali bwakwe bwatandazigwa mbuli mulilo, alimwi matale akabomolwa kuli yebo.... Uyomana kapati; mapenzi tayakubuki kabili.”6

GSAM 78Makaleta a Mulilo Uukalilila

GSAM 78.1Kuzwaapo, musyinsyimi waambile zuba lya kuyandikila eeli kuti: “Makaleta ayoba a mililo ikalilila mu zuba lya kuyandikila kwakwe, alimwi miti ya mupaini iyobundana kapati. Makaleta ayobukalilila mu makoloti, ayokakumana mu nzila zikuluzikulu; ayolibonya mbuli mililo, ayobunda mbuli minziyo. Uyoobalula bakulu bakwe; bayokongomoka mukwenda kwabo; bayoofwambaana kuya ku bulambo bwakwe, alimwi cakwabilila ciyoobambwa.”7

GSAM 78.2Ndeende nzi eeyi yatalikizyigwa kabotu ya tuleni twanyika, a mukamanyi uubala alimwi a kubala kabili bantu bakwe, kuswaangana ku siteyishini na ku siteyishini, alimwi bakongomoka mukwenda kwabo ciindi tuleni twakali kubunda. Kuli alimwi kubikkwa kwa miti ya mupaini minji kapati kuti ibe matanda a nzila ya tuleni, mizila, a mapanga a musele. Kutiwa kuti nzila imwi ikweenda pa Mpili ya Sierra Nevada ikwe maili 47 a mapanga a miti ya mupaini aakwabilila ku caandwa cituba. A eeci cintu musyinsyimi wakalamba kuti ciyoba mu “zuba lya kuyandikila kwakwe.”

GSAM 78.3Eeci ciindi ca mamanino cabaambwa alimwi a musyinsyimi Joeli ciindi mulawo uupa kuli babombi ba Mwami kuti, “Pumunwanga mpembe mu Zioni, alimwi mulile mulililo mu mpili yangu iitetekene: bakkala boonse bamunyika kabatentemuka; nkaambo zuba lya Mwami lyaboola, alimwi lili afwaafwi.”8

GSAM 78.4Alimwi a musyinsyimi Zefaniya kuti, “Swanganani, ee, swanganani, O nsi iitayandwi; mulazyo kautanazyala, zuba litapite mbuli cipe, busungu bukali bwa Mwami butaikwi kuli ndimwe, zuba lya busungu bwa Mwami litazi kuli ndimwe. Londani Mwami, ndimwe boonse ibabombede moyo munyika, ibakacita lubeta lwakwe; londani bululami, londani kupepela: mbaybe mukavumbwa mu zuba lya busungu bwa Mwami.”9

GSAM 79.1Kuti tulimanye kapati citalo caba “ciindi ca mamanino,” alimwi ciindi ciyambila, tuyootalika kumwi kuli ciindi cimbi umo cibalo cimwe cabaambwa. Mu mpango ya 11 ya Danieli, maka aakupenzya aambwa, aakali kuyoozumanana kweendelezya kusikila ku ciindi ca mamanino. Mwami wakaamba aaka maka aakupenzya kuti, “Bamwi ba bantu bazyiva bayokuwa, kuti basunkwe, basalazigwe, alimwi bacitwe kuba batuba, kusikila ku ciindi ca mamanino: nkaambo [ciindi ca mamanino] cakali a ciindi ciyakabikkwa.”10

GSAM 79Mulimo wa Kaja

GSAM 79.2Basanduli ba baProtestanti banji bakasanana mukubikka maka aaya alimwi a “kaja” ka Danieli mpango ya 7, ku cikombelo ca Roma, cikkide maka a mfwulumende mu manza aco ciindi “cakabikkwa.” Ciindi eeco cakabikkwa cakali “ciindi, ziindi, a cisela caciindi.”11 Eeci cakali mazuba 1260 a busyinsyimi—myaka 1260—ya luleme lwa kaja, kuzwa ku 538 kusikila ku 1798 A.D. Ku mwaka wobilebo, maka a mfwulumende a kaja akasusulwa ku “ciindi cakabikkwa.” Eeco, ciindi eeco bantu bakamala “kuwa” ku manza aaka maka mbuli mbobali kuwa. Mwaka ooyu—1798—watalika ciindi eeco mu busyinsyimi eeci cibikkidwe kuti “ciindi ca mamanino.”

GSAM 79.3Mwaka wa 1798 wakamanyizya “mazuba aali cuulu a myanda yobile a makumi aali musanu alimwi”—myaka 1260—umo “Bambezi Babili” ba Mwami (Testamente Yakale a Testamente Mpya) bakali “kusyinsyima... kabajazikide masaka.”12 Mu Ziindi Zyamudima zyakupenzyegwa, Mandiko akabikkwa mu Luyunani a Latini, alimwi bantu baansi tabakali kuzimvwisya ndimi ezyo. Kusisikwa kwa Mandiko kuno kwazanana a kujazika “masaka.”

