Mpango 21 — Maanza a Kusololela mu Mulimo
GSAM 322.1“Ndiyookuyiisya akukutondezya nzila njoyelede kweendela.”1
GSAM 322.2Kuli muntu ooyo waba kuti Mwami nguwe uusyoma, kusweka kwakwe kulamubikkila lyoonse. Pele kuli ciindi ceeci kusweka uku kulibonya kapati, mbuli kuilwisigwa ku bubi a mapenzi aalibonwa aatali kulibonwa, alimwi a nzila Jehova njazulila kuti masimpe aakwe ayandulukidwe. Eezi nzyo zintu nzyaamba mpango eeyi.
GSAM 322Mubono Wakutaanguna mu Michigan
GSAM 322.3Mu mwezi wa May, 1853, Baalu White a mukaintu wabo bakalambula ku Michigan. Nciindi cakutaanguna kuti balambule kumbo kwa Buffalo, N.Y. Nsabata yamamanino mu May bakali ku Tyrone, eelyo abusena oobo mukaintu White wakatondezyegwa mu Mubono wa Musyinsyimi kujatikizya makani aaba BaMubambi ba Nsabata mu cisi eeci, a kucenjezyegwa kujatikizya zintu zyakali kukonzya kubapikwila. Pa June 2, ku Jackson, wakalemba mapepa aali lusele, panopa mazwi aali kumweka kuye. Wakanipa kopi yambalwa ya Mubono wa Musyinsyimi ooyu, pele akalomba kuti ndimubambile kopi iilimbile iilembedwe a pen a ink.
GSAM 322Mukaintu Wakaamba Kuti Wakasalazigwa
GSAM 322.4Kati ka zintu zimwi nzyakabonya, kwakali mulandu wa mukaintu wakali kuyanda kwingila kati kabbunga kesu. Wakati mukaintu ooyu wakaamba kuti wasalazigwa kapati. Mrs. White tiwakatalangana naye, alimwi tiwakali kumuziba kunze lya zintu nzyakabona mu Mubono wa Musyinsyimi ooyu. Tanaakalondolola buyo njeenzela yamukaintu ooyu, pele alimwi wakabona kuti naakamubikkila mulandu, wakali kuyakubikka busyu bwa muntu uusalala, aamba kuti, “Mwami—ulizyi—moyo—wangu.” Wakati mukaintu ooyu wakali kuunka a nyika a mwana mulumi, pele balumi bakwe, mudaala, bakali ku ng’anda kubeleka kuti bajane mali aakubagwasya munzila yabo mbyaabi. Mrs. White wakati Mwami wakamubonya kuti “nokuba mukaintu ooyu wakaamba kuti wasalazigwa, iye a mwana mulumi bali a mulandu wakupwazya mulawo wa musanu abili.” A kwale eeci cilembedwe mu ciboko cangu, ndakalindila a kuuma moyo kuti ndibone kuti zintu zyakamana buti.
GSAM 323Kuswaangana ku Vergennes, Mich.
GSAM 323.1Twakaba a maswaangano ku Jackson, Battle Creek, Bedford, a Hastings, eelyo twakafika ku Vergennes, Kent Co., eyi yakali ng’anda yamukaintu ooyo. Twakafika kucibaka cakali kuyakutalila busiku, pa June 11, kupati kusika Nsabata. Cibaka cakutalila cakali ng’anda ya Baalu White wakali kale mupaizi wa cikombelo ca Bakristu. Nkaambo nyika eeyi yakali kupangulwa, bakali kubambila maswaangano mu ng’anda ikulu ibotuule, ma mile matatu kucibaka cimwe, alimwi mukaintu wakabonwa Mubono wa Musyinsyimi wakali kutalila ma mile abili kuzwa kucibaka cakuswaanganila.
GSAM 323Bukamboni Kuli Mukaintu Uujisi Busungu Bwakwiindilila mu Cikombelo
GSAM 323.2Pa June 12, pa 10:30 A.M., twakaswaangana mu ng’anda ibotuule kuti tuswaangane. Mrs. White wakakkala kumamanino aakulumwensi aa rostrum, ndakakkala abusena bwakwe, Baalu Cornell kuli ndime, alimwi Baalu White wakali kululyo lwa rostrum, aamba. Inga aamba kwa miniti ikumi natanu, mudaala a mwana mulumi bakasika antoomwe, bakakkala kucitulo cakumbele abusena bwa rostrum. Bakali a mukaintu mutali, mutooto, uujisi lukanda lusiya, wakakkala kupati kulyango. Inga Baalu White aamba cakulandila cisyoonto, Mrs. White wakamvwa akuyima akwamba mazwi aakwe, aamba kusweka kwa bapaizi kuti batapwazyi mulimo uubikkidwe kulimbabo, akugwasya a mazwi aakuti, “Amube basalala, nywebo nomunyamuna zibelesyo zya Mwami.” Wakati tacili mulawo wa Leza kuti mukaintu aambilwe kuunka a nyika a mulumi umwi uutali mulumi wakwe. Kumamanino wakati mwiininzi kuti,
GSAM 323.2“Mukaintu ooyo wakakkala kupati kulyango ciindi cisyoonto cipambeni wakaamba kuti Leza wamwiita kuti akambauke. Uleenda a mwana mulumi ooyu wakakkala kumbele, pele mudaala, balumi wabo—Leza amufwide luse!—ulabeleka ku ng’anda kuti ajane mali ngobabelesya kuzumanana mu bubi bwabo. Ulaamba kuti uusalala kapati, wakasalazigwa, pele a makani aakwe oonse aakusalala, Leza wandibonya kuti iye a mwana mulumi ooyu bali a mulandu wakupwazya mulawo wa musanu abili.”
GSAM 324.1Boonse bakaliko bakaziba kuti Mrs. White tanaakababona bantu aba kusikila ciindi nobakanjila mu ng’anda. Kusalula bantu aba a kulondola njeenzela yabo mbuli nzyakacita, kwakajatikizya mizeezo yabakaliko, kwazulila lusyomo lwabo a kwisyomeka Mubono wa Musyinsyimi.
GSAM 324Mazwi Aakambwa Mbuli Nzyakatalilwa
GSAM 324.2Mrs. White ngaali kupa bukamboni bwakwe, bantu bakali kulanga-langa a kusunguluka kuli Mrs. Alcott, mukaintu wakabikkilwa mulandu, kuti babone nzyakali kuyakucita a kwaamba. Kuti ngaali wakatalikene a mulandu ooyu, cakali kuyandikana kuti ayime akukana zintu zyoonse. Kuti ngaali a mulandu alimwi wabyaabi kapati, inga wakali kukonzya kukana zyoonse, nokuba kuti wakali kuzyiba kuti nzyamasimpe. Pele tiwakacita oobo. Wakayima lwiimwi-lwiimwi, meso oonse aali kulangilila, akubikka busyu bwa muntu uusalala, eelyo wakaamba lwiimwi-lwiimwi kuti, “Mwami—ulizyi—moyo—wangu,” eelyo wakakkala tacamba limwi izwi. Wakaamba cintu cimwe cinece mbuli mbwakatila bukamboni kuti wakali kuyamba, alimwi wakacicita a njeenzela njiyona.
