Caandaano 2 — Muzeezo wa Lufutuko Mbowakabukululwa
GSAM 38.1“Bulangizi bubwezedwe buleta bulwazi kumoyo, pele eci ciyandwa casika, ncisamu cabuumi.”1 “Nkaambo Mwami wamabunga waamba kuti: Kwasyala ciindi cisyoonto, ndiyoozungaanya lubo majulu, nyika, lwizi aanyika njumu; ndiyoozungaanya masi oonse, alimwi Uuyandwa amasi oonse uyakuboola; ndiyoozuzya ŋanda eeyi abulemu, waamba Mwami wamabunga.”2
GSAM 38.2Kuzwa ciindi Adamu naakagusyigwa mumunda wa Edeni akucisamu cabuumi, majwi aakaambwa kuli Saatani atala alunyungu lwamukaintu, aakuti, “Luyakutibula mutwe wako,” akapa bulangizi bwakuti Diabolosi uyakuzundwa kumamanino, amano aakwe aakucenjela ayakunyonyoonwa, abantu aboole kucisamu cabuumi. Ooyo wakalindilwa, Lunyungu lwakasyomezyegwa, wakaba “Uuyandwa amasi oonse.”
GSAM 38.3Mumajwi aaHagai aali atala, kuboola kwa Ooyu Uuyandwa kulibonya kuti kulisungene aciindi Mwami nayakuzungaanya majulu anyika. Paulo, naakalembela Bahebrayo, wakabikka kuzungaana ooko kuciindi cakumbele, aamba kuti: “Lubo ndiyoozungaanya, kutali nyika luzutu, pele alimwi ajulu. Majwi aakuti, Lubo, atondezya kugusyigwa kwazintu zizungaanyigwa, mbuli zintu zyaakalengwa, kuti ezyo zitakonzyi kuzungaanyigwa zisyale. Aboobo, mbotutambula Bwami butakonzyi kuzungaanyigwa, atube aluzyalo, kuti tulakonzya kubelekela Leza munzila njayandisya, alulemeka akumuyoowa.”3 Majwi aaya atala akuzungaana kumwi kuciboola abonya mbuli kuti kulisungene ciindi Leza nayakubikka Bwami bwakwe kumamanino, ansi aaKkilisitu, Lunyungu lwakasyomezyegwa, “Uuyandwa amasi oonse.”
GSAM 39.1Kubwezelezya kuyakucitwa kwiinda muli Kkilisitu kulakonzya kubonwa kabotu mumazuba aaya aakumamanino aabo boonse bali aBbaibbele lyoonse lijulikide kumbele lyabo. Tiibakaali boobo bantu bakale. Ijwi lyaMwami lyakasika kulimbabo kuti, “Mulawo atala amulawo, mulawo atala amulawo; mulaini atala amulaini, mulaini atala amulaini; asyoonto kuno, asyoonto ooko.”4 Aboobo, naakabayiisya makani aampango yalufutuko, cakali mbuli nzila yamuntu mululami, “mbuli mumuni uumweka, uuvwiide kumweka mane buzuba bwazula.”5 Aboobo cilayandisya kuteelela mwakufwiinsya mbuumbubo mpango eeyo njakaabukululwa asyoonto-asyoonto kubantu bakwe bakale.
GSAM 39Kulindila Tiikwakabukululwa Kumatalikilo
GSAM 39.2Mwami taakabwezya bulangizi bwabo aciindi comwe, kubapa kuciswa moyo kwiinda mukubabuzya kuti kwakali kuyooyinda myaanda yamyaka kabatana kubona kuzuzikizyigwa kwabulangizi bwabo muLunyungu lwakasyomezyegwa. Kuzintu zyakalembwa, tulalanganya kuti bakalekelwa kuyeeya kuti mwana wakutaanguna kuzyalwa nguwakali kuyooba Lunyungu oolo, alimwi kuti kwakaindi kafwiifwi, munzila imwi, Edeni wakali kuyoobwezelezegwa, alimwi babwezelezegwe kucisamu cabuumi. Kaini naakazyalwa, Eva wakaamba kuti: “Ndajana mwaalumi kuzwa kuli Mwami.”6 Bamwi bazi mulaka waciHebrayo baamba kuti, naasandululwa mbwaalembedwe akuzula, majwi aaya aamba kuti: “Ndajana mwaalumi, Mwami.” Nkukwaamba kuti, Ooyu nguLunyungu luyakucita mulimo ooyu wabwami wakuzunda Saatani. Taakwe nkulembedwe kuti Eva wakaamba majwi aali boobu Abeli naakazyalwa. Wakali kukonzya kuyeeya, alimwi cakali kuya kuba boobo, kuti mwana wakutaanguna nguwakali kuyozuzikizya cisyomezyo. Bulangizi bwakwe bweelede kuti bwakaseluka, mane bwafwa, bube bwaKaini mbubwakali kulibonya, alimwi naakabona nzila yakwe iibi yakamusololela kukujaya mukulana. Abeli katana kujayigwa, beelede kuti bakatambula mumuni aluzibo atala acipaizyo cakali kuyoobacitilwa kumbele, nkaambo Abeli, mbuli Leza mbwaakamuyiisya, wakaleta mwanaambelele kuti abe cipaizyo, pele Kaini, wakayiisyigwa mbuli mukulana, wakaleta cipo cazyakulya zyanyika, alimwi eeci cakali aakunyema amunyono mumoyo. Cipaizyo caAbeli cakali kutambulika kwiinda caKaini, nkaambo cakapegwa “alusyomo,” alimwi Paulo walemba atala acilico kuti: “Nokuba kuti wakafwa, ucaamba.”7
GSAM 40Sethi Ngulunyungu Na?
GSAM 40.1Abeli naakafwa, Sethi wakazyalwa, alimwi bulangizi bwakabuuka; “nkaambo Leza,” wakaamba Eva, “wandibikkila lumwi lunyungu mubusena bwaAbeli, ooyo Kaini ngwaakajaya.”8 Kumane Sethi wakabalwa mulunyungu lwakazwa kuli Adamu. (Bona Matalikilo 5:3.) Kaini, wakali mwana wakutaanguna mwini, taakabalwa mumulongo wamazyalani. Kulakonzeka kuti Eva wakali kuyeeya kuti Sethi nguwakali Lunyungu lwakasyomezyegwa. Cilembedwe citondezya kuti Sethi naakamana kuzyalwa, bantu bakatalika kwiita mazina aabo azina lyaMwami. (Bona majwi aakumbali aaMatalikilo 4:26.) Ambweni bakacita boobo kabayeeya kuti Sethi nguwakali kuyooba mweendelezi wakumamanino, Mwami, akunyonyoona bweendelezi bwaSaatani mbwaakanyampuna.