GSAM 80Bambezi Babili Bakajayigwa

GSAM 80.1“Ciindi bamana bukamboni bwabo [mu ciimo camasaka], cinyama ciboola kuzwa mu lubindi lutamani ciyobalwana nkondo; [Sataani uubikkila bantu ba nyika kubuka a kubomba]; ciyobakunda alimwi cibajaya. Mibili yabo yafwa iyolala mu nzila ya citundu cikulu, cibikkidwe mu mwiiya kuti Sodoma a Ejipita, aawo alimwi Mwami wesu wakakomelwa aciingano [“ulakomelwa aciingano,” mbuli mu Danish a mu Busanduluzi Bwakalunganyizyigwa]. Alimwi bantu a makamu, a ndimi, a makamu a nyika bayolibonya mibyili yabo mazuba matatu a cisela cazuba, alimwi tayakubazumizya kuti mibyili yabo ibikkwe mu mabita.”13

GSAM 80Bulelo Bwa Luyoowo

GSAM 80.2Kujayigwa kwa Bambezi aba kwakamanikizigwa mu “bulelo bwa luyoowo” mu France, kuzwa ku 1792 kusikila ku 1795—myaka itatu a cisela camwaka. Nangu kubukila mfwulumende mu France kwakapitilila myaka 6 naa 7, cakali mu myaka itatu a cisela camwaka yakutanguna mbobakasolekesya kapati kunyonyoona Bibele, bukombi, a boonse ibakajisi busicamba bwakwaambaula mukwabilila cimwi cacezi. Nangu kubukila mfwulumende mu France kwakaamba kuti kwakali kulwana nkondo yakukazya bwami a bukapondo bwa ba paizi, mubwini kwakaba nkondo yakunyonyoona Leza a Bibele. Kujatikizya ziindi zyakatangunina kubukila mfwulumende ooku, tubala kuti,

GSAM 80.2“Mutalubi kuti kubukila mfwulumende kwa 1792 kakutanacitika, aabo ibakali kukulwaizya kutasyoma mu France kwaambwa kuti bakali kusanganya a kulya £900,000 [$4,500,000] mu mwaka omwe, ee, kabili a kabili, mukugula, kupulinta, a kukaananizya mabuku kuti basandule malingililo a bantu a kubayandikizya milimo iikatazya.”14

GSAM 80Balelemba Batazyi Kusyoma

GSAM 80.3“Nzila ya kubukila mfwulumende okutali yakayandikwa a kulemba kwa Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, a bamwi mbuli mboobo, umo bakali kuyesya kusandulizya milawo iikatazya bukombi bwakuumbwa a bukombi bwakazululwa. Kuzululwa tiikwakafwutulwa buyo, pele kwakasuulwa kwonse; Leza wakasusulwa mu nseyo, alimwi cimpwempwe cakulota cibikkwa mu busena bwakwe antoomwe a zina lya Leza Mukaintu wa Maano.”15

GSAM 81.1Mu mwaka wa 1793, milanguluko ya bantu yakaba ntondozi cakuti balongi ba pa teatre bakali kutembaulwa cakupozomoka akaambo kakusampaula Leza a Bibele cakusumpula. Kuti tulibonye, tuyolanda kuti:

GSAM 81.1“Monert, mulongi wakusekesya, mu Cikombelo ca St. Roche [Paris], wakapeleka busumpuko kusikila ku lubono. ‘Leza, lwatila wabaawo,’ wakati, ‘lailila zina lyako lyakalalulwa! Nkulandila lwiiyo. Uli munyololo. Tawukonzyi kutuma mipululu yako. Nani uuyoosyoma kuti ulako kuzwa waawo?’”16

GSAM 81Mulimo Wabusumpuko mu Lyons, France

GSAM 81.2Kuti tulibonye mbobali bajaya Bambezi, “bakakomela Mwana wa Leza aciingano kabili, alimwi bamukkalalazya pa patala” (BaHebrayo 6:6), tulayobona muzyakacitwa ku pobwe lyakacitwa a Fouché, mu Lyons, mukutemba Chalier, Mufuma-mbwami wa Lyons, wakajayigwa. Kaatanasika ku Lyons, Fouché wakalailila kuti

GSAM 81.2“bulembo boonse bwa bukombi bwafwide kuzwa; alimwi kuti ku makono a myandu yacikombelo kwandikwe kuti, Kufa nkulala kwa myaka yonse.... Cifwanikiso ca Chalier cakapitilila mu nzila, cilondwa a bantu banji ba bajayi a bahuule. Kuzwaapo kwali mbongolo yanjile, yabeleka mulumbe, ciingano a zikopo zya cilyo, zyakaswelwa mu mulilo, alimwi mbongolo yakakatelezegwa kunywa mwisyo utekene mu kikalilo ca cilyo.”17

GSAM 81.3Pobwe lya Maano lyakacitilwa mu Paris cilaambwa kuti:

GSAM 81.3“Bakayenda mumulongo kusikila ku mbungano, alimwi bantu banji ... bakasandula mu nzila yakusekesya kapati milimo ya bukombi.... Bantu bajazikide masuripulisi a makope, bakaboola kabali kuyimba haleluya a kubunda Carmagnole, kusikila ku mbungano. Koonse bakabikka Bwisya, mabokisi aakali kubikkwa, a mifwanikiso ya golide a siliva. Bakalamba malyani a kusekesya.... ‘O ndimwe,’ cakabuzya cibunga caba ku St. Denis, ‘O ndimwe, zintu zyabusumpuko, basalali balelekedwe ba misyobo yoonse, buzibeni kabili baba bapatrioti, musangane boonse, alimwi mubombe nsi kwebula ku ng’anda ya kubumbila mali kuti muswezegwe.’”18

GSAM 82Mazywi a Leza Akazwa mu Kusisikwa

GSAM 82.1“Kumamanino a mazuba atatu a cisela cazuba, Muuya wa buumi uuzwa ku Leza wakangila muli boobo” (Bambezi), alimwi “bakatanta kujulu mu kkumbi.”19 Ciindi ca Leza cakafika kuti mulumbe wakwe uzwe mu kusisikwa alimwi ubikkwe patala pa nseyo. Ciindi cakafika (1798) kuti mulimo wa bavangeli ucitwe mu nseyo yoonse. Mu 1804 Mubungano wa Bibele wa Britain wakayandikwa. Eeci cakatobelwa a mibungano minji ya Bibele, alimwi lino Bibele yasandululwa mu ndimi zikulu zyoonse zanyika. Eeco Mandiko, Bambezi Babili, kabayamba kubikkwa patala aawo boonse bakonzya kubabona a kubala, kwazanana a kutanta kwabo kujulu mu kkumbi.