GSAM 325Mulandu Wakasyomeka
GSAM 325.1Ncakali kuli, Leza wakali kuzyiba myoyo yabo, alimwi bakali kuzyiba kuti bali a mulandu wakabikkwa; nkaambo kuzwa kuciindi eeco mwana mulumi wakati kuli Mr. Gardner, muntu wakali kukala kucibaka eeco wakamubuzya makani aali a mulandu, “Mr. Gardner, zintu Mrs. White nzyakaamba kuli isu nzasimpe kapati.” Alimwi mukaintu, inga aambila Mrs. Wilson ku Greenville mu 1862 kuti “tandikonzya kwaamba izwi limwi kulwana Mucizi White, nkaambo inga ndabona kuti ndalwisya Leza,” wakazumina kuti zintu nzyakabonwa kujatikizya iye a mwana mulumi zyakali nzasimpe.
GSAM 325Bacibunga ba Messenger of Truth
GSAM 325.2Mu ciindi cakuwa kwamatu mu 1853, bantu basyoonto batanyemede ku Michigan bakaswaangana akwamba kulemba pepa lyakali kwiitwa Messenger of Truth. Mulimo wapepe eeyi a babelesi bakwe wakali kuwoneka kuti wakali kufutula a kukweleta bantu, kutali kukula. Mambobadiki aali minji akalembwa mumapepe, akatupenga mu mulimo wesu wa Mulumbe; nkaambo cakali cintu cakutaanguna kuti tulwe a kukweletwa oobu kubulule, twakabona kuti ncibotu kuti tukane makani aabo aabusya. Kucita oobo kwakalisya ciindi cakali kuyandikana kubelesya mukulijana masimpe aakabikkwa kulindiswe, alimwi kwakali kumumbuka milimo yaSataani, ooyo cakutadooneka wakali kusungilizya kulwana ooku. Eelyo zintu zyakazumanana boobo kusika kumusiku wa June 20, 1855, Baalu White a mukaintu wabo, Baalu Cottrell, a ndime twakamana kuswaangana ku Oswego, N.Y. Twakanyonganyigwa mu kuswaangana kwesu a muntu umwi wakwitwa Lillis, wakangila akusandula mapepa aabusya kati kabantu. Eelyo mbuli ciindi coonse, mubuzya kujatikizya mulimo wesu mu mulandu ooyu wakabwela. Milimo yoonse yakali kucitwa akukana mambobadiki aabo yakali kwambuka kuti babo bakalemba amwi manji.
GSAM 325Lulayo a Businsimi
GSAM 325.3Kuswaangana kwa mupailo kwakacitwa busiku oobo kung’anda ya John Place mu musinda wa Oswego, Mrs. White wakapewa Mubono wa Musyinsyimi. Wakamubonya kuti kuti twalamba mulimo wesu, twakambila masimpe, tutalangi bantu mbuli “bacibunga ba Messenger of Truth,” babo bakayakukambatana boobo-bobene, alimwi pepala lyabo lyakuyakugwa. Eelyo na zyalo zyakacitika, twakabona kuti mweelwe wesu wakayakuwanda kabili. Nkaambo twakasyoma bukamboni oobu kuti bwakazwa kuli Mwami, twakabwamba kucita a kujana kwabwo.
GSAM 326Kugwa kwa Bacibunga ba Messenger of Truth a Pepala Lyabo
GSAM 326.1Mulimo wa masimpe wakakula lubilo, pele “bacibunga ba Messenger of Truth” bakangila mumapenzi boobo-bobene. Mu ciindi cisyoonto, bacibunga bakanyanta, alimwi basololi babo banji bakaleka Nsabata. Pepala lyabo lyakagwa lubilo nkaambo lyakakilwa kusemezegwa, alimwi muntu wakali kubeleka kwa ciindi kuti abe mulamuleli walyo wakasandulukila kuyiisya cikolo; pele nkaambo tanaakayiide kusanguna kulamulula moyo wakwe, tiwakakonzya kulamulula banyike bakwe. Naakayanda kulungamya mwana umwi mucikolo, wakasolola intobolo ya revolver, yalo yakalila pele tiiyakadubula. Kuti atafwi a bantu bakali kuyanda kumupa lufu, wakafwambana busiku ku Canada.
GSAM 326Mbokwakajatikizya Kweenda kwa Kuboola kwa Jesu
GSAM 326.2Ciindi eeci kwakali kumweka kuumbana a bumwi kati kabantu besu kupinda kale; alimwi ngaali kubambwa nzila kuti Mulumbe uyandulukidwe, nzila yakazulilwa mu matalililo oonse.
GSAM 326.3Mu No. 10, Vol. 11, ya Review, Jan. 14, 1858, mulamuleli wakali kwaamba mbuli nzyakaba kuzwa kumulimo wa Messenger of Truth wakati: “Ciindi ca kwambuka, ciindi bakayanda kufutula Review, zintu zyacikombelo ku ofesi zyakali kuyandana $700. Kuzwa ciindi eeco zyakakula kusika ku $5,000. Kuciindi eeco kwakali bantu batandila ku 1,000 bakali kulipila pepa, pele lino bali 2,000, kubikkilizya a lukalabo lwa ‘bule.’”
GSAM 326.4Nkaambo lino twakasika kuciindi (1858) ciindi “bacibunga ba Messenger of Truth” bakapwambana akunyanta, alimwi Messenger of Truth wakakana kubeleka, makani aali kujulu alakonzya kutubuzya cintu. Mbuli mweelwe wabantu bakali kulipila Review wakazulila kabili, mweelwe wabasyomi wakazulila kupinda kabili. Aboobo businsimi bwakaambwa kwiinda muli Mrs. White mu June, 1855, bwakazuzikizyigwa.
GSAM 327Kusanguna Kwamwaangano a Matende
GSAM 327.1Mu mazuba aakali kusanguna Mulumbe, cakali cilawu cesu kuswaangana mu zikolo ciindi nocitakali kujanwa cibaka cimbi cibotu. Kucibaka cimwi, bantu banji kapati bakaswaangana cakuti zikolo zyobile zyabupati oobo tazyali kukonzya kubanjizya. Kuti bamvwike boonse, mwaambi wakayima mu lwindowi iijuluke akamba kuli bantu bakali mung’anda a kuli mukwabilo mukulu wakali kukala mumakareta a mumuci. Ncakali kubona bantu banji aba cakatalika makani a kuswaangana a matende.