GSAM 40Bulangizi Bwakabikkwa Muli Nowa
GSAM 40.2Mumakani mafwiifwi aakalembwa kuzwa kuciindi caAdamu kusikila kukuzyalwa kwaNowa, kulembedwe mulongo wamazyalani aabantu azintu zimbi zisyoonto buyo. Nowa naakazyalwa (“mululami,” mumajwi aakumbali), bulangizi bwakabuuka lubo, alimwi bantu bakaamba kuti: “Ooyu uyakutuumya moyo mumulimo wesu akukatazika kwamaanza eesu, akaambo kanyika Mwami njaakatipa.”9 Ijwi lyaLeza tilyaambi kuti bakali kulindila kuumigwa moyo buti, na munzila nzi, pele bakali abulangizi bwakuti citi citipide nyika cakali kuyoocesyegwa munzila imwi. Luzibo lwabubi bwakali kuyooba mumazuba aaNowa, bantu nobakali kuyoozuzya nyika azibi ankalwe mane bantu bapwe anyika amaanzi manji, kupozomokwa Nowa amukwasyi wakwe luzutu; alimwi kuti wakali kuyookala myaka iili 120 akucenjezya nyika atala alunyonyooko lwakali kuboola, zyoonse eezyo tiizyakabukululwa kulimbabo.
GSAM 41Kuyakwa kwaBabele
GSAM 41.1Maanzi manji naakamana, bantu bakayiisyigwa kwiinda muli Nowa kuti bazuzye nyika; pele nobakatalika kuvwula, bakakaka mpango yaMwami yakubeendelezya. Nimurodi wakatalisya bwami bwaBabele (kumane bwakaitwa Babuloni, bweendelezi bwakutaanguna bwanyika).10 Nokwakainda ciindi cisyoonto, bantu bakatalika kuyaka ngome yaBabele, kuti balicitile zina, alimwi kuti batamwaikani, bakacita zipambana mboceni azintu Mwami nzyaakabayiisya kwiinda muli Nowa. Muciindi cakulindila Mwami akuzizya moyo kuti azuzikizye mizeezo yakwe, bakalibikkila mumaanza aabo, aboobo Leza wakavulunganya mulaka wabo, alimwi bakamwaikana.
GSAM 41Abrahamu Uyakuba Mukoni Wanyika
GSAM 41.2Nobutweenda amulongo wamajwi mafwiifwi aakalembwa kusikila kumuntu wakkumi mulunyungu kuzwa kuli Nowa, tulasika kukwiitwa kwaAbrahamu, ooyo Mwami ngwaakabuzya kuti: “Nyika yoonse njubona, ndiyookupa njiyo, akumbuto yako kwamuyayaya. Ndiyoocita mbuto yako kuti ibe mbuli lukungu lwanyika; aboobo, na muntu ulakonzya kubala lukungu lwanyika, ambuto yako ilayookonzya kubalwa. Bukila, weende munyika mukuleepa kwayo amukwaampuluka kwayo; nkaambo ndiyookupa njiyo.”11 Nokuba kuti Abrahamu wakasyomezyegwa kuti wakali kuyookona nyika, Mwami wakamusinizya kuti wakali kuyoofwa. Paulo waamba kuti wakazwa kuya “kubusena mbwaakali kuyootambula kumbele kuti bube cikonko cakwe.”12 Makani aakuzuzikizyigwa kwacisyomezyo eeci taatazyeezya kuti akasalazyigwa kuli Abrahamu muMubono kuzwa kuli Leza, nkaambo waka “lindila musumba uujisi zyaakililo, uuyakwa akucitwa aLeza.”13 Muli Baroma 4:13 kwaambwa kuti cisyomezyo cakali “kuti abe mukoni wanyika;” kutali nyika mbuuli lino, pele kuciindi cimwi kumbele, naakuyoba lubo muumi.
GSAM 42.1Mukweendelezya mizeezo yabuntu, Abrahamu wakakakilwa kubona kuti lunyungu lwakasyomezyegwa lwakali kuyooba mwana uuzwa kulinguwe mwini. Aboobo wakaamba kuti Eliezeri, mweendelezi waŋanda yakwe, aitwe lunyungu. Mwami wakati, Peepe; pele uyakuba ooyo “uuyakuzwa munda lyako omwini.” Lino Mwami wakatalika kumubukululila kuti mulimo wakumamanino walunyungu lwakwe tiiwakali kuyoozuzikizyigwa aciindi comwe. Wakabuzya Abrahamu kuti: “Lunyungu lwako luyakuba beenzu munyika itali yabo, alimwi bayakubelekela bene nyika eeyo; bayakubapenzya myaka iili 400.... Pele iwe uyakuya kubamauso mulumuno; uyakuzyikkwa wakomena kabotu.”14
GSAM 42.2Mukaintu waAbrahamu wakapa muzeezo uutajisi busongo wakufwambaanya kuzuzikizyigwa kwacisyomezyo; pele Isaka naakazyalwa, mwana mwini waAbrahamu aSara, mukaintu wakwe wamulawo, Mwami wakaamba atala aaIsimayeli abanyina Hagari kuti: “Gusya muzike ooyu amwana wakwe.”
GSAM 42.3Lusyomo lwaAbrahamu nolwakasunkwa mukupa Isaka kuti abe cipaizyo acipaililo, wakayiisigwa ciiyo atala akubuka kwabafwide. Kwaambwa atala anguwe kuti: “Wakayeeya kuti Leza wakali kukonzya kumubusya [Isaka], nokuba kuzwa kubafwide; akuzwa ooko wakamutambula lubo mbuli cikozyanyo.”15
GSAM 42Lunyungu Lwini
GSAM 42.4Abrahamu wakayiisyigwa kuciindi cimwi kuti Lunyungu lwini, oolo masi oonse nolwakali kuyoolelekwa kwiinda mulindulo, nokuba kuti lwakali kuyoozwa mubana bakwe kumubili, ncobeni lwakali kuyooba Kkilisitu waLeza; nkaambo Mwami taakaamba kulinguwe kuti: “Nyungu, mbuli kuti nzinji; pele mbuli lunyungu lumwi, Akulunyungu lwako, ooyo nguKkilisitu.”16 Mutumwa Paulo wakaamba atala aaya kuti: “Magwalo, akaabwide kubona kuti Leza wakali kuyoocita kuti bamasi babe balulami alusyomo, akamukambaukila Abrahamu makani mabotu kumatalikilo, aamba kuti, Muli ndiiwe masi oonse ayakulelekwa.”17 Cisyomezyo caAbrahamu cakabambululwa kuli Isaka akulunyungu lwakwe,18 alimwi akuli Jakobo.