GSAM 82.2Mu ciindi caba kubukila mfwulumende mu France, Voltaire wakati mu myaka iili mwaanda Bibele ikaba cintu citalibikkwi. Mu mwaka wa 100 kuzwa ku ciindi eeco, maBibele manji akabambululwa mu France yoonse yeka kupita mabuku aakali kuzyibwika kuti akali aawo Voltaire ciindi aamba makani aaya aabulongo. Alimwi ing’anda yenyene umo mwaambila makani aaya, kutiwa kuti lino ibikkwa kuba ing’anda ya Bibele.

GSAM 82Lubwe lwa Rosetta Lwafumbwa

GSAM 82.3Kuli zintu zibili zya yanjikana a mwaka wa 1798 a bantu ba France zitweelede kubona: caantanguna, mu mwaka ooyo basilikali ba France, ibakali kweendelezyegwa a Jenerali Berthier, bakafwutula luleme lwa paapa mu Roma, bakumanisya (kuba batali kuzyiba) kusimpezyegwa kwa busyinsyimi bwa makani aaya, kabali mu bbuku lyenyene mbobali lwiilana; cabili, mu mwaka ooyoonyene, ku Fort St. Julien, pa ncende ya Rosetta ya Nile, basilikali ba France, ciindi nobakali kusya nyika, bakafumbula lubwe lwa Rosetta luzyibidwe kapati, oluli lino mu British Museum. Pa lubwe olwo pali mulumbe mu milembo itatu: Zifwanikiso zya Hieroglyphics, kulemba kwakali kubikkwa a ba paizi; demotic, kulemba kwakali kubikkwa a bantu baansi; a Luyunani. Eeci ncisulo cakajulwida demotic a kulemba kwa hieroglyphic kwakali kuswena zyintu. Lino, mbuli muntu umwi mbwaamba, “bubamba a cishali, kabafumbula mazywi a demotic, bupa bukamboni kapati bwa kusimpezyegwa kwa mandiko a Bibele ya kale kupita busena bunji bwakazwa kumbi ya Mandiko anyene.” Eeco bantu banyene abakali kuyesya kumana Bibele, batali kuzyiba cintu, bakabikkwa kubomba kuti busyinsyimi busimpezyegwe mukususula bwami bwa paapa kumamanino a myaka 1260, alimwi bafumbula cisulo cakuzyibila kulemba kwakali kusimpezyegwa kwa Mandiko mbobali kuyesya kumana.

GSAM 83“Uyoima mu Cibalo Cako”

GSAM 83.1Nzi cakaba cintu mungelo cabaambila Danieli kuti ciyoba ku ciindi ca mamanino? Kuzwa ku ciindi aumvwa musalali aamba kuti, “Kusikila ku Mazuba 2300, mpoonya Busena Busetekene buyoosalazigwa,”20 mizeezo yakwe yakazula kulibilika kujatikizya ncinzi ciyooba “mamanino a zintu ezi,” alimwi kuti “ciindi citali nzi” ciyoba.21 Kumamanino, wakabuzigwa kuti kuzyiba ciindi tacilili ku ciindi cakwe. Wakaambwa kuli yebo kuti, “Yendela njira yako kusikila mamanino: nkaambo uyopumulula, alimwi uyoima mu cibalo cako kumamanino a mazuba.”22

GSAM 83.2Bamwi bakali kuyeeya kuti mazywi aaya aamba mamanino a nseyo, alimwi kuti ciindi eeco Danieli, a bantu ba Mwami bamwi, bayootambula mpindu yabo, alimwi bayooima mu cibalo cakuyaana. Izyina lya CiHebrayo lya cibalo cakuyaana, cibalo ca nsi, a zintu zimwi, kutiwa gheh-vel. Eeli tali zyina lyasandululwa kuti cibalo mu Mandiko aaya; zyina lyamwi lyaamba goh rahl. Basanduli ba CiHebrayo batubuzya kuti goh rahl liboola ziindi 76 mu Testamente Yakale, alimwi ndilyo zyina libikkwa ciindi kwaambwa kusalazigwa kwa Busena Busetekene kwakali kucitwa, umo bakali kubikka cibalo kuti bazibe mbuzi zibili imwi yakajayigwa. Mbuli mupati wa paizi mbwaakabweza bulowa bwa mpongo ya Mwami alimwi wakangila mu Busena Busetekene kuti acite mulimo wakusalazya, Isilaeli woonse wakaima kumbi, kabacisa myoyo yabo a kwaambila zibi zyabo, kuti babele cabotu, alimwi batambule cilongezyo ca mupati wa paizi ciindi auluka kuzwa mu Busena Busetekene. Eeco, pa zuba eli, Isilaeli wakaima mu cibalo cayo.