GSAM 327Kuswaangana mu Matende Kwakuusanguna ku Battle Creek, Mich.
GSAM 327.2Aboobo pa May 22, 1854, Baalu James White a bamwi bakasala mu lukiiko kuti ncibotu kubelesya matende mu maswaangano. Kuciindi eeco matende makulu taakali kubelesyegwa kanji kuzintu zimwi kunze lyamasobano aabantu bacita zintu zigambya abanyama bayiisyidwe, kutondezya banyama, alimwi amasobano aindene-indene. Michigan yakaamba kuba cisi cakutaanguna kuti BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili baye mumulimo ooyu. Kuswaangana mu Matende kwakangula ku Battle Creek pa June 10, 1854. Lino njeenzela eeyi yakuswaangana mu ciindi cakupya yakula kapati.
GSAM 327Kwakapegwa Muzeezo wa Kuswaangana mu Nkambi
GSAM 327.3Mu mwaka wa 1868, ciindi cimbi cakweendelezya cakacitwa. Cakali kubikkwa mumasalilo kuti kuswaangana mu nkambi ncibotu, alimwi bakasala kuti eeyi njiinzila ibotu yakubamba maswaangano makulu a bantu besu. A matende likulu lyamisangano ya bantu boonse a matende manini aamapa, bantu bakali kuyakuba a buswezi, eelyo mazuba manji akali kuyakumala a lukiiko a kusopa.
GSAM 328Kuswaangana Kwakuusanguna mu Nkambi ku Wright, Mich.
GSAM 328.1Kuswaangana kwatutaanguna mu nkambi kwakacitwa ku Wright, Mich., Sept. 1-7, 1868. Maswaangano makulu a bantu besu aali kukula kusika kuli kuti maswaangano aamu nkambi aali kupinda makumi osanwe alabambwa mwaka amwaka mu mabala aali a mulimo. Kuswaangana uku takuli ku America kwini, pele alimwi ku Europe, Australia, New Zealand, a South Africa.
GSAM 328.2Mwaangano mukulu kupinda yoonse njyakacitwa a bantu besu wakaba mu mwaka wa 1893 ku Lansing, Mich. Mu mwaangano ooyu mukulu, bantu 3,400 bakali kukala mu matende aamapa aali kupinda 500. Kwakabelesyegwa lubala lwa matende lwakali kupinda 150,000 yadi mukupanga matende aali mu nkambi.
GSAM 328Kuvwunwa mu Ntenda ya Tereni
GSAM 328.3Mbompeya busiku bwakalikwa kusala kwa kuula tende lyesu lyakataanguna lya makapa 60 (May 23, 1854), Baalu White a mukaintu wabo, bakali ku Jackson, Mich., bakali kuyanda kusanguna mulendo wabo ku Wisconsin, kweendeleza mulimo kwaciindi. Twakamala masikati kung’anda ya D. R. Palmer, kupati kuli cibaka ca tereni. Ziindi zinji masikati Baalu White wakaamba kuti, “Ndilimvwa munzila iigambya kujatikizya kusanguna mulendo ooyu; pele, Ellen, tuli a kuswaangana kwakabambwa, alimwi tweelede kuunka. Kuti ngaali kuswaangana kwatali, tandiunki busiku oobu.”
GSAM 328.4Ndaabusiku bwakasika, ciindi cakuya kwa tereni cakafika, twakaba a ciindi ca mupailo. Boonse bakali kuyandilwa kupailila buswezi bwa Baalu White a mukaintu wabo mulendo ooyu. Ngaali twakamiya, Baalu White wakalondoloka lusyomo lwakwe kuti Mwami wakayakubajata a kubasweka.
GSAM 328.5Pa 8 koloko ndakambila nabo ku tereni kuti ndibagwasye kujana zitulo a kubikkila masaka aabo. Twakangila mucuma cimo caki zitulo zitali a kumamanino, cakwaambwa kuciindi eeco kuti “cuma cakutalilamo.” Mrs. White wakati, “James, tandikonzya kukala mucuma eeci, ndiyandila kuzwa.” Ndakabagwasya kujana citulo kati ka cimwe cuma. Mrs. White wakakkala a masaka aakwe mumapazi, pele wakati, “Tandimvwa kuti ndili ng’anda mu tereni eeyi.” Bbelu lyakalila, alimwi nondakabaambila kuti “Mweende kabotu,” ndakafwambana ku ng’anda ya Cyrenius Smith kuti ndikale busiku.
GSAM 329.1Kuma 10 koloko twakagambwa kapati toonse kumvwa Baalu White, ooyo twakali kuyeeya kuti wakali kale kujenda kuli Chicago, aponda kulomba kwingila. Wakati tereni yakafuma mumalailo ma mile matatu kumanzwele a Jackson; tereni inji, a mashini ya tereni, yakafutuka kapati; pele a bantu banji bakafwa, iye a Mrs. White bakafuma batali a cilonda. Wakajana bbiza a kaleta, alimwi a Abram Dodge wakaunka kuli Mrs. White, ooyo Baalu White wakatwala mu maboko akwe kweenda a maali aafwa a mu swamuka a kwiinda kunkwiikwe kamana, kusika kucibaka cikwabilidwe cakulamfwu abusena bwantenda.
GSAM 329.2Mafwumofwumo buzuba bwakatobela ndakaunka a Mr. Dodge kuyakubona mpembwa. Kucibaka cakali kwambuka nzila a tereni a maboko, ng’ombe yakalala kuti ipumule anzila ya tereni ncobeni. mashini ya tereni tiyakali a cibikkilo cakubamba bang’ombe, eelyo niyakalimba nyama, mashini ya tereni yakazwa mumalailo kuya kulumwensi. Kucilonda cakutaanguna ca mashini ya tereni kwambuka panshi, cuma ca masaka cakali a cibokolo ca mabuku ya Baalu White cakaponta kuzwa mumalailo alimwi tiicakanyonganyigwa; kuciindi cimo cuma caboita kumamanino ca tereni cakapambanuka a cintu cimbi kuli tereni, kutali a muntu, eelyo cakamiya a mumalailo. mashini ya tereni a cuma ca mafuta zyakajenda panshi kuzwa kuli tereni makoba 6 kana 8, eelyo mashini ya tereni yakayumya cishalashala ca mutondo cakali kumana makapa 3 mu bukulu. Nguzu zya tereni zyakali kuti mashini ya tereni yasyolwa mpawo yalo, eelyo kumamanino a cuma ca mafuta kwakapenduka akujala tereni. Cuma citali citali ca tereni cakayumya mpembwa ya mashini ya tereni, eelyo cakafula cilonda cibili. Cuma cakutaanguna cakayumya mashini ya tereni cakali cuma ca lubilo, eelyo cakafutulwa kuti cibe twitwi. Ico a zintu zyaco zyoonse zyakaba mulundu wa matwi wakabikkwa kujulu a kutalilila cuma ca mafuta. Cuma cakala kucibili cakali cuma ca bwande bwa bubeli, cakajisi bantu 18, umwi wakafwa alimwi boonse bamwi bakaciswa kwiinda mu mipati yotwe. Cuma eeci cakapambanuka kubeli a cuma cakutalilamo yakacilwa akati. Matalikilo a cuma cakutalilamo akafutulwa, alimwi citulo Mrs. White nzyakali kutamvwa kukala cakafutuka kapati.