GSAM 42.5Mbotunga Jakobo wakajisi bana basankwa bali 12, mubuzyo wakali kukonzya kubuka wakuti, Mulunyungu lwini muyakuzwa kulimwana nzi? MuBukamboni bwakapegelelwa aLeza, Jakobo mbwaakapa atala abana bakwe, makani aaya akasalazyigwa: “Nkoli yabwami tiiyoozwa kuli Juda, nokuba muumbi wamilawo akati kamawulu aakwe, mane Silo aboole; alimwi bantu bayakubungana kulinguwe.”19 Atala akuzuzikizyigwa kwaaya, cilibotu kubona ano kuti bana Israyeli, nokuba kuti bakali ansi aamasi aandeene, bakalekelelwa kujana Nkuta yabo yaSanhedrini. Aboobo Juda, mukowa wabaJuda wakaitwa zina lyakwe kuzwa kuli Juda, wakacikonzya kwaamba cimwi mubweendelezi bwabo kusikila Silo (Kkilisitu) naakaboola ncobeni.
GSAM 43Ciindi Cakasisidwe
GSAM 43.1Bamausyi bakale bakajisi luzibo lumwi atala akubwezelezya aLunyungu lwakasyomezyegwa; pele ciindi naakali kuyooboola, na kuti kwakasyala ciindi cili buti, kwakacili kusisidwe kulimbabo. Bana baJakobo mbobakavwula muEgepita, alimwi MuAsuri, Farao (Isaya 52:4), ooyo “utakamuzyi Josefa,”20 naakabapenzya, mizeezo yabo yakaboola kumyaka iili 400 (ncobeni 430) yakaambwa kuli Abrahamu mbuli ciindi cakupenzyegwa kwabo akukkala kwabo mbuli beenzu, kabalangila kuti kufutulwa kuzintu eezi kwakali kuyoobasunzya mucikonko cakasyomezyegwa.
GSAM 43.2Musa naakazyalwa, bazyali bakwe bakabona kuti “wakali mwana mubotu.”21 Beelede kuti bakapegwa mumuni wakuti, ansi aLeza, wakali kuyooba mufutuli waIsrayeli kuzwa mubuzike bwabo bwankalwe. Taatazyeezya kuti luzibo oolu lwakabuzigwa Musa; nkaambo naakali aamyaka iili 40, naakasala cakumaninina kuya abana Israyeli bakapenzyegwa, akupenzyegwa antoomwe ambabo muciindi cakwiitwa mwana wamwana musimbi waFarao akuba mukoni wacipuna cabwami caEgepita,22 alimwi naakatalika kwiiminina bantu bakwe, akujaya MuEgepita mukubakwabilila, wakagambwa kapati kuti tiibakauziba mulimo wakwe; “nkaambo wakali kuyeeya kuti bakulana bakwe bakali kuyoobuziba kuti Leza wakali kuyoobafutula kuboko lyakwe.”23
GSAM 44.1Ciindi caMwami nocakasika cakuti bana Israyeli bazwe muEgepita, bakazwa, aciindi cakaambwa kale, kubuzuba bwini. Kuzwa 12:40, 41. Tiibakali kukonzya kubona Musa mbuli mweendelezi wabo wakumamanino aLunyungu cisyomezyo ncolwakapegwa, nkaambo wakazwa mumukowa waLevi; alimwi Jakobo taakali waamba na mubusyinsyimi bwakwe bwakapegelelwa kuti Juda nguwakali kuyooba mweendelezi wabo kusikila Silo naakuboola?
GSAM 44“Ndiyoomubona, Pele Kutali Lino.”
GSAM 44.2Bana Israyeli nobakali munzila kuya kuKanana, Balaki, mwami waMoabu (mwana wamulunyungu lwaLoti), wakaita Balamu kuti atipe Israyeli. Mwami wakasandula citi cakwe kuba cileleko, alimwi kwiinda mulincico bakatambula mumuni uumbi wakali kukonzya kugusya muzeezo wakuti kufutulwa kwakumamanino kubweendelezi Saatani mbwaakanyampuna kwakali kuyoocitika aciindi comwe nobakanjila muKanana. Makani aMagwalo aaya aamba kuti Balamu, muMubono kuzwa kuli Leza, wakaamba kuti: “Ndiyoomubona, pele kutali lino; ndiyoomulangisisya, pele kutali afwiifwi: Nyenyeezi iyakuzwa kuli Jakobo, aNkoli yabwami iyakubuka kuzwa muli Israyeli, iyakutibula nzooko zyaMoabu, akunyonyoona bana boonse baSeti.”24
GSAM 44.3Lunyungu oolu luvwule lwakazwa kuli Abrahamu lwaambwa aaPaulo munzila eeyi: “Aboobo kuzwa kumuntu omwe, ooyo wakali mbuli muntu uufwide, kwakazwa bantu bavwule mbuli nyenyeezi zyajulu, alimwi mbuli musenga uuli mumbali aalwizi uutakonzyi kubalwa. Aba boonse bakafwa mulusyomo, kabatana kutambula zisyomezyo, pele bakazibona kucili kule, bakazisyoma, bakazitambula, alimwi bakalyaambilila kuti bakali beenzu abeenzila anyika.”25
GSAM 44.4Moyo waIsrayeli tiiwakeelede kunyoonyooka na kutyompokezegwa akaambo kabusyinsyimi bwaBalamu bwakuti kuzuzikizyigwa kwabulangizi bwabo “kutali lino,” alimwi “kutali afwiifwi”; nkaambo, ciindi cifwiifwi katanabwe busyinsyimi oobu, Mwami wakali walyaambilila abuumi bwakwe mwini kuti ciimo eeco cabulemu ncobeni cakali kuyooboola kumamanino. Kwiinda muli Musa wakaamba kuti: “Pele mbuli mbondipona ncobeni, nyika yoonse iyakuzuzigwa abulemu bwaMwami.”26 Mumazuba aamusyinsyimi Habakuki, nokwakainda myaka iili 863, masimpe aayo aakamwi akabambululwa, pele akwaambwa mbuli cintu cicayookucitika kumbele: “nkaambo nyika iyakuzuzigwa aluzibo lwabulemu bwaMwami, mbuli maanzi aavwumba lwizi.”27
GSAM 45Mulimo wa Busena Busetekene Ncikozyanyo ca Mulimo Wini
GSAM 45.1Mwami naakazwaisya Israyeli muEgepita, wakaambila nkambi yoonse milawo yakwe yabululami, alimwi wakabapa milawo eeyi ilembedwe aamabwe, iisokwe camunwe cakwe mwini. Kuti kabalangila kumbele ciindi coonse kuli Mufutuli ooyo wakali kuyoocita kuti abe cipaizyo ncobeni kulimbabo kumamanino, alimwi kuti akaambo kaganzi kakwe kalema zibi zyabo zisalazigwe, wakapa kuti kuyakwe Busena Busetekene munkanda. Musa wakacenjezyegwa kuti etente eeli, na kuti Busena Busetekene, muyakilwe lyabo lyoonse, abe ndendende mbuli cikozyanyo Mwami ncaakamutondezya mucilundu.28 Mulimo wa Busena Busetekene oobu wakali mumvule wamulimo wini waKkilisitu mu Busena Busetekene bwakujulu.29 Nobanga mpango yaLeza muzipaizyo azipo zya Busena Busetekene yakali kuti bantu kababona mumvule wa “zintu zibotu ziciboola,”30 Saatani wakali kusoleka kusololela bantu kuti balangisisye cipo ncobeni, muciindi caKkilisitu amulimo wakwe wini, ooyo zipo eezi nzozyakali cikozyanyo luzutu. Aboobo wakali kusoleka kubasololela kuti basyome milimo yabo bene kuti bafutulwe.