GSAM 84.1Ciindi kusalazigwa kwa Busena Busetekene kwa kumamanino kwali kuza, kumamanino a Mazuba 2300, mulandu wa Danieli, a milandu ya bafwide boonse balulami, wakali kuyoolangisisyigwa kumbele lya Leza. Eeco Danieli waima mu cibalo cakwe.

GSAM 84Mazywi Akajalwa Kusikila ku 1798

GSAM 84.2Mukwiingula kubuzya kwa Danieli kuti, “O Mwami wangu, mamanino a zintu ezi akaba nzi?”23 wakaambwa kuti, “Mazywi akajalwa a kuvumbwa kusikila ku ciindi ca mamanino.”24 Cintu nzi cakanyonganya milanguluko ya Danieli cakali kuti “ciindi nzi?” “ciindi citali nzi?” alimwi “mamanino a zintu ezi akaba nzi?” Ezi ndizo zintu zyakanyonganya a kusunguluzya musyinsyimi, alimwi zintu ezi zilikke nzyezyakali kujalwa a kuvumbwa kusikila ku “ciindi ca mamanino,” pele tali bbuku lyoonse lya Danieli, mbuli bamwi mbobali kuyeeya. Kacitanasika ciindi eeci ca 1798, basikwiiya busyinsyimi bakali a mumuni kujatikizya nsondo zili makumi aali musanu aabili, alimwi bakali kuzyiba kuti zyakatalika mu B.C. 457, mulimo wa Kristo patala, lufu lwakwe, a zintu zimwi, zyoonse zyakali kuumanana kabotu a kubala kwa nsondo zili makumi aali cisambomwi amusanu aane a nsondo zili makumi aali musanu aabili kuzwa ku ciindi eeco. Kusimpezyegwa oku kwa mulimo wa Mupulumushi a kubala oku kwakabapa bukamboni bukulu cakuti ncobeni wakali Mesiya wakasimpe, alimwi kuti ciindi cakuyaambila nsondo zili makumi aali musanu aabili cakabikkwa cakutakonzyi kusandulwa. Kuleka kwabo kuzyiba kuti nsondo zili makumi aali musanu aabili zyakali cibalo cakutanguna ca Mazuba 2300, kwakasyaula makani aaya kujala kusikila musule lyamwaka wa 1798, mbuli mbwakali kwaambwa.

GSAM 84Cijulilo ca Mazuba 2300

GSAM 84.3Lino atulange masimpe aaya. Kusikila mu mwaka wa 1798, basanduluzi ba busyinsyimi tiibakajisi mumuni wakuti Mazuba 2300 ayoomana lyoonzi. Bakali kukonzya kumvwisisisya zikozyanyo, cifwanikiso azinyama zyamu bbuku lya Daniele, pele tiibakali kukonzya kwaamba ciindi Mazuba 2300 naayoomana, nkaambo tiibakanamvwisisisya ciindi mazuba aaya naakatandika. Kubweza bukamboni bwace, tubala mu Kulila Kakati ka Masiku, muteende wa baAdventist wakali kumwaigwa mu dolopo lya New York mu ciindi eeco, mu lyamu Juni 15, 1842, kuti: “Cilakondwesya ncobeni kujana balembi basiyene batakali kweendelanya, bakabona kuzwa mu 1798 eeco cakali citanabonwa limwi kumbele—cakuti masondo 70 akali cijulilo ca Mazuba 2300.”

GSAM 85Bantu Banji Bajana Mumuni

GSAM 85.1Mbubonya kuti luzyibo oolu “lwakajalilidwe” kusikila ciindi Mwaami ncaakabikka cakuti bantu bakwe balumvwisisisye, mbubonya buyo kuti ciindi “ciindi ca mamanino” ncicakasika, bantu banji bakali “kweenda kuno akulya” mu Magwalo, kabayandaula zintu eezi. Kweezyanisya misandululo misyoonto yalugwalo oolu kulapa kuti muzeezo ooyu ulisalale kapati.

GSAM 85.2Dokotala Adam Clarke waamba kuti: “Banji bayoosoleka kuyandaula bupanduluzi; alimwi luzyibo luyoovwula—kwinda munzila eeyi.”

GSAM 85.3Mu Bbaibbele lya Luther lyaciJeremani lyakabambululwa, tubala kuti: “Mbubwenya oobo banji bayooyandaula mulumo, bajane kumvwisisisya kupati.”

GSAM 85.4Bbaibbele lyaciJeremani lya Magwalo Aayeezyanisyidwe lyaamba kuti: “Banji bayooyibala yoonse, alimwi munzila eeyi luzyibo luyoovwula.”

GSAM 85.5Bbaibbele lyaciJeremani lya L. Van Ess, ilyazumizyigwa alimwi apapa kuti libalwe aBaKatolika, lisandulula kuti: “Banji bayooyiyandaula yoonse, alimwi luzyibo luyooba lupati.”

GSAM 85.6Bbaibbele lyaciSweden lyaamba kuti: “Banji bayooyandaula mulumo, alimwi luzyibo luyooba lupati.”

GSAM 85.7LyaciDenmark aciNorway lyakabambululwa lyaamba kuti: “Banji bayooyandaula canguzu, alimwi luzyibo luyoovwula.”

GSAM 85.8Tubala mu Kulila Kakati ka Masiku lyamu Juni 15, 1842, kujatikizya kuyandaula ooku akujana luzyibo lwa zintu zyakajalilidwe 1798 katanaasika, kuti: “Sena tacigambyi kuti balembi banji, batakajisi luzyibo lwamweenzinyina, bakasika kumamanino aakozyenie mu ciindi cikozyenie?”