GSAM 330Bukamboni bwa Kuvwunwa a Leza
GSAM 330.1Ngaali twalanga mpembwa, eelyo twabona cuma Baalu White a mukaintu wabo nzyakali kuli kuciindi cakulwa, ciyime ciyakwe, makoba 15 kuzwa kuli mpembwa, twakazumina mumyoyo yesu kuti Leza wakamvwa mipailo, alimwi ngowani wakatuma mungelo wakwe kuti apambanule cuma eeco, kuti babesyi bakwe bafume batali a cilonda? Makani aaya akatuyumya kapati ciindi mubelesi wakali kulanganya mabuleki a tereni naakaamba kuti teensi nguwe wakapambanula cuma eeco, alimwi kuti tiwakali muntu pa cibaka cakuyimapo ciindi eeco, alimwi kuti kwakali cintu cikumweene kuli iye a bakali mu tereni kuti cakapambanuka buti; alimwi cilakumweene kupinda oonse, mutwe wa kukwatilila a cikakililo zyobeli tiizyafutuka, alimwi cikakililo a munyolo zyakalala pa cibaka cakuyimapo ya cuma cakafutuka mbuli kuti zyakabikkidwe a luboko ulususilila.
GSAM 330.2Kumamanino a busiku bwa 24, nzila ya tereni yakasalazigwa kwiinda mu matwi, eelyo ma tereni akeenda mbuli lyoonse, Baalu a Mrs. White bakangila limwi mumacuma akajenda a buswezi ku kuswaangana kwabo ku Wisconsin.
GSAM 330Bakulwani Bakabikkilwa Mulandu
GSAM 330.3Takwakali “kweenda kwabuswezi” kwini kuli Israyeli wa kale. Bakali a bakulwani kunze bakali kuyanda kubapikwila kumatala onse. “Mubunga wa bantu basyoonde” a batali basalazigwa kati kankambi bakali zintu zyakubelesyegwa a Sataani kuti azundulule kutakkuta, kupwambana, kuung’ununa, a kwambuka. Kuti luboko lwa Leza lwakali kubakula a bantu bakali kumusyoma, alimwi kuti kuzunda kwakali kujanika mumilimo yabo, kwakali bukamboni kuti bantu aba bakajane luse mumenso aakwe—kuti luboko lwa Mwami ndolwakali kubasololela.
GSAM 331.1Mbuli oobo mu kukula a kuyanjula kwa Mulumbe wa Mungelo Watatu, kukula kwakwe takwakali nkaambo masimpe aakali kubambilwa akali kusungwa a moyo wa muntu wakalilwa. Pele, masimpe aakali kati ka Mulumbe—Nsabata ya Mwami—alakonzya kumanana a zintu zyakuyanda, zya nyika, akupatula aabo bamvwanana nayo kuzwa kumilimo ya nyika mazuba obile mu nsondo yomwe. Mulimo wa Masimpe Aali Kuno wakaba a bakulwani banze, bakalikanzide alimwi bakazumanana mukuyanda kufutula mulimo. Kuli boobo inga twaamba a mazwi amukambausi wa Intembauzyo kuti: Kuti ngaali Mwami teendabaali kuli isu, lino Israyeli aambe; kuti ngaali Mwami teendabaali kuli isu, ciindi bantu bakabuka kutulwana, nobakatumena tucipona, ciindi bukali bwabo bwakali kuyaka kuli isu.2
GSAM 331.2Bantu bakayanda zintu zyabo a batanyemede kati kankwebo kesu bakazumuka ciindi a ciindi, baamba zintu zikulu nzyakali kuyakucitika na makani aabo aakumana; pele mbuli mumuni wa mwiitilizi, mumuni wabo wakazima kale. Mulimo wa Masimpe Aali Kuno, kuciindi cimo, wakali kwiinda lwiimwi-lwiimwi kuzunguluka nyika, wakawamba kukala a nguzu a kubikkilizya amatalatala onse.
GSAM 331Baalu Stephenson a Hall
GSAM 331.3Mu ciindi ca kupya ca 1855, Baalu Stephenson a Hall bakasola kucita mupanduko mu Luyanda ya Wisconsin. Bakwesu bakulu bakaziba kuti bakali kufwaya kuyezya zintu zyoonse zya lusyomo lwedu kwiinda mu njiisyo yabo ya “Ciindi Cilikuboola,” alimwi bakali kufwaya kapati kuti BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili basambilizyigwe cilongwa ca ciindi ca kuyezya musule lya Kuboola kwa Jesu kwa Bili.
GSAM 331Kwiindilila Pali Bona
GSAM 331.4Nobemba 20, 1855, Mrs. White wakapegwa Mubono wa Musyinsyimi wa nseendelo yabo, alimwi wakapegwa kwiindilila kwa makani aayo alimwi naakamana, mumwiwo ooyu: “Muntu uutakwe nguzu, woyeeya kuti inga wakanizya mulimo wa Leza? Muntu uutakwe nguzu, kuguma kumwe kwa munwe wakwe kulakonzya kukuwisya ansi. Uyakulekelela ciindi cisyoonto buyo.”
GSAM 332.1Bacinkene besu bakati apa pali Mubono wa Musyinsyimi wakali kucazumuna kuti bantu aba bakali kufwaula kumanana, alimwi pele bakatala myaka minji, oobo Mubono wa Musyinsyimi tiwakazuzikizigwa. Mu Mubono wa Musyinsyimi tamuli cintu na cimo cijatikizya lufu lwabo. Bakalembolwa bali bantu bakafwaanga kunizya mulimo wa Mulumbe wa Mungelo Watatu. Nobakali kwaambilwa kuti cakali kuyoopeba kuti Leza abakanizye, kwazumizigwa kuti, “Uyakulekelela ciindi cisyoonto buyo.” Bakacita nzi? Muciindi cakukunda mukulwana kwabo, mbuli mbobakali kulindila, bakali kuzwilwa mbuli bantu bakafwaula nzila yabo mu mudima. Mu nsondo zisyoonto, bakaleka Nsabata limwi, alimwi bakayanda kuyikakanizya. Bakali kulindila kubamba cibinja ca “Ciindi Cilikuboola,” bali bona balongozya. Kwiinda mukuleka Nsabata, bakalasa buumi bwabo bwakubamba cibinja eeco, alimwi bakalufwa bulelo bwabo kubantu besu. Akaambo ka nseendelo yabo, bakanyonyoona limwi ncobakali kuyanda kucita kumatalikilo. Bantu besu bakati, “Ncobeni, Leza ‘wakabalekelela ciindi cisyoonto buyo.’”