GSAM 45.2Mpango yaMwami yakali yakuba mweendelezi wabantu bakwe, bana Israyeli, kubalwanina nkondo zyabo akuzunda masi. Wakajisi nzila yakwe yakweendelezya, mbuli mbocitondezyegwa aamajwi aatobela aakuti: “Naakanyonyoona masi ali musanu aabili munyika yaKanana, wakabaabila nyika yabo anjila yakujoba zintu. Kumane wakabapa babetesi kwaciindi cakali kusika kumyaka iili 450, kusikila Samuele musyinsyimi.”31
GSAM 45Israyeli Uukumbila Mwami
GSAM 45.3Kulibonya kuti bana Israyeli tiibakaiyandisya nzila yaMwami yakubeendelezya. Nokuba boobo, mpango yakwe akuyanda kwakwe kwakali kwakuti babe bantu bakwe beni, baandeene abamwi boonse bakabazingulukide. Kuti bakatobela njiisyo zyakwe cakulondola, alimwi masi akali kukonzya kwaamba atala ambabo kuti: “Ncobeni ibunga eeli lipati mbantu bajisi busongo akumvwisisya. Nkaambo ndibunga nzi lipati lijisi Leza uuli afwiifwi ambabo, mbuli Mwami Leza wesu mbwali muzintu zyoonse nzyotumwiitila?”32
GSAM 46.1Mukutakkomana kwabo, bakakumbila Samuele kuti ababikkile mwami, alimwi Mwami wakabuzya Samuele kuti: “Bakandikaka, kuti nditabe mwami wabo.”33 Bakabuzya lubo Samuele, kabakankaizya kwiinda kale, kuti: “Lino tubikkile mwami kuti atubete mbuli masi oonse.”34 Samuele wakabasalazizya cakulanganya kupenzyegwa kwakali kuyoobasikila kuti bajana mwami, pele “nokuba boobo bantu bakakaka kumvwida ijwi lyaSamuele; bakaamba kuti, Peepe; pele tuyakuba amwami uutweendelezya; kuti andiswe tube mbuli masi oonse; alimwi kuti mwami wesu atubete, atutangune akuzwa, alimwi atulwanine nkondo zyesu.”35
GSAM 46.2Aboobo bakajisi bami bakabeendelezya kwamyaka iisika ku500, kumatalikilo kabali bwami bumwi ansi aaSaulo, Davida aSolomoni; kumane kabayaawidwe mumabwami obilo, Israyeli aJuda. Basyoonto kapati babami babo mbubakali babotu abalulami, pele banji babo bakali babi, kabasololela bantu kukukomba zitongwani akucita bubi bupati. Aboobo bantu tiibakali mbuli masi aakabazingulukide mukuba amwami luzutu, pele bakali mbuli mbabo amububi, mukuleka Leza wabamawisi, amukukomba zitongwani amabunga aakujulu.
GSAM 46.3Mwami wakaamba atala abweendelezi bwabami oobu, kwiinda kumulomo wamusyinsyimi Hoseya, kuti: “O Israyeli, walyonyoona omwini; pele lugwasyo lwako luli mulindime. Ndiyooba mwami wako; uuli kuli uumbi uukonzya kukufutula mumisumba yako yoonse? Babetesi bako bali kuli, aabo nkowaamba kuti, Ndipe mwami abeendelezi? Ndakakupa mwami mukunyema kwangu, alimwi ndakamugusya mubukali bwangu.”36
GSAM 47Bwaami Bwazyuululwa
GSAM 47.1Bwaami bwakaba buyo bukalila kusikila Bakalidi baakaumpa Yerusalemu, bakatwala zintu zyamu tempele, alimwi bakatwala Juda ku Babiloni, kwe baakazwaimena myaka makumi aali ciloba, mbuli mbokwakasinsimwa aambabo. Bwaami bwakali mumaanda a bwami bwakasika, Mwami wakaboola na musyinsyimi Ezekieli kuli Zedekiya, mwami wabo wakumaninina, kuti: “Wena, mwami waloile alimwi mububi wa Isilaeli, buzuba bwako bwafika, ciindi bubi nobuyoomaninina, oobu mbwaamba Mwami Leza: Buzula cipeesho, upaalule lubebe: tacikazaba ciyookuboola; zyusa uyo uusalazya [mweendelezya wa Babiloni], uceeke uyo uukwata bupandili [mweendelezya ooyu wamukowa wa Juda uuzyeuzya lwakwe]. Ndiyoobupwaya, ndiyoobupwaya, ndiyoobupwaya; tacikabi kabili, kusikila uyo uukwata mulandu aboole; alimwi ndiyoomupa.”37
GSAM 47.2Ooyu mweendelezya uukwata mulandu, Lunyungu lwini, ngu-Kriste. Kweendelana naye, musyinsyimi Mikeya wakalemba kuti: “Wena, mpanda ya mikombe, ciphanda cacaapa ca mwana wa Ziyoni, kuli ndwe ciyookwiza, ee, bwaami bwakusaanguna [bwaami bwanyika bwakabwezedwa muli Kriste]: bwaami buyookwiza kuli mwana wa Yerusalemu.”38
GSAM 47.3Naa Isilaeli walufwidile musako wabwaami, wakapita mumaanza a mwami wa Babiloni. Kuti baakali beendelezegwa buyo-buyo a Medo-Persia, Gresya alimwi a Roma, bwaami bwakazoololwa katatu. Mu ciindi ca Cesari Augusto, mwenecizanda wa Roma, Kriste, uuli mwini mulandu wakukkala aciti ca Davida—Lunyungu lwini lwa mwanakazi, lwa Abulahamu alimwi lwa Davida—wakazyalwa mbuli mbokwakasinsimwa.