GSAM 86.1Aano tupa mulongo wa bantu amagulu aali 20 aasiyene aakajana masimpe ajatikizya mamanino a Mazuba 2300, kutali kwiinda mukwaambilana, pele kwiinda mukuyandaula Magwalo canguzu, kabasololelwa aMuuya wa Leza. Kutalisya mulongo ooyu tubikka William Miller wacisi ca New York; kuboola A. J. Krupp, waku Philadelphia, Pennsylvania; David McGregor, waku Falmouth, Maine; Edward Irving, waku England; Archibald Mason, waku Scotland; W. E. Davis, waku South Carolina; Joseph Wolff, wakabeleka mu busena busiyene bwa Asia; Alexander Campbell, mu makani ngakakazyanya aRobert Owen mu 1829; Kaputeni A. Landers, waku Liverpool, England; Leonard Heinrich Kelber, waku Stuttgart, Germany; Lacunza, waku Spain; Hentzepeter, waku The Hague, Holland; Dokotala Capadose, waku Amsterdam, Holland; Rau, waku Bavaria; bapaizi ba Tartary, mu 1821; basikwiiya Bbaibbele ba Yemen, mu bbuku lyabo liitwa kuti “Seera”; Hengstenberg, mu busena bumbi bwa Germany; baRussia baku Lwizi lwa Caspian; baMolokaner baku mbali zya Lwizi lwa Baltic, abambi.

GSAM 86.2Eeci citobela ciyootondezya mbocakali kujulikila ciindi aciindi ciiyo eeci kubasikwiiya busyinsyimi, kutegwa oobo kutakajisi luzyibo lwamweenzinyina:—

GSAM 86.3Mu Kulila Kakati ka Masiku lyamu Juni 15, 1842, muli mazyu aaya: “Twajatambula bbuku, lijisi mutwe uutobela: ‘Zilembwa Zyobilo Zijatikizya Myeelwe ya Busyinsyimi bwa Daniele ya Mazuba 2300, aMulimo wa MuKristu wa Kuyandaula Kujatikizya Kufwutulwa kwa Cikombelo, lyakalembwa aArchibald Mason, mupaizi wa makani mabotu, Wishawtown, Scotland, Newberg. Lyakasimbwa kuzwa kucipesu ca Glasgow, aWard M. Gazeley, 1820.’ Mu bbuku eeli Mason waamba kuti: ‘Mazuba masyoonto aayinda ndabona kabbuku, kakamwaigwa kumatalikilo mu America aMupaizi Wm. E. Davis, waku South Carolina, kakamwaigwa alimwi mu 1818 ku Warkington, kumusanza kwa England. Mulembi ooyu waamba kuti Mazuba 2300 akatandika antoomwe amasondo 70 (caandaano 9:24). Mu muzeezo ooyu ndilazumina.’”

GSAM 87Davis, waku South Carolina

GSAM 87.1Mu cipesu nceeco ca Kulila Kakati ka Masiku, mweendelezi wa kulemba wakati: “Bbuku lya Davis litondeka kuti lyakalembwa mu ciindi ca 1810.” Naakali kwaamba makani aakasololwa mu bbuku, wakati: “Mubali inga uyeeya kuti ubala zilembwa zya Miller, Litch, Stores, naa Hale, pele tusyoma kuti takwe umwi wa balembi ba Kuboola kwa Jesu kwa Bili ba lino wakalizi kuti bbuku eeli liliko kusikila mu nsondo yayinda. Mweendelezi wa kulemba muteende ooyu [Kulila] taakali kulizwa kumbele. Davis wakali kwaamba kujatikizya ciindi, akazuminwa aMason, kuti Mazuba 2300 ayoomana antoomwe amwaka wa baJuda wa 1843—mwaka wesu wa 1844.”

GSAM 87Joseph Wolff aBambi Bali 20

GSAM 87.2Mu Kulila Kakati ka Masiku lyamu Ogasiti 31, 1843, tubala kuti “mu 1822 Joseph Wolff (waku England) wakamwaya bbuku liitwa kuti ‘Uyooboola Alimwi, Mwana wa Muntu mu Makumbi Aakujulu.’” Alimwi kuti “mu 1826 bantu bali 20, bazwa mu zisyomo zyoonse zyakazumizyidwe, bakaswaangana mu London aBa Wolff, kuti baiye Bbaibbele. Boonse bakazuminana azeezo umwi. Bakayungizya myaka 45 ku 1260.” Kuyungizya myaka 45 ku myaka 1260 yakamana mu 1798 kutusisya kumamanino a 1843, mwaka wa baJuda, uuli ncobeni mwaka wesu wa 1844.

GSAM 87Muzeezo wa Alexander Campbell

GSAM 87.3Mu cipesu nceeco ca muteende kwaambwa kujatikizya Alexander Campbell kuti, “mu 1829 wakajisi makani aakayitaaya aRobert Owen, uutasyomi Leza, naakali kusinizya kuti mibono ya Daniele isika kumamanino a ciindi, kuti Mazuba 2300 ni myaka, alimwi ayoomana kwiinda myaka iisika ku 1847 kuzwa kukuzwalwa kwa Kristu, uko, kweelana ambwaakatondezya mwini, kwakali myaka iine kumbele a muyeelwe uutondezyegwa lyoonse.” Aboobo kubala kwakwe kwakali kuyopa kuti Mazuba 2300 amane kumamanino a myaka ya baJuda iizwide ya 1843 kuzwa kumatalikilo a myaka yakuzwa kuli Kristu—ncobeni mu 1844.

GSAM 88.1Mu Kulila Kakati ka Masiku lyamu Septembala 21, 1843, muli makani ajatikizya bbuku lyakatambulwa lijisi mutwe wakuti, “Ijwi Kuli Britain aAmerica, mu Makani Aamu Magwalo Aajatikizya Kuboola kwa Jesu kwa Bili, Mwaami aMufutuli Wesu, Nkotupailila Buzuba Abuzuba, Katuyaamba Kuti, ‘Bulelo bwako abuboola, kuyanda kwako akucitwe ansi mbubonya mbokucitwa kujulu,’25 lyakalembwa aKaputeni A. Landers, waku Liverpool, lyakamwaigwa aS. Kent aBeenzinyina, 1839.”

GSAM 88.2“Mbubonya mbuli bambi, ulapa muyeelwe wa ciindi, kapa mamanino a Mazuba 2300 kuti ni myaka 1847 kuzwa kukuzwalwa kwa Kristu kwakacitika ncobeni.” Ooyu inga wakali mwaka wesu wa 1844, nkaambo wakazyalwa myaka iine kumbele amuyeelwe uutondezyegwa lyoonse.26

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3Mu Mulumbe wa Kusandaula lyamu Meyi 17, 1892, muli cilembwa ca Mweembeli L. R. Conradi, waku Hamburg, Germany, mwaamba kuti:—

GSAM 88.4“Babalisi besu banji inga bakamvwa kujatikizya musololi muLutheran Bengel uuzibidwe kapati, wakabikka ciindi ca kuboneka kwa Mwaami wesu mu mwaka wa 1836, mu cipesu cakumbele ca myaka iili 100 [kweelana aSchaff, Bengel wakafwa mu 1751], kayeemezya myeelwe yakwe aanamba 666 wamu Ciyubunu. Pele ciindi eeci kucisyeede cile kutanaamana, mwaalumi umbi wakatandika kulemba, mwiiyi mupati, wakali kwiitwa kuti Leonard Heinrich Kelber. Kabbuku kakwe kakutaanguna kakaboneka mu 1824, kakiitwa kuti ‘Mamanino Aali Afwaafwi,’ kajisi bupanduluzi bwa Matayo 24 a 25. Kakasimbwa mu Bavaria. Pele mu 1835 kabbuku kapati, kajisi mutwe nguwenya ooyu, kakaboneka mu Stuttgart, kajisi mapeeji 126. Eeci ciyookondwesya kapati, alimwi kupa babalisi besu kumvwisisisya kubotu, ndayungizya busanduluzi bwa peeji lyamutwe: ‘Mamanino Alaboola, Kwakasinizyigwa Cakukwana Alimwi Cakukkomya Kuzwa mu Jwi lya Leza aZintu Zyacitika Mazuba Aasunu; Kukasya Cakumaninina Miyeeyo Yoonse Iibi Ijakizya Kulindila Kuboola kwa Mwaami Wesu, Naa Kubala Ciindi; Kutondezya Antanganana Musololi Bengel Mbwaakapusya Myaka Iili 7 Kujatikizya Mwaka Mupati Uubeteka Makani; Nkaambo Mamanino Taali 1836, Pele Mwaka wa 1843, Ciindi Nkondo Mpati Yakati ka Mumuni aMudima Niiyoomana, Alimwi Bulelo bwa Luumuno bwa Mwaami Wesu Jesu, Ibwakalindilwa Kaciindi Cilamfwu, Nibuyootandika Ansi.’

GSAM 89.1“Cipesu cabili cakaboneka mu 1841, acalo mu Stuttgart, alimwi kweelana andizyi, cimbi mu Saxony. Mbubonya peeji lyamutwe mbolitondezya, kabbuku, nikamana kwasandulula miyeeyo iibi iili lyoonse, kalatondezya munzila iisalala alimwi iitamvwisisisigwi bumbi mbwaayendelana Mazuba 2300 a Daniele 8 amasondo 70 a Daniele 9, kakwasisya ku mwaka wa 1843 (1843 wa baJuda—wesu 1844). Mpoonya mu cipesu cisyeede ca bbuku ulatondezya kuzwa kuzitondezyo zya ciindi kuti eeci cintu ceelede kuba afwaafwi.

GSAM 89.2“Kumwaigwa kwa zipesu zili zyobilo naa kutegwa zibe zinji bwini inga kwakali bukamboni bwakuti bantu banji bakali kuliyandisya. Mukwesu Schäche, uukkala mu Australia lino, wakabona ndaili zyalo, akuba mu cisi cili kule ca Silesia, alimwi naakalitumya, wakalibala cakuyandisya kapati, kali kumasule a milyango iijalidwe. Mu bbuku tamujaniki acimwi citondezya kuti mulembi wakajisi luzyibo lwa kweenda kuli koonse kukozyenie ansi, pele kwiinda mu Muuya wa Leza wakasika kumamanino aakozyenie.