GSAM 332Mamanino Ayiya a Buumi
GSAM 332.2Pali makani a bantu babili aba, inga kwaba kabotu kupa makani amwi a lufu lwabo luyumu, aakambwa abakwesu babo bene, bakasyoma “Ciindi Cilikuboola,” abo benya bakaswaangana nabo musule lya kuleka Nsabata. Myaka iili makumi otatwe aciloba yakainda, Mr. Hall wakaba muntu uutalili mbuli wakaswalala (akaambo kakuzambala kwancende yabbongo), akaambo kakuti wakalufya mali manji kapati akaambo ka kucengwa abamwi. Wakali kuyeeya cakubeja kuti naa azwa anze, mubili wakwe wakali kuyoopalala ansi anyika. Taali mubi, pele, ncobeni, mumyaka eeyi yoonse wakaba uutakonzya kucita mulimo wa mubiki wa Mulumbe mu nzila yoonse.3
GSAM 332.3Baalu Stephenson wakafwa myaka iili mbuli kkumi aa cisambomwe yakainda. Kumyaka minji nkwiilaa kufwa kwakwe, wakaba uutali a bukkale bwakukkala, alimwi wakali musiru, pele tanaakali ntenda kubantu bamwi. Katanaba boobo, akaambo ka lwaanguluko ndwaakali kuyeeya kuti ulijisi kwiinda mu njiisyo njaakatambula yakuti kunyina mulawo, wakaleka mukaintu wakwe, mukaintu uutakaambwa kuti wakacita bubi (wakali kukonzya kuzumanana kuleka mukaintu wakwe buyo kwiinda mukubelesya loya uutasyomeki), alimwi wakatola mukaintu umwi wakali musyoonto kapati kwiinda mukaintu wakwe ngwaakaleka. Cintu eeci cakatyola milawo ya bukkale bubotu cakutabisika, cakuti bakwesu bakwe bene ba “Ciindi Cilikuboola” bakakanizya nseendelo eeyi, alimwi tabakamuzumizya kukambauka kuli mbabo alimwi.
GSAM 333.1Makani aa bakwesu babo pali mazuba aakumanana a bantu aba aamba luyando lupati kapati; pele ngwawo makani aali cimo, aambwa katali buyo bwiinguzi na kuyandaula kucita bubi. Kwiinda apa, tulalekela basomi besu kuti babikke bulangilizi bwabo bene pali makani a mubili a bukamboni obu.
GSAM 333Baalu J. H. Waggoner Wazumina Mulumbe
GSAM 333.2Mu mwaka wa 1852, Baalu J. H. Waggoner, ooyu wakali kubamba pepala lya cibeela mu Wisconsin, wakazumina Kasimpe ka Ciindi Cino, alimwi mu mwaka wakalilila wakalipeda cakumaninina kumulimo wa bubiki. Mu 1857 wakalemba mabukuku mabotu mabili aali manji mbuli mapepa mazana mabili, lumwi na lumwi. Lyakutanguna lyakali mbuli, Bube a Nseendelo ya Kusyoma Mizimu kwa Ciindi Cino, alimwi lyabili lyakali mbuli, Kutondezya Kuti Njiisyo ya Ciindi Cilikuboola Njakubeja. Lyakutanguna talikwe buyo kuba nzila yakunununa bantu banji kuti batagwi mukocelo wa Satani, pele, a zilongezyo zya Leza, lyajulwida meso a bantu banji abakali kutaziba nca bakali kucita na bintu eebi byakumweka mu ciindi cino.
GSAM 333.3Kutondezya Kuti Njiisyo ya Ciindi Cilikuboola Njakubeja lyakwe lilatondezya cakumaninina kubeja kwa njiisyo zyakuti basizibi balapegwa ciindi cakuyezyegwa musule lya Kuboola kwa Jesu kwa Bili. Lilatondezya cakumaninina kubeja kwa njiisyo eeyo cakuti kunyina muntu wakaliingula, pele tatunabona na kumwi kusola kwiingula bbuku eeli. Bbuku eeli lyalondolola, mu nzila iisalala alimwi iifwaafwi, cimo ca Kristu mbuli mupulisita uukkede acuuno ca bwami ca Usyi (bupulisita bwakwe bwa Melikisedeki) mu ciindi eeci, alimwi na cimo caakwe ciiyo caba pa cuuno cakwe ca bwami, mu bwami bwakwe bwakumane, cuuno ca bwami cakuti kunyina bupulisita bwa kwamanina bantu buyo bukaba ciwampu naco.
GSAM 334.1Kwiinda ciindi eeci, Baalu Waggoner wakalemba bukuku bwa citatu bwakali bumo buyo, mbuli, Kumanya Mulandu mu Mumuni wa Muvwisisyo a Kuzumunwa. Mu mwaka wa 1884, bukuku obu bwakasandululwa alimwi bwakulisigwa kufika kuba bbuku lya mapepa 400. Ngwobukuku bujatikizya mu nzila iisalala alimwi iifwaafwi cintu cakazumina mutwe wabo.
GSAM 334.2Kuzwa ciindi eeci, wakaba wajanika kapati a mulimo wakulemba mabuku, mbuli mulembi alimwi mubambi wa mapepa. Wakazumanana kucita milimo ya bubiki, alimwi myaka yakumanana yakali mu Europe.
GSAM 334.3April 17, 1889, wakafwa cakufwambana ku Basel, Switzerland, akali kumana bbuku lyakwe lyakumanana, Kuzwa ku Edeni kuya ku Edeni. Pa 16, wakalemba buzuba boonse, alimwi wakalemba mu bbuku lyakwe lya makani, “Nacita mulimo uuyumu.” Kuzwa kumakani aa bakwesu ba Europe aakalondolola makani akwe, twalondede makani aakule:—
GSAM 334.4“Mafwumofwumo aa 17, mbuli kuma 5:30, wakagwida afwa mu jikoni lyakwe, katali kucenjezyegwa na cimo, akaambo kakulemwa mumutima. Wakali kucita mulimo uuyumu kapati kuti amane kubamba bbuku lyakwe lipya mu Cikuwa, alimwi wakali kulindila kuboola ku London ku Buzuba bwa Nsondo bwakalilila, kuti akacite mulimo ooyo, katanabwelela ku America mu ciindi ca kupya cakali kuboola.”
GSAM 334.5Kuzwa mu 1854, Baalu Waggoner wakaba wakali kumweka kapati kubantu mu kukambila Masimpe, mu kukambauka alimwi na mu mapepala. Pali ciindi ca lufu lwakwe, wakali kumpi kusika myaka 69. Wakazikwe ku Basel, April 20. Awo wakagwa pa cilawo cakwe cakumilila, umwi wa babambi bakutanguna bamulimo.