GSAM 47.4Kuti bantu bamanye kuti Mweendelezya uuli mwini mulandu, Lunyungu lwini, wakali kumvwa kucita buyo muntu wa kufwa uuli bwaami bwakali buyo ciindi citalikide, Mwami wakasandulula musalimi kuti alembe kuti: “Ndiyoomucita kuba mwana wangu wazyalwa wakusaanguna, uucilila bamwami banyika. Luyando lwangu ndakamubikkila lyoonse, alimwi cisyomezyo cangu ciyookkala cakali naye. Lunyungu lwakwe ndiyoolucita kuti lukalilile lyoonse, alimwi citi cakwe ciyookkala mbuli mazuba a kujulu.” “Lunyungu lwakwe luyookkala lyoonse, alimwi citi cakwe ciyookkala mbuli zuba kumeso angu. Ciyookkazyigwa lyoonse mbuli mwezi, alimwi mbuli bukamboni bwakasyomeka kujulu.”39
GSAM 48.1Mu zisyinsyimi zya Isaya, tulakabala alimwi ciyandika ciyoocitika kuli Mweendelezya ooyu kuti: “Kuli andiswe mwana wazyalwa, kuli andiswe mwana-walumi wapegwa; bwaami buyookala paigwezo lyakwe; alimwi izina lyakwe liyoombwa kuti Uukankamanisya, Mupaampuli, Leza Wanguzu, Taata Walyoonse, Mweendelezya Wakulumuna. Kucila kwebwaami bwakwe a lutukululo tacikooyo kumaninina, aciti ca Davida, a bwaami bwakwe, kuti abulonge aambele, abukkazike a lubeta alimwi alululami, kusikila lyoonse. Kushinguluka kwa Mwami wa mipoka kucita ooyu.”40
GSAM 48Kusandulwa kwa Enoki a Eliya
GSAM 48.2Kwakalembwa zya bantu bamwaka yakale abakasyandululwa kuja kujulu kakunyina kufwa. Kuli Enoki, wakali wa ciloba kuzwa kuli Adamu, kwakanyolwa kuti “wakenda a Leza; alimwi takali; nkaambo Leza wakamutola.”41 “Aalusyomo Enoki wakasandululwa kuti ataboni kufwa; alimwi takasangene, nkaambo Leza wakamusandulwile; nkaambo katanasandululwa wakali akamboni ooyu, wakamukondwelesya Leza.”42
GSAM 48.3Kabili, Eliya a Elisha mbobakali beenda pamo, “cakacitika kuti, mbobakazwaya ambele balanda, inga, kwakaboola likolokoto lya mulilo, a mahosi a mulilo, yakabaandula babili; alimwi Eliya wakakwela kujulu a mphepo nkondwe. Elisha wakabona, wacila kuti, Taata wangu, taata wangu, likolokoto lya Isilaeli, a basikwela baakwe. Alimwi wakaleka kumubona.”43
GSAM 48.4Enoki wakasyinsyimya kuboola kwa Kriste kuba mubeteki wanyika yoonse, aakwaambo kuti: “Mubone, Mwami ulaboola a makumi aa zyuulu zya basetekene bakwe, kuti abeteke bantu boonse, alimwi akalule bantu batali bapiya, a milimo yabo yonse yabubi ibeenganya, na majwi aputukide abakabi batali bapiya bakalanda kuli nguwe.”44
GSAM 49Jobi Wakayiisya Kuboola kwa Mwami
GSAM 49.1Jobi, ooyu uuyinsyimwa kuti wakalibede mu ciindi ca Musa, wakali amvwisyo zimwi zya kuboola kwa Kriste alimwi a buzyuki; nkaambo wakati: “Aah, kuti majwi angu akanyolwe nomba! Aah, kuti akanyolwe mu bbuku! kuti akakumbwe a cipeepho ca zubili alimwi a lotwe mu lwale lyoonse! Nkaambo ndiyaya kuti Muponesi wangu uliyobede, alimwi kuti mumasiku a kumamanino uyooyimaanyika; alimwi naa nyongololo zinyonyoona mubili ooyu lukanda lwangu nolwamana kunyonyoonwa, pele munyama yangu ndiyoomubona Leza: ndiyoomubona ndemwini, ameso angu aakamubona, pele kutali muntu umwi.”45
GSAM 49Citi ca Davida, Citi ca Mwami
GSAM 49.2Citi ca Davida cakambwa kuti citi ca Mwami. “Solomoni wakazikala paciti ca Mwami kuba mwami musaangule Davida, taata wakwe.”46 Mwami wakali “wakasumpa a cisyomezyo kuli nguwe [Davida], kuti kuzwa kumicelo yamatumbu akwe, kulinguwe muntu, uyakazusa Kriste kuti azikale paciti cakwe: wakabona zya kumbele, walanda kubuzyuki bwa Kriste, kuti moyo wakwe takasiyidwe mucuumbwe, alimwi mubili wakwe takabona kubola.”47 Kabalilwe alimwi kuli bwaami bwa Kriste bwakumbele kuti, Uyooyikala paciti ca Davida. (Bona Isaya 9:7.) Kuzwa apo, “bamwami banyika bazuula, bamweendelezya balangana pamo kulwisya Mwami alimwi a Wakabikkwa Mafuta. Pele ndabikka mwami wangu pacigombe cangu cakasetekene ca Ziyoni. Ndakaziyandula cisyomezyo: Mwami wakati kuli ndime, Wena uli Mwana wangu; lyobuno ndakuzyalide.”48 Kuzwa apo, “Mwami wakati kuli Mwami wangu, Ikala kumukono wangu wabululyo, kusikila ndibikke balwani bako kuba cikondo cako.”
GSAM 49Bayuda Bakashendwa
GSAM 49.3Majwi aaya akashendya Bayuda. Aapa kwakali cilandwe cabakali kukonalyi: naa Davida wakambile kuti ngu-Mwami, ino akali mwana wakwe buti? Akali mwana wazyalwa kuzwa ku lunyungu lwa Davida, alimwi abe Immanuweli—Leza ali andiswe—buti? Pele Isaya, musyinsyimi wabo, wakati: “Musimbi uutazyi mwaalumi uyooyimita, uyooyala mwana-walumi, alimwi uyoomubila izina lya Immanuweli.”49
GSAM 50.1Kriste wakali kumvwa akubuzya kwakali kuyomvwananisa Bafalisi bakali kukambwa, nkaambo wakababuzya kuti: “Ino mulayanda buyi kuli Kriste? Mwana wa bani? Baamwi kuli nguwe, Mwana wa Davida. Wakati kuli bo, Ino Davida wakambila buti mu Muuya kuti ngu-Mwami, akati, Mwami wakati kuli Mwami wangu, Ikala kumukono wangu wabululyo, kusikila ndibikke balwani bako kuba cikondo cako? Ino Davida naa wamubila kuti ngu-Mwami, akala mwana wakwe buti?”50
GSAM 50.2Makani aaya alaambwa alimwi mu Salimo 45:6, 7 kuti: “Citi cako, Ee Leza, ncakali alimwi aalimwi: musako wabwaami bwako musako uululeme. Wayanda kululama, waloba bubi: nkaambo Leza, Leza wako, wakakubikka mafuta a lusekelo kucila beenzinyoko.”51 Amasimpe aaya alimwi akali kumeso, Bayuda bakali kubede azyezo zya maano zya kucila zya Mweendelezya a Muwelezya wakumbele. Tacikabede kusika kumwi.