GSAM 89.3“Mu 1842 wakalemba kabbuku kapati kapinda aako, kajisi mapeeji 286, acako mu Stuttgart, kaali a mutwe wakuti ‘Miyeeyo Mipati Aayamu Magwalo Kujatikizya Kulengwa aBule bwa Ciindi ca Nyika; Naa Mwiingulo Uukwana Kucibuzyo Cakuti: Nkaambo Nzi Leza Ncaakalenga Nyika mu Mazuba Musanu Alomwe Aatobelene—Kuswena kwa Mwaami Wesu Kukubeteka Mukazyakristu—Zintu Zipati Alimwi Zikondwesya Zya Mwaka wa 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Mu ciindi ca mwaka wa 1812, Lacunza, mu Spain, wakamwaya bbuku liitwa kuti, Kuboola kwa Mesiya mu Bupati aBulemu. Mulembi wakabelesya zina lyakulisisa lya “Ben Ezra,” alimwi kuyeeywa kuti wakali muJuda wakasanduka. Edward Irving, waku England, mulimo wakwe wa Kuboola kwa Jesu kwa Bili nowakatandika, wakasandulula bbuku lyatondezyegwa kujulu kuciNgisi. Aboobo lyakapa makani aalo mu milaka itaceeli yibili.

GSAM 89.5Cilakondwesya ncobeni, myaka niyinda, kubunganya miyeeyo iijisi basikwiiya basiyene, bakabala ciindi ca Mazuba 2300 kuzwa kumatalikilo a cipesu cakumbele ca myaka iili 100 kusikila 1840, bakabona kuti masondo 70 akali cipesu cakutaanguna ca ciindi eeco, akubajana boonse kabazuminana kujatikizya mamanino a ciindi eeco mu 1844.

GSAM 901844 Ngumwaka Wamasimpe wa Mamanino a Mazuba 2300

GSAM 90.1Cibuzyo cinga cabuka cakuti, Sena tulakonzya kuba acisyomezyo cakuti 1844 ngumwaka wamasimpe wa mamanino a Mazuba 2300? Iyii! Nkaambo mbubonya kuti kuzuzikizigwa kwakubeja kwa busyinsyimi takukonzyi kuboola mu ciindi ceelede ca kuzuzikizigwa kwamasimpe, mbubonya buyo kuti tweelede kuzumina kuti mwaka wa 1844 ngaamamanino a Mazuba 2300 aali kabotu. Leza, wakajalila luzyibo oolu kusikila 1798, wakasyomezya kuti mpoonya mumuni uyooboneka, wakasololela abo bakamuyandaula canguzu kuti bamvwisisisye kabotu ciindi, kwiinda mu Muuya wakwe uutapusyi. Ciindi cakwe cakali casika cakuti “luzyibo” lwa ciiyo eeci “luvwule,” alimwi wakapa mumuni wamasimpe.

GSAM 90.2Nikutwajana mamanino a ciindi, cakapegwa kubantu kuti bacimvwisisisye mu “ciindi ca mamanino,” cilabota kubuzya bupanduluzi bwakujana ooku. Tubona kuti mu ciindi eeco, mu mamanino a mulimo wa makani mabotu, ciindi cisalede ceelede kwaambilwa cakuleta lubeta. “Alimwi ndakabona,” mwaamba Johane, “mungelo umbi kauluka akati ka julu, kajisi makani mabotu aatamani kuti aakambauke kubakkala ansi, akucisi coonse, akumisyobo yoonse, akumilaka yoonse, akubantu boonse, kaamba ajwi pati kuti, Muyoowe Leza, amumupe bulemu; nkaambo ciindi ca lubeta lwakwe casika: amumukombe ooyo wakalenga julu, anyika, alwizi, azisima zya maanzi.”27 Bangelo ncobeni tabakambauki makani mabotu kubantu. Muntu ngowakasalwa aMwaami mwini kuti akambauke makani mabotu akwe kusikila kumamanino a nyika.28 Aboobo mungelo ooyu ncikozyanyo ca Mulumbe wa makani mabotu uubuzya kuti ciindi casika cakuti lubeta “lutandike kung’anda ya Leza.”29 Mulumbe uuli boobu tiiwakali kukonzya kupegwa kuzwa mu Magwalo kusikila ciindi cisolela kulubeta ncaakajanwa mu Magwalo. Ciindi ca Mazuba 2300, mbubonya mbokwatondezyegwa kale, cisika ku Lubeta Lwaku Yandaula lwa bantu ba Leza.

GSAM 91Buzuba bwa Kulekelelwa Zibi Nciindi ca Lubeta

GSAM 91.1Buzuba bwa kulekelelwa zibi, Kusalazigwa kwa Busena Busetekene bwansi, bwakali alimwi bulacili kumvwisisigwa abaJuda kuti mbuzuba bwa lubeta. Alimwi alino, mu ciimo cabo cakumwazika, nokuba kuti tabakonzyi kuba amulimo woonse waciindi cakale wakajatikizya buzuba oobo buyandika, bulabambwa mbuli buzuba bwa lubeta. Kubweza bukamboni bwace, tuyootanguna kubweza mazyu kuzwa mu muteende wa baJuda wakali kumwaigwa mu San Francisco, California, wiitwa kuti Musanduluzi wa baJuda, muteende wa baJuda baasyomeka kuzisyomo zyabo baku mbozila kwa Malundu aa Rocky. Mu cipesu ca Septembala, 1892, kwakabuzigwa kuti cipesu citobela kucitanamwaigwa, mwezi wa musanu abili abuzuba bwa kulekelelwa zibi zyakali kuyoosika. Zina lyabo lya mwezi wa musanu abili ni Tishree, alimwi lya mwezi wa musanu omwe ni Ellul; aboobo muteende wakati, “Mwezi wa Ellul uli aano, alimwi majwi aakucenjezya aa Shofar [nkaaka yakali kweelede kulizyigwa kuzwa kubuzuba bwakutaanguna kusikila kubuzuba bwakkumi bwa mwezi wa musanu abili, Intembauzyo 81:3, 4] ayoomvwigwa mafwumofwumo oonse mu masinagoge aa basyomeka kuzisyomo zyabo, kacenjezya kukulibambila buzuba bwa kuyeeya, alubeta lwakumamanino lwa Yom Kippur.” Mbukunga bakali kumamanino aa Ellul, mwezi wa musanu omwe, alimwi Tishree, mwezi wa musanu abili, wakali afwaafwi kutandika, bakali kuyoomvwa nkaaka mafwumofwumo oonse kwa mazuba aali 10, kayiambilizya lubeta lwakumamanino lwa mwaka mu mulawo ooyo wakali cikozyanyo.