GSAM 334Kupolisigwa a Lusyomo
GSAM 334.6Kumatalikilo a ciindi cakusyuuka kwa zisamu mu 1858, Mrs. White wakaciswa kapati kwa mazuba manji, alimwi wakali mubede akali mu bukkale buteene. Lusiku lumwi, kumpi na kati ka busiku, wakagwida, alimwi ba kaanda bakayandaula nzila zyoonse zyakali kuli bona kuti bamubweze kumumvwikila, pele tiibakacikonzya. Wakazumanana muli bukkaleobu kwa ciindi cilainda hafu ya awala, Baalu Andrews a ndime twakaitwa bwangu na Baalu White kuti tuyambukile mu ciindi cakupaila. Mukwiingula mipailo yakumoyo yakacitwa kumbali ya mubede wakwe, Mwami wakamubwezezya kumumvwikila a luyando, alimwi wakamubusya kuti abe a buumi bwakwe bwakali mbuli mbobwakali. Akali kulumbaizya Leza, wakatolwa mu Mubono wa Musyinsyimi, akali kugona abede. Bimwi bya bintu nzyaakatondezyegwa mu Mubono wa Musyinsyimi ooyu inga byasomwa mu “Bukamboni Kuli Cikombelo,” No. 5.
GSAM 335Cintu Cakupusika Cakumubili
GSAM 335.1Mubono ooyu wakaswaangana a cintu cikumwe cakumubili cakupusika, ncotuyanda kubikkila cinguzu. Baalu White a ndime twakali twalikide kumbali imwi ya mubede, alimwi Baalu Andrews wakali kumbali imwi. Maanza aakwe akali kukwatana acamba cakwe cindi cimwi, alimwi cindi cimwi akali kuwaya amaboko aakwe mumwiiyo wakwe uutalali alimwi uuyumu, kujatikila bifwanikiso byakali kumweka kuli iye. Mutwe wa mubili wakwe wakabusigwa kuzwa mubede, cakuti pali cibeela ca maincisi aali lusele na fwuka pakati ka mapalwe aakwe a cibede. Mu makani amwi, mubili kuzwa ku mahunu kufika kujulu wakali kubambwa pa nguli ya mapano makumi atatu. Wakazumanana mu bukkale oobu ciindi coonse ca Mubono wa Musyinsyimi, cakali miniti makumi atatu. Kunyina muntu wakali kukonzya kubikka mubili wakwe mu bukkale oobu, katali kucililwa a maanza na maboko, alimwi kunyina muntu wakali kukonzya kuumaninako ciindi eco. Aapa kwakaba bukamboni bumwi kuti nguzu zimwi nzyaatakali kukonzya kweendelezya zyakali kuswaangana a Mubono wa Musyinsyimi.
GSAM 335Kwiindilila Kumwi
GSAM 335.2Mu buzuba bwakusaanguna bwa October, 1858, Baalu a Mrs. White alimwi a mulembi bakaba a mubungano mukulu ku Rochester, N.Y. Kuzwa kubungano oobu, mulembi wakaswaangana nabo mu lwendo kwiinda mu Luyanda ya New York alimwi na ma Luyanda a New England. Nsabata imwi Mrs. White wakapegwa Mubono wa Musyinsyimi umo wakatondezyegwa, a zintu zimwi, kuti mu cibeela cimwe ca lwendo lwesu lwakali kufungama, Satani wakali kucita kupaika kusumpukila kuli iye, alimwi Baalu White a ndime twakali kufunika kumukwata a lusyomo, alimwi Mwami wakali kuyoomunununa.
GSAM 336Kuciswa kwa Mrs. White
GSAM 336.1Aapa kwakaba kwiindilila kwa ncaakali kucitika. Makani aatobela ayootondezya mbobwakazuzikizigwa cakulondoka. Nsabata yakutanguna musule lya mubungano wa Rochester twakaba ku Roosevelt, alimwi Nsabata yakalilila twakaba ku Brookfield, mu Madison County. Mwiiki wakalilila twakacita mibungano mu jikoni likulu lya Mr. Ballou, ku Mannsville, mu Jefferson County. Patwakali kuya mu citima kuzwa ku Brookfield kuya ku Mannsville, busyu bwa Mrs. White bwakaba bwakubuka ansi a meso. Cintu eeci cakaba ciyumu cakuti patwakafika ku Mannsville wakafunika kugona mubede. Kubuka kwakazumanana kwa mazuba abili, kwamulufyida tulo, alimwi kwamukanizya kucita cibeela ciyeni mu mibungano. Mutwe wakwe wakaputuka cakuti meso eendembili akajalwa, alimwi busyu bwakwe bwakasanduka cakuti tawaakali kumweka mbuli bwa muntu. Pakati ka bubikkili obu bwonse, alimwi na kujemwa kapati kwankondwa akaambo kakulufya tulo, mulwani wakali kusola munzila zyoonse kuti Mrs. White atongooke Leza. Zintu ezyo zyakazumanana kufika kumamanino a mibungano yakabikkwa.
GSAM 336.2Mibungano peeyakamana, Baalu White wakati kuli ndime,
GSAM 336.2“Mukwesu John, oku ngoko kusumpukila kwa Satani kuli mukaintu wangu, ooyo twakacenjezyegwa ku Rochester. Ulayeeya kuti twakapegwa cilayizyo cakuti naa twakwatana antoomwe alimwi twamusimika a lusyomo, katwamuleki na kwa ciindi cimo kupo, pele akasika ciyumu, nguzu za mulwani zyakali kuyootyolwa, alimwi wakali kunununwa. Atunjile lino tukapaile.”
GSAM 336Kunununwa Mbuli Mbokwakasinsimwa
GSAM 336.3Twakaya bwangu mu nzubo omo Mrs. White wakali mubede, alimwi twakamupailila canguzu, alimwi bakwesu bakali mu nzubo omo twakali kucitila mibungano bakazumanana kupaila cakuumuna. Nokwakainda maminiti aali mbuli kkumi kuzwa notwakatalika kupaila, nguzu za Mwami zyakaboola ansi alimwi zyakatantalila nzubo. Mrs. White wakalekela kumvwa kucisa koonse aciindi nciconya, alimwi wakalomba cakulya cakufwambaana. Eeci cakaba mbuli awala isanu kumasikati. Kusika kuma awala aali ciloba, kupuluka kwakasila busyu bwakwe, alimwi wakayambuka mubungano busiku obu, kumweka mbuli mbwakali kutalika.