GSAM 50Lunyungu Lwakazwa ku Leza
GSAM 50.3Kwakapegwa milawo iitali yoonse kweendelana a Kriste alimwi a buzali bwakwe, nkaambo Mwami naakazwida kuli musyinsyimi Mikeya wakalondola ciyanda cakwe ca Leza, alimwi a musyandile mutobeni kwe waakazyalilwa: “Pele wena, Bethelehemu Efulata, pele uli mutobene mumayanda a Juda, ku ndwe kuuya muntu wakuyanda kuba mweendelezya wa Isilaeli; kuboola kwakwe kwakaba kuzwa kumatalikilo, kuzwa kucindi citali kumaninina” (mu margeeni, kwa Hebeli, “kuzwa mumazuba a lyoonse”).52
GSAM 50Bukabe bwa Leza Bulibonya mu Shekina a Kkumbi
GSAM 50.4Kumbele mumulimo wa BaIsilaeli, Solomoni naakamana kuzakulula tempele, lye wakati lyeelede kuba “lyabukata kapati,” shekina lya bukata bwa Leza lyakazikala pakati ka bakerubi panembo ya citi cakulipilila. Cinyolwa kuti naa tempele lyakabikkilwa, bamupaizi mbaakazwa mu busena busetekene, “kkumbi lyakazuzula ng'anda ya Mwami, cakuti bamupaizi bakalikonalyi kwima kulisila nkaambo kakkumbi: nkaambo bukata bwa Mwami bwakazuzula ng'anda ya Mwami.”53 Bukabe bwa Mwami mu tempele eli bwakabonwa kumeso a bantu mukkumbi lyabukata. Mwami wakazyuula kupaila kwa Solomoni pa ciindi eeco, wati kuli nguwe, “Ndakamvwa kupaila kwako, alimwi ndasala busena oobu kuba ng'anda yangu yazipaizyo.”54
GSAM 51.1Bantu bakalubila, bakatalika kukomba zikozyanyo, nkaambo koobo mumunzi wabo alimwi a Busena Busetekene bwakaba mumazunde a myaka makumi aali ciloba. Kuzwa mubupumukidwe, tempele lyakazubwa antoomwe a Zorobabele. Pele lyakali lyansi mubukata kucila lyakazubwa a Solomoni, Mwami wakalanda kweendelana lye a musyinsyimi wakwe kuti, “Bukata bwa ng'anda iili ino buyookala bukata kucila bwa ng'anda yakusaanguna.”55 Ng'anda eeyi yakazyalisigwa a Herode, alimwi mu mapaza akwe Muponesi wakayisya. Ng'anda yakusaanguna yakali akkumbi lyabukata lyalo lyakali kumaniisya Mwami, pele mu ng'anda yabili mweewo wakaboola Muponesi mwini, Mupangi wezintu zyoonse.
GSAM 51Bwaami Bwabukata bwa Cisiko ca Yese
GSAM 51.2Kuli baakali kulindila bakali kwiiya mumazuba a Isaya, zyaakali kumaniisya zya bukata bwiiminina a kuponesya kwamamanino zyakali kuba cipego ca makambwe alimwi a kutondezya. Zisyinsyimi ezi zyalondola kabili, a kwatalika, musyobo kwe baakali kuya uyu Muponesi wakali kulindilwa kuti azee: “Uyooboola mulamu kuzwa kucisiko ca Yese, alimwi mulamunwa uyookomena kuzwa mumiyanda yakwe: Muuya wa Mwami uyooyikala pali nguwe, Muuya wamaano a kumvwisya, Muuya wakupaampula a wanguzu, Muuya wa luzibo alimwi a kutya Mwami; alimwi uyoomucita kuti amvwisye alimwi mukutya Mwami; takabeteki a kubona kwamenso akwe, alimwi takalubiki a kumvwa kwamatu akwe: pele a lulamiko uyoobeta baceesi, alimwi a kusyomeka uyoosandula bantu bacefya banyika: uyoopapula nyika a luseke lwa kanwa kakwe, alimwi a mpepo ya mipomo yakwe uyoowulula bantu babubi.”56
GSAM 52Buzyuki Buyisigwa a Basyinsyimi
GSAM 52.1Musyinsyimi Isaya wakayisya alimwi cilangililo cabuzyuki bwa bafwide, a majwi aakusandula kuti: “Pacigombe eeci Mwami wa mipoka uyoocitila bantu boonse cilyo cizwide mafuta, cilyo ca vinyu wakalilila atala amaseese, ca zyakulya zizwide mafuta aamafuwa, ca vinyu wakalilila atala amaseese alimwi wasengululwa kabotu. Uyoowulula pacigombe eeci cikuwo cakafukilwa bantu boonse, alimwi a cikuwo cakafukilwa mpoka zyoonse. Uyoomena lufwu a kukunda; Mwami Leza uyoosula misozi kumeso aantu boonse; alimwi uyoosamya cisyayilo cabantu bakwe cinyika yoonse; nkaambo Mwami walanda oobo. Kuli buzuba oobo uyooyiwa kuti, Inga, ooyu ngu-Leza wesu; twakamulindila, uyootwaponya: ooyu ngu-Mwami; twakamulindila, tuyookondwa alimwi tuyookkomana mukuponesya kwakwe.”57
GSAM 52Bwaami Bwanyika Yakasandulwa
GSAM 52.2Musyinsyimi ooyu wakati buyookala munyika yasandulwa, kwe bwaami bwamamanino buyookazikigwa: “Nkaambo inga, ndilapanga kujulu kupya [kujulu kwamupepo] alimwi anyika ipya; zyintu zyakusaanguna tazikazukilwi, alimwi tazikaboola mumoyo [mu margeeni, kwa Hebeli, ‘kuboola mumoyo,’ eelyo kulilumba kabili]. Pele ikondweleni alimwi mujatile mulo lyoonse muzyo ndipanga: nkaambo inga, ndilapanga Yerusalemu kuba kusalala, alimwi a bantu bakwe kuba lukkomano. Ndikondwa a Yerusalemu, ndijatile mulo a bantu bangu: lizwi lya kulila talikazomvwika alimwi, alimwi lizwi lya kubiila. Takakabede mwana uukomena masiku masyo [kuzwa ciindi cakupangwa nyika ipya] [mwana uupona ciindi cisyoonto], alimwi takakabede mucembaale uutazuzyi mazuba aakwe [kucembaala kakutanasika ciindi]; nkaambo mwana uyoofwa naa akwana myaka 100 [mumazuba bantu nobakali kukala myaka 900, mwana wakali kukonzya kuba a myaka 100]; pele mububi naa akwana myaka 100 [mu ciindi camyaka yakupona myaka 100] uyoosinganwa. [Bantu bafwa ciindi cakupangwa nyika ipya mbaboobelela mu ‘kuloba kwabantu batali bapiya.’ 