Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
08 / 31
08 / 31

Mpango 5 — Mulumbe wa Kuboola kwa Jesu Kwa Bili

John Norton Loughborough

GSAM 93.1Zuzumunai mwiyejelezo wa mukuyu: Mutabi wakwe ukacili mutete, ukafwumbula mapeji, mulizi kuti ciindi cacilimo cili pepi; alimwi namwe, alimwi nomuyoobona zintu zyoonse ezi, mulizi kuti cili pepi [mu lubazu lwa peji, walo uli pepi], ee, kumilyango. Ncobeni ndamwaambila kuti, lubunga ulu talukapite, kufikila zintu ezi zyoonse zizuzikizyigwe. Julu a nyika zikapita, pele mazwi angu takapiti.1

GSAM 93.2Mu makani aa, matwi etu ayezegwa ku ciindi camukonzya kwiiya kuti kuboola kwa Kristo kuli “kumilyango,” mbuli ncomana kuti ciindi cacilimo cili pepi nobabona mapeji aakumatalikilo aa musamu. Kulakonzya alimwi kuzyibwa kuti twafika ku lubunga lutakayoopiti Kristo lwakwe mwini katanaboola. Ciindi cakufika ca kwiiya mwiyejelezo, nca ciindi ca Mwami cakubusya baswiimisi kuti baambe mwiyejelezo ooyu. Mubuzyo wamutumwa, ngwaakabuzya aciindi cimbi, ulabeleka aano alimwi: “Bakamvwa buti kakunyina mukambausi? Kabakambauka buti kutali kumutumwa?”2

GSAM 93Ciindi ca Zitondezyo

GSAM 93.3Mu mpango yapita twabona mbuli luzyibo mbolwakajanika kujatikizya kumana kwa ciindi ca mazuba 2300, alimwi kuti ciindi eeco cakafika ku “ciindi ca lubeta lwakwe.” Mu mwiyejelezo ooyu twaletwa ku ciindi ca Mwami ca mwiyejelezo ooyu alimwi a mulumbe wa “lubeta” wakwaambilizyigwa ku nyika. Pwaamba zya “mapenzi” makulu aakaboola kubantu bakwe, aakafwa “kufupikiswa,” Mwami wakazumununa wati, “Mpoonya-mpoonya kwainda mapenzi a mazuba aawo, zuba likasanduka bulema, mwezi takapazi mumuni wakwe, nyenyezi zikawa kuzwa kujulu, alimwi maka a kujulu aakasunwa; mpoonya kuyoolibonya citondezyo ca Mwanaamuntu kujulu.”3

GSAM 94.1Mubone, takati citondezyo cakumamanino nco citondezyo cakuboola kwakwe; pele citondezyo cakuti Mwanaamuntu ali awo, ulabonwa kaboola. Zintu zipewa mu makani aa mbuli zitondezyo zyakuyisya lusyomo mu kuboola kwakwe pepi, nzi zitondezyo mu zuba, mwezi a munyenyezi. Zintu zimwi zitobela zilacitika kumwi a kuboola kwakwe ncobeni mu makumbi a kujulu. Nconguno, pawuma citondezyo catatu—citondezyo ca munyenyezi—ciindi ca Mwami cakubusya baswiimisi bakwe kuti baambe kuti kuboola kwa Kristo kuli kumilyango.

GSAM 94.2Kansi ciindi cakulibonya kwazitondezyo ezi nci nzi? Zyakafwelela kuti ziba nocitika mapenzi aapita, zuba lyakasanduka bulema.4 Mbuli nkomana Mako, zyaba “mu mazuba aawo, musule lya mapenzi aawo.”5 Mwami wesu wakati mazuba akafupikiswa. Kwiinda mu mulawo wa Maria Theresa, a Milawo ya Kuzumizya Bukombi yakuminyaka ya 1773 kufikila 1776, bukali bwakupenzya bantu ba Cikombelo bwakafupikiswa. Noba maka aakupenzya akacili kubamba bweendelezi bwa cisi kufikila 1798, kupenzya kwakwe kwakamana mbuli mu 1773. Kwiinda mukulinganizya makani a Mwami, citondezyo cakutankula cakabikkwa pakati ka 1773 a 1798.

GSAM 94Zuba a Busiku Bwakabula Mumuni

GSAM 94.3Pa 19 May, 1780, zuba lyakasanduka bulema mu mushobo uusalazimwi. Tiikwakali kubinkilwa kwa zuba amwezi pe, nkaambo mwezi wakali wazwide buzuba bwakali bwabukide. Pele, munyika yoonse yakunyika-kujwe ya United States kwakaba bulema kutalikila pa 11 aakumacelo kufikila pa 11 aabusiku. Pa ciindi eeco zuba lyakasanduka bulema, alimwi mwezi wakakana kumanyisya mumuni wa zuba. Bwakaba bulema bwakakonzya kuti zuba litamwesi pa cibande ca mwezi. Mbuli mbwaakaamba Noah Webster myaka minji kwiinda waawo, “Kunyina bupanduluzi businizya bwakapedwe kale kujatikizya bulema oobu.”

GSAM 95.1Kuzwa kubulema oobu, Herschel, muswiimisi wa nyenyezi, wakati: “Zuba Lyabulema mu North America lyakaba cimwi cintu ciyumayumya ca cilengwa, ciyakabelengwa buyo a kukondwa, pele ncaakuti bucenga takuboni nzila yakucilumbulula.”

GSAM 95.2Bebo bakalemba bulema bwabusiku bwa 19 May, 1780, bakati, noba kwakaba mwezi wakuzula, “kuti cintu coonse cakamanyisa munyika yoonse cakagwisigwa mukubako, bulema bwakali kutakonzya kuba bwakuzulila kupinda.”