GSAM 337.1Akaambo kakuyanda kwa bantu ba mu musyobo, mangolezya kwakapegwa mulumbe pali “Lukkono lwa Basetekene,” alimwi nawamana Mrs. White wakapa mulumbe uuyumya. Baalu White akali anze a mwana wakwe musyoonto, W. C., Mrs. White wakatolwa mu Mubono wa Musyinsyimi kuli bantu banji bali mu nzubo. Bimwi bya bintu nzyaakatondezyegwa ciindi eeco inga byasomwa mu cipepa cakumamanino ca Bukamboni No. 5, cakalembwa ku Mannsville, N.Y., Oct. 21, 1858.
GSAM 337.2Kunununwa kwakapegwa Mrs. White ciindi eeco cakali kucitika mbuli mbwakali kwiindilila Mubono wa Musyinsyimi wakapegwa ku Rochester. Kunyina ciyumu cimo cakazumanana kuboola lwendo olwo, alimwi twakaba a bukundi bubotu kapati bwa kasimpe mumasena oonse.
GSAM 337Kwiindilila kwa Lwiido lwa Amerika
GSAM 337.3Pa Nsabata, January 12, 1861, makwezi aatatu buyo cimwi ciindi kwafika ciindi ca kubambwa kwa cikwakwa cakutanguna ku Fort Sumter (ncocakali kutalika kwa lwiido lwakazumanana a kunununwa kwa bapuli baAfrica 4,000,000 mu Amerika), nzubo ya mubungano wa BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili ku Parkville, Mich., yakapegwa kuli Leza. Mulimo ooyu wakaswaangana a Baalu White a mukaintu wakwe, Baalu Waggoner, Smith, alimwi a mulembi. Kumamanino a mulumbe wa Baalu White, Mrs. White wakapa mulumbe uuyumya, alimwi naakamana wakakkala acuuno. Akali mu bukkale oobu, wakatolwa mu Mubono wa Musyinsyimi. Nzubo yakazala a bantu, alimwi ncobeni yakaba busena bwakulemekwa. Kuzwa mu Mubono wa Musyinsyimi, wakalikila, alimwi nakalanga-langa nzubo, wakati:—
GSAM 338.1“Kunyina muntu na umwi muli nzubo eeyi uukali wayeya ciyumu cakuboola ansi a nyika eeyi. Bantu bakali kuseka mulawo wakulekana wa South Carolina, pele ndakatondezyegwa kuti ma Luyanda manji akali kucazumanana a Luyanda eeyi, alimwi kuyooba lwiido luyumu kapati. Mu Mubono wa Musyinsyimi ooyu ndakabona magulu manji a makamu aali kumbali zyobilo akaswaangana pa mulanga wa lwiido. Ndakamvwa cikwakwa cikutamba, alimwi ndakabona bafwide alimwi na bakali kufwa kumbali zyoonse. Kwiinda apo ndakababona bakasumpuka, bakali kucita lwiido lwa maanza a maanza [bakali kubayaya a mapanga]. Kwiinda apo ndakabona mulanga musule lya lwiido, wazala a bafwide alimwi a bakali kufwa. Kwiinda apo ndakatolwa ku mabbandela, alimwi ndakabona kuyanda kwa bantu bakali kumvwa nzala, bakali kuzwa buumi. Kwiinda apo ndakatolwa ku nzubo zya bantu bakalufya babalume, bana, na makwesu mu lwiido. Ndakabona kutamwa kwabo alimwi a kujemwa kwabo.”
GSAM 338.2Naakalanga-langa mu nzubo asyoonto-syoonto, wakati, “Kuli bantu muli nzubo eeyi abayoolufya bana mu lwiido olwo.”
GSAM 338Bukamboni bwa Mrs. Ensign Pali Mibono
GSAM 338.3Mbuli bukamboni bwa makani aambwa kuli, alimwi mbuli bukamboni bwakuti kwiindilila kwakapegwa pa zuba lyambwa, alimwi mbuli cisaninwa cakuti bantu ba mu mubungano bakamvwisisya alimwi bakasandula makani aayo, twapegwa bukamboni oobu:—
GSAM 338.4“Eeci ncakamboni kuti ndakali kukkala mu cibeela ca St. Joseph, Michigan, mu January, 1861, mbuli maili aali cisambomwe kuzwa ku Parkville. Ndakali tali MuAdventist. Pa zuba lya 12 lyamwezi ooyo, bamwi ba basimukobonyina bangu bakaya ku Parkville kukumvwa mibungano. Bakabwelela ku nzubo, bakandambila kuti kwakaba mukaintu mubungano wakali mbuli wakafwa, alimwi wakati kwakali kuboola lwiido luyumu ku United States; kuti makamu manji akali kubambwa kumbali zyobilo, mu mbali ya kumwela alimwi na mu mbali ya mumpoto, alimwi kuti bakaba banji bakali kuyanda mu mabbandela; alimwi kuti nzala yakuumina yakali kumvwika mu zi kaanda zinji akaambo kakulufya babalume, bana, alimwi a makwesu mu lwiido; alimwi kuti kwakaba babalume mu nzubo abakali kuyoolufya bana mu lwiido olwo.” Kwakasyainwa kuti, “Martha V. Ensign, Wild Flower, cibeela ca Fresno, California, Jan. 30, 1891.”
GSAM 339.1Kujatikila kwiindilila kwa lwiido oolu lutyeezya, Mrs. White wakazumanana kwaamba kuti BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili “bakali kucitwa kucitika mu zintu ziyumu akaambo ka lwiido, alimwi kuti mulimo wa bantu boonse wakali kupaila kapati kuti bapegwe busongo bwakuziba ncobeelede kucita mu ciindi ciyumu cakali kubikkwa kuli bona.”
GSAM 339Bukulu bwa Lwiido lwa Amerika
GSAM 339.2Pali ciindi cakapegwa Mubono wa Musyinsyimi, bantu ba ku mbali ya mumpoto boonse bakali kucita ciyumu cisyonto, nanga na kuti, bakali kutaziba lwiido lwakali kuboola. Nangu Mupresidenti Lincoln, kwapita makwezi aatatu (April 12, 1861), ma Luyanda manji akaswaangana a South Carolina mu mulawo walo wakulekana, alimwi cikwakwa cakutanguna cakabambwa ku Fort Sumter, wakayita buyo balwi 75,000, alimwi aba bakali kucita ciindi cisyonto ca makwezi aatatu.