2 Petulo 3:7.] Bayooyaka mang'anda, bayookkalamo; bayoobyala minguba, bayoolya micelo yayo. Mang'anda ngebayaka taakooyookalwa umbi; micelo njibabyala tiikooyooligwa umbi: nkaambo mbuli mazuba a muti [muti wabuumi, Septuaginta] mbobakali mazuba a bantu bangu, alimwi basyidwe bangu bakaba atala mumilimo yamaanza aabo.”58
GSAM 53.1Ezekieli wakabona kumbele a ciindi citali kusikila kubuzyuki bwa bafwide. Kwiinda muli nguwe Mwami wati: “Mubone, ee bantu bangu, ndilazubula zyuumbwe zyanu, ndilamucita kuti mukwelele kuzwa muzyuumbwe zyanu, alimwi ndalamuleeta munyika ya Isilaeli.”59
GSAM 53“Wakanyamuna Kwiingwa Kwesu”
GSAM 53.2Kuli Isaya, musyinsyimi wakali kumvwa mulumbe wakuponesya, kwakazululwa buyo bwiya, mapenzi alimwi a kufwa kwa Muponesi a mulandu wabantu. “Ndi bani,” wakalanda musyinsyimi, “wakasyoomeka kumulumbe wesu? alimwi mboli mukono wa Mwami wazululwa? Nkaambo uyookomena kumeso akwe mbuli cimuti cicece, alimwi mbuli muyanda munzanda: takali a cikope alimwi a bukata; naa twakamubona, takali abusena bwakumuyanda. Wakacekwa alimwi wakasiyigwa a bantu; muntu wamapenzi, wakali kumvwa bwiingu; twakafukila kumeso esu kuli nguwe; wakacekwa, alimwi tatwakamubikkila bulemu. Masimpe wakanyamuna mapenzi esu, wakatwala kwiingwa kwesu; pele twakamubikkila kuti wakakomwa, wakapigwa a Leza, wakalipilwa. Pele wakakomwa a mulandu wamipanduki yesu, wakapandulwa a lubi lwesu; cisyayilo cabukukomana bwesu cakaaba pali nguwe; alimwi a mipombo yakwe twakapona.”60
GSAM 53.3Ino zintu ezi zigambya boobu zyakali zya kuyoboola mumazuba angu? Bantu alimwi a musyinsyimi bakali kukonzya kubuzya oobo. Kwiitaba kwakali kuba kuti, Tazikabooli ino; ciindi cakuboola kwa Muponesi ooyu mukulu tacikafika; pele musyinsyimi wakati, “Meso ako aakabona Mwami mubukata bwakwe; aakabona nyika ilikulu kule.”61
GSAM 54Zisyinsyimi zya Daniele Zilondola Zyakumbele
GSAM 54.1Pele, kwiinda muli musyinsyimi Daniele, Mwami wakatalika kuyisya bantu bakwe kweendelana a bwaami bwakazooka buyo-buyo alimwi bukaba amulawo kusikila ciindi cakubikkwa bwaami bwakwe bwalyoonse; alimwi akabazulwida ciindi ciyandika, kuzwa kucintu cakali kutacikacitika kusikila kubonekela kwa Mesiya alimwi a kugonkwa kwakwe. Kumvwisya ndoto ya Nebukadinezara kwakazulwida kuti bwaami buna bwakali kuya kweenya nyika bwakali kuyanda kusyaalila mumaanza alimwi a bukata kweendelana a kubika kwagolide, siliva, cingwe alimwi a zubili; alimwi kumamanino bwaami bwakaba bwaanda, bwakaba buyo-buyo, bwakafwana kubula bwa zubili bwasangene abulongo bwamatope. Kuzwa apo kwakali kuya bwaami bwakujulu, bwakali kuya kumukala bwaami oobo bwakali kuya kuba mbuli cisu ca cipepetelo cakasikila, cakuti takakabede busena bwabo, pele bwaami bwa Leza bwakazuzula nyika yoonse.
GSAM 54.2Kuzwa apo, mumubono wacipatano ca ciloba, a zifwanikiso zya nyama zine zikulu, mulimo ooyu wakazungulukwa kabili, alimwi kwakazululwa zintu zimwi zya bwaami oobu. Mu cipatano eeci mulimo wa bukali bwa “musengo uucece” wakalondolwa, bwakali kuya kusimuka naa bwaami bwane bwabaambulwa mumayanda ikumi, bwakazunda bwaami butatu akati kabo kuti bwimike bwaami bwa muuya pali boonse. Bwaami bwa paapa bwakali kuya kukalilila mubukkale bwabwaami bwane bwakabaambulwa alimwi bwakali kupwayika cakufwambaana, kwamyaka 1260. Zintu ezi zyakasalazigwa kusikila ciindi Kriste naayootambula bwaami kuli Taata wakwe, alimwi uyoobupa basetekene ba Mwinene; bwaami bwakali kuya kweenya nyika yoonse, alimwi bwakali kuya kwima lyoonse.
GSAM 55Mazuba 2300
GSAM 55.1Mu cipatano ca lusele ca Daniele, mumubono wa mbelele ndume, mbuzi alimwi a “musengo uucece wakakula kapati,” musyinsyimi wakazungululwa kabili kusikila kumamanino a ciindi. Mu mavesi 13 a 14 kwakabikkwa maano kucindi—mazuba 2300—cakali kuya kusikila lubeta. Eeci cakali ciindi citali, alimwi musyinsyimi wakamvwisya oobo; nkaambo mungelo wakamubuzya kuti mubono wakali wasala masiku manji. Kucili kuti takakapegwa buzuba bwakusaanguna kwamazuba aaya, nkaambo oobo wakamaninina cipatano kuti, “Ndakazukila mumubono; pele takwali wamvwisya.”