GSAM 91Bukamboni bwa Rabbi muJuda

GSAM 91.2Alimwi, mu mwaka wa 1902, Rabbi Isidore Myers, wa cibbungano cipati ca baJuda mu San Francisco, California, naakali kubuzya buzuba bwa kulekelelwa zibi, wakati: “Naayinda aamulyango wa ciindi kuzwa ku mwaka umwi kusika kuumbi, muIsrayeli ulayeegwa canguzu kujatikizya kulengwa abweendelezi bwa Mulengi aazintu zyoonse, alimwi ulaitwa kuti asekese, akulizyigwa kwa nkaaka, kusekelela kwa mwaka amwaka, twaambe kuti, kuzyalwa kwa ciindi akuzikwikwa kwa Mwami mupati. Ulatumigwa alimwi ajwi lya nkaaka njiyenya eeyo, naa Shofar, kuti ayandaulisye milimo njaakacita mu mwaka wayinda, naayimvwi katetema kumbele a liso libona zyoonse lya Bululami Butamani, libede acuuno cabwami ca lubeta.”

GSAM 92.1Mbubonya kuti mu mulimo wamu tempele lya baJuda Busena Busetekene bwakali kusalazigwa lyomwe mwaka amwaka, ceelede kuti cakalibonyede kuli Daniele kuti Kusalazigwa kwa Busena Busetekene ooku kumamanino a Mazuba 2300 kweelede kujatikizya cimbi kucakali mulimo wa mwaka amwaka wakali cikozyanyo. Mwaami wakali wabayiisya kale bantu bakwe kuti, naabelesya zikozyanyo mu busyinsyimi, ciindi cipegwa ceelede kubalwa kuti “buzuba bumwi bwa mwaka umwi.”30 Aboobo ciindi eeci ca Mazuba 2300, mbubonya mbotwabona, cisika kumamanino aa mulimo wa Kristu kali mupaizi mupati mu Busena Busetekene bwakujulu—ku Lubeta Lwaku Yandaula lwaabo baakweendelwa makani aabo mu Busena Busetekene bwakujulu, kwiinda mukulyaambilila zibi.

GSAM 92Mulumbe wa Lubeta Wakeelede mu 1844

GSAM 92.2Ciindi cakutandika kwa lubeta lwa basalala nicakajanwa, nzila yakajululwa kuti, mu kulonganya kwa Mwaami kwa zintu, mbubwenya mbuzitondezyedwe mu busyinsyimi, Mulumbe wakali kukonzya kupegwa wakuti, “Ciindi ca lubeta lwakwe casika.” Amubone, tacaambi kuti Mulumbe wakali kuyokambaukwa lyoonya ciindi eeco nicakajanwa, pele kuti mumuni “wakajalilidwe” kumbele wakeelede kusalazigwa. Tubona antanganana kuti eeci cakazuzikizigwa. Mu zyaandaano zitobela kuyooboneka kuti Mwaami wakatondezya cakulondoka mbubonya ciindi Mulumbe wa Kuboola kwa Jesu niwakali kuyookambaukwa, alimwi kukambaukwa ooko kwakapegwa kunyika mbubonya mbukwaambidwe.

Notes

  1. Danieli 12:8-10. ↩
  2. Danieli 8:17. ↩
  3. Danieli 12:4. ↩
  4. Deuteronomi 29:29. ↩
  5. Nahumu 3:2. ↩
  6. Nahumu 1:5-9. ↩
  7. Nahumu 2:3-5. ↩
  8. Joeli 2:1. ↩
  9. Zefaniya 2:1-3. ↩
  10. Danieli 11:35. ↩
  11. Danieli 12:7. ↩
  12. Ciyubunuzyo 11:3. ↩
  13. Ciyubunuzyo 11:7-9. ↩
  14. Mabbuku a Anderson a Bibele lya England, peji 494. ↩
  15. Thomas Dick, Improvement of Society, p. 154. ↩
  16. Kubukila Mfwulumende mu France kwa Thier, cibuku ca 2, peji 371. ↩
  17. Ibid., p. 338. ↩
  18. Aapo, peji 365. ↩
  19. Ciyubunuzyo 11:11, 12. ↩
  20. Danieli 8:14. ↩
  21. Danieli 12:6-8. ↩
  22. Danieli 12:13. ↩
  23. Danieli 12:8. ↩
  24. Danieli 12:9. ↩
  25. Matayo 6:10. ↩
  26. Ciindi cilembedwe kumbali lya Matayo 2:1. ↩
  27. Ciyubunu 14:6, 7. ↩
  28. Matayo 28:19, 20. ↩
  29. 1 Petro 4:17. ↩
  30. Myeelwe 14:34; Ezekiele 4:6. ↩

Note

Back