GSAM 339.3Mweelwe woonse wa makamu akalembwa kumbali ya Union mu lwiido wakaba 2,859,132. Bbuku lya Makani a Britannica lyati, “makamu a Confederacy akali, kumatalikilo a 1863, mbuli balwi 700,000,” pele ncayumu kuziba mbobakali kulenga boonse. Lyakalinganya bafwide babo kuti “mbuli balwi 300,000.” Ma encyclopedia amwi akumamanino abikka lufu kumbali ya Union (bantu bakafwa mu lwiido, na bafwa akaambo kamabala na malwazi akalibambulila mu mulanga na mu mabbandela) kuba 359,528. Pali cikwelete ca Union, Britannica lyati:—
GSAM 339.4“Cikwelete cakafika kubukulu bwaco August 31, 1865, cakaba $2,845,907,626.56. Mpindu imwi ya $800,000,000 yakali yakalipilwa, kapati kapati ku lwiido; ma Luyanda, maboma, ma cibeela, a muzi mukulu akalipila misolo yabo alimwi akabamba zikwelete zyabo akaambo ka lwiido; mali a mapenshoni akali kulindilwa kufika ku $1,500,000,000 kumamanino. Mbongo yakalipilwa a Confederacy tayikonzyi kuzibwa, zintu zyakanyonyoonwa a makamu a Federal alimwi a makamu a Confederacy tazikonzya kulinganyiwa; alimwi mbongo ($2,000,000,000) ya bapuli ba ku mbali ya kumwela yakasila akaambo ka lwiido. Kumwi, nanga na kuti mali a lwiido tayakonzya kubalwa cakukwana, $8,000,000,000 mbilinganyo iitaindilili.”4
GSAM 340Kusinizyigwa Kumwi kwa Mubono
GSAM 340.1Pali kwiindilila kwa bantu bali mu nzubo ya Parkville kuti bakali kulufya bana mu lwiido, ndakambila buyo kuti mu ciindi cakuwa kwa mafoza mu 1883 ndakaswaangana a baalu ba cikombelo ca Parkville, ooyu wakali baalu alimwi mu January, 1861, ciindi cakapegwa Mubono wa Musyinsyimi; alimwi ndakamubuzya kuti wakali kuyeeya majwi aa Mrs. White ciindi cakali kulondolola Mubono wa Musyinsyimi pali lwiido. “Eyo,” wakazumya, “ndakali kuyeeya.” “Unga wambila kuti waziba bantu banga bali mu nzubo ooyu bazumanana kulufya bana mu lwiido?” Wakayeeya bwangu mazina a bantu basanu, alimwi wakati, “Ndiziba kuti aba bakali kuli, alimwi bakalufya bana mu lwiido; alimwi kuti ndakaba ku nzubo, omo ndakali kwaamba a bantu bangu, ndakakupa mazina amwi. Ndilinganya,” wakazumanana, “kwakaba basanu bamwi, kumbali yaaba ndambila.”
GSAM 340.2Myaka iili 4 akwiinda yakulwana kwa ku mbali ya kumwela katabaleki, kusikila kumpi hafu ya balwi boonse bakaleembwa mu makamu yakafwa mu lwiido na akaambo ka malwazi, kwatondezya kuzuzikizigwa kugambya kwa kwiindilila kwaambwa kuli.
GSAM 340Bupuli a Lwiido
GSAM 340.3Akali kulondolola Mubono wa Musyinsyimi wakapegwa kuli iye January 4, 1862, Mrs. White wakati:—
GSAM 340.4“Bantu banji kapati bakayandisigwa kulembwa mu makamu a lwiido a makani akuti lwiido oolu lwakali kumana bupuli; pele lino bamana kubikkwa, bakabona kuti bakazungulwida, kuti cintu cakali kuyandwa a lwiido oolu tacali kumanana bupuli, pele kwakali kusika kuti buzumanane mbuli mbobuli.”
GSAM 341.1Makani aambwa kuli akapegwa mu ciindi cakuti balwi bakali kufunika kuyambukila mulimo wakubwezezya kuli bananyina bapuli boonse abakali kutijila ku makamu a Union, alimwi balwi bakali kwaamba kuti, “Nanga twakakunda kunizya mupanduko ooyu, ncinzi cakakonzwa?” Bakali kwiingula katali a bulangilizi kuti, “Kunyina. Cintu cakakonzya mupanduko tacilubulwi. Mulawo wa bupuli, ooyu wakanyonyoonya nyika yesu, walekelela kuti akalile alimwi abambe mupanduko umwi.” Makani aaya, aakatolwa mu Bukamboni No. 7, omo lwiido lwalondololwa kapati, munsi wa mutwe wa “Bupuli a Lwiido,” taambi kuti bupuli tabukazumwi kumanana, pele alondolola bukkale mbobakali kububona balwi ciindi eeco. Kumwi kucibandi cili mumakani aaya, muli kwiindilila oku:—
GSAM 341Kwiindilila kwa Kuzwidilila kwa ku Mbali ya Mumpoto
GSAM 341.2“Pele, kuliimya kulya kwa cisi coonse kwaambilizyigwa! Mwami uti, ‘Sena kuliimya kulya nkondasala teensi kwaangulula zyaangisyo zya bubi, kusungulula mizito iiyumu, kulekelela bakandwa kuti baanguluke, alimwi kutyola majoko oonse?’ Ciindi nyika yesu ikatobela kuliimya kulya nkwaakasala Leza, uyooyitambula mipailo yabo kujatikila lwiido; pele lino tazipindi mumvwa wakwe.”
GSAM 341.3Bantu baziba makani a lwiido, baziba kukundwa, mafutuko, kukonoka, alimwi na zintu zimwi zyakali kutalika a milimo ya mbali ya mumpoto yakuyanda kukunda makamu a kumwela kufika ciindi cakambwa mulawo wakulekelela bapuli—January 1, 1863. Pele, kufumapo ciindi eeco kufika kumamanino a lwiido, kukunda kwakacitika bwangu kapati! Kuli banji abakali kulanga-langa kukula kwamulimo, kwakaba kubonwa kapati kuti kwiindilila kwa January 4, 1862 kwakazuzikizigwa. Mizito yakasulululwa, bujike bwakaangululwa, alimwi joko lyakatyololwa kuzwa kumupuli! Kwakaba kubonwa kapati kuti Leza wakamvwa mipailo yabantu bakwe, alimwi wakasumpula mulimo wakumane lwiido ciindi bakasala kuliimya kulya kwakamusangalusya.
GSAM 342Bukamboni bwa Waakali Ngavana St. John
GSAM 342.1Mu mulumbe wa Waakali Ngavana John P. St. John, wa Kansas, ku Ottawa, Ill., ooyo ndakamvwa kumasikati a June 29, 1891, wakambila makani aakulandila:—
GSAM 342.2“Kunyina ciindi nindakatyompwa kapati mbuli ciindi notwakakundwa a [ba Confederacy] ku Bull Run. Pele ngoko kwali cibeela ca mulimo wa Leza. Nanga twakakunda [ba Confederacy], bakali ba politikisi bakabamba lukkono lwa mutende, alimwi Union yakazumanana a bupuli, alimwi twakaba nabo lino. Kumyaka ibili, [ba Confederacy] bakaba a nguzu; pele Lincoln peeyakamana kubamba mulawo wakulekelela bapuli, twakasanduka kumbali ya Leza, alimwi tatwakali kukonzya kukundwa.”