GSAM 55Mawiki Makumi aali Ciloba Kusikila kuli Mesiya
GSAM 55.2Cipatano 9 cakonkomona kuti mungelo wakaboola kuli Daniele, kwiitaba kupaila kwakwe, kuti amupe maano alimwi a kumvwisya. Wakamubuzya ciindi camawiki makumi aali ciloba. Mawiki 69 aa myaka [mbotubuzigwa, lyaambwa kuti shevooim, lyakasandulwa kuti “mawiki”] akali kuya kusikila kuli Mesiya. Busena bwakatalikila ciindi, “mulawo wakubweza alimwi akuzubula Yerusalemu,” bwakatali kapegwa. Kubuzya kwakaboola kuti, Daniele wakali kukonzya buti kumanya kwe mawiki 69 akali kuya kumaninina? Mu cipatano 12, cilandwe ciindi cakalanganwa kabili, alimwi kuli kubuzya kwakwe kuti, “Ino zintu ezi ziyookala buti kumamanino?” wakabuzigwa kuti ayende nzila, nkaambo majwi “akajalwa alimwi akavunwa kusikila ciindi cakumamanino,” ciindi “basongo bayoomvwisya.”
GSAM 55.3Mbulimboli cilandwe eeci ciindi ncimwi cakali ambwa a mupostoli Petulo naa wakati: “Kuli kuponesya ooku basyinsyimi bakabuzya alimwi bakasandaula cakusolekesya, aabo bakasyinsyimya luzyalo lwakali kuya kumusikila ndimwe; bakayanda kumvwisya kuti ncinzi, alimwi ciindi nzi, Muuya wa Kriste wakali muli bo wakali kucibikkila, naa wakalanda kumbele mapenzi a Kriste, alimwi a bukata bwakali kuya kumusikila.”62
GSAM 56Mamanino a Batali Bapiya
GSAM 56.1Malaki, musyinsyimi wakumaninina wa Cipangano Cakale, wakasiya lyondo lyakukomesya lya kwoololwa kwamamanino kwabantu babubi kuti: “Mubone, buzuba bulaboola, buyaka mbuli ciko; alimwi boonse bazuulide, ee, boonse bacita bubi, bakaba mbuli cisu: buzuba buyoboola buyobayaka, oobo mbwaamba Mwami wa mipoka, cakuti takakabasiyila mizi naa mutanda. Pele kuli ndimwe batya izina lyangu Zuba lyakululama liyoboola lyakupolesya mumapapilo aalyo: alimwi mukazwida, mukakula mbuli byakuuma mu cibanda. Mukakapapula babubi; nkaambo bakaba mavu aansi a makondo aanyu mubuzuba ndakacita oobo, mbwaamba Mwami wa mipoka.”63
GSAM 56.2Majwi aaya oonse akanyolwa mu Cipangano Cakale, akali mumaanza a BaIsilaeli, akabazulwida zintu zinji zya mpango yakuponesya. Ino cibede cizuzu buti cakulindila kwabasikwiiya mulumbe cakusolekesya, mbobakabona alimwi akumvwa kuti bakali kusendela kucindi Lunyungu oolu lwakasyomezegwa lwakali kuya kuboola. Pele mabunga, alimwi aaba bakali kabala Magwalo mu masinagoge Nsabata yoonse, bakatali kumvwisya mulumbe (Milimo yabapostoli 13:27). Bantu bakasuswa, bakali kusolekesya kwiiya, bakasandaula Magwalo cakusyomeka kabasolozegwa a Muuya, mbulimbulibede bakali kupaila canguzu, mbuli mupostoli Johani mu ciindi cino kuti: “Boola, Mwami Jesu, alimwi uboole cakufwambaana.”
Notes
- Tusimpi 13:12. ↩
- Hagai 2:6, 7. ↩
- Bahebrayo 12:26-28. ↩
- Isaya 28:13. ↩
- Tusimpi 4:18. ↩
- Matalikilo 4:1. ↩
- Bahebrayo 11:4. ↩
- Matalikilo 4:25. ↩
- Matalikilo 5:29. ↩
- Matalikilo 9:1; 10:9, 10. ↩
- Matalikilo 13:15-17. ↩
- Bahebrayo 11:8. ↩
- Bahebrayo 11:10. ↩
- Matalikilo 15:13-15. ↩
- Bahebrayo 11:19. ↩
- Bagalatiya 3:16. ↩
- Bagalatiya 3:8. ↩
- Matalikilo 28:13. ↩
- Matalikilo 49:10. ↩
- Kuzwa 1:8; Milimo 7:18. ↩
- Bahebrayo 11:23. ↩
- Bona Makani Aakale aabaJuda aalembedwe aaJosephus, Bbuku 2, caandaano 9, cibeela 7; Muuya wa Busyinsyimi, bbuku 1, mapeeji 165, 166. ↩
- Milimo 7:25. ↩
- Myeelwe 24:17. ↩
- Bahebrayo 11:12, 13. ↩
- Myeelwe 14:21. ↩
- Habakuki 2:14. ↩
- Kuzwa 25:40; 26:30; 27:8; Milimo 7:44. ↩
- Bahebrayo 8:3-5; 9:8-12. ↩
- Bahebrayo 10:1. ↩
- Milimo 13:19, 20. ↩
- Deuteronomo 4:6, 7. ↩
- 1 Samuele 8:7. ↩
- 1 Samuele 8:5. ↩
- 1 Samuele 8:19, 20. ↩
- Hoseya 13:9-11. ↩
- Ezekieli 21:25-27. ↩
- Mikeya 4:8. ↩
- Salimo 89:27-29, 36, 37. ↩
- Isaya 9:6, 7. ↩
- Matalikilo 5:24. ↩
- BaHebeli 11:5. ↩
- 2 Bamwami 2:11, 12. ↩
- Juda 14, 15. ↩
- Jobi 19:23-27. ↩
- 1 Makani 29:23. ↩
- Milimo yabapostoli 2:30, 31. ↩
- Salimo 110:1. ↩
- Isaya 7:14. ↩
- Matayo 22:42-45; Salimo 110:1. ↩
- BaHebeli 1:8, 9. ↩
- Mikeya 5:2. ↩
- 1 Bamwami 8:10, 11. ↩
- 2 Makani 7:12. ↩
- Hagayi 2:9. ↩
- Isaya 11:1-4. ↩
- Isaya 25:6-9. ↩
- Isaya 65:17-22. ↩
- Ezekieli 37:12. ↩
- Isaya 53:1-5. ↩
- Isaya 33:17. ↩
- 1 Petulo 1:10, 11. ↩
- Malaki 4:1-3. ↩