GSAM 95Kuwa kwa Nyenyezi

GSAM 95.3Citondezyo catatu, kuwa kwa munyenyezi, cakazulwida pa 13 November, 1833. Pa busiku oobo, naa ncomana kwiinda maola asanu kuuchijezya, kwakaba mvula ya meteoro, imwi yakayilinganyizya ku mifwelo ya mulilo yakuboola kujulu; imwi yakaifwananizya a nsasi zya mulilo izyakali kuuluka kuzwa ku cibelesyo cipati ca mulilo wakusekelela. Cintu eeci cakafwikila North America yoonse, kuzwa ku Gulf of Mexico kumusanza ku Hudson’s Bay kunyika, alimwi kuzwa ku Sandwich Islands kumbo kupelekela ku mamayela mazana makwebo a Liverpool kujwe. Koonse nkwakabonwa, kwakaba mvula imwi yamunyenyezi itaamani, ikawa mubunji mbuli tuzibeela twacaanda mu guwo lyacaanda.

GSAM 95.4Panduwo ya mvula yamunyenyezi mu 1833, tulamubikkila makani aazwa mu Connecticut Observer wa 25 November, 1833:—

GSAM 95.5“Mulembi wa Muntu wa Cisi ca Kale wakabona kuti “kuwa kwa munyenyezi” ncamwi cintu cikulu kapati. Wakati, ‘Tulalumbula mvula ya mulilo netwabona pa lucelo lwa Bwatatu lwapita, kuti ncitondezyo ciyumayumya, ncimwi ciyandisya, cimwi citondezyo ciyanda, ca zuba likulu lyakutya ndibayakubona bantu banyika ciindi cinamatizyo ca cisambomwe niciyoojalulwa. Ciindi cili pepi, mbuli ncolambwa mu Testamente Mpya a mu Testamente Yakale; alimwi tifwi cakufwanana kumwe na mukuyu wakufwumbula micelo iwumbwa mu mphepo ikali, ncaakakonzya kubona.’”

GSAM 96Kambaniso ya Thomas Burnett

GSAM 96.1Bantu bakali kwaambilwa ba kale kuti balindile kuzulwida kwa citondezyo eeci mu mushobo wakwaamba. Thomas Burnett, mu Myeendele ya Nyika, yakalembwa ku London mu 1697 A.D., wakaamba pa Mateyo 24:29:—

GSAM 96.2“Takwaba kukayilwa kuti ciindi eeco ziba meteoro za mulilo zyamisyobo yoonse; alimwi pakati kazimwi ziba zitwa munyenyezi zikawa, noba kuti imwe imwe tazili zyamaka, pele kuti zyabamba mu bungi, zikawa mbuli nkomana musyinsyimi akati mbuli mapeji aazwa ku musamu naa micelo ya mukuyu, zyakapa cintu cakusyaula. Tatweeni zintu ezi mbuli makani aakupandula a mu lwiyo, pele mbuli zisyinsyimi zilambililwa, alimwi zintu zilakacitika mbuli ncomana. ”

GSAM 96Bukamboni bwa Profesa Olmstead

GSAM 96.3Profesa Olmstead, wa Yale College, Mass., uubikkilwa kuti “musalazyi mukulu wa meteoro wa America,” wakaamba pa munyenyezi yakaawa pa 13 November, 1833:—

GSAM 96.4“Bukobo bwa mvula ya 1833 bwakaba bukulu cakuti bwakafwikila cipande cipati ca busena bwa nyika, kuzwa pakati ka Atlantic kujwe kufikila ku Pacific kumbo; alimwi kuzwa kunkomwe ya lwizi iili kunyika kwa South America kufikila kumasena aataambidwe kabotu munyika zyakali kweendelezyegwa a British kunyika. Kulibonya kwa munyenyezi yakafulukila takwaba buyo kwakabonwa, pele kuyi kuli kwatondeezya cilengwe cimwi.”

GSAM 96.5Panduwo eeyi, yakaanguluka mbuli pa 11 P.M. wa 12 November, ikapwelela mbuli pa 4 A.M. wa 13, profesa wakati:—

GSAM 96.6“Bebo bakaba a coolwe cakubona kulibonya kwa munyenyezi yakufuluka pa lucelo lwa 13 November, 1833, ambweni bakabona kulibonya kwa mulilo wa kujulu kukulu kapati ukataboni kubonwa kuzwa kunsiku Leza njaakalenga nyika, naa kwiinda mu makani oonse aakalembwa mu zyakaindi.”

GSAM 97Mvula ya Nyenyezi Yakabonwa a mu Europe

GSAM 97.1Mu bbuku lyakalembwa Leonard Heinrich Kelber, ku Stuttgart, Germany, mu 1835, tulalibonya kuti citondezyo eeci cakabwezedwa ku lubazu oolo lwa Atlantic, mu mwezi uumwi, pele kwainda mazuba masyoonto. Wakati:—

GSAM 97.2“Pa 25 November, 1833, kwakaba kulibonya kwabotu kwa munyenyezi yakaawa mu cilila ca Europe,” alimwi “mu Minsterburg, Silesia, munyenyezi yakaawa mbuli mvula ya mulilo. Kumwi nayo kwakawa mabhola a mulilo, aakalisya busiku cakuti bantu bakali kuyeeya kuti ng'anda zikapiji zyali kupya.

GSAM 97.3“Pa ciindi cimwe mu Prin, Austria, kwakaba kuwa kwa munyenyezi kwakafwikila busena bwakupinda maile a cikwati zana zisanu. Bantu bamwi bakafwananizya mbuli mifwelo ya mulilo yakuboola kujulu. Bamwi bakati mvula ya mulilo. Mabhiza akatya nkaambo kace, akawa panshi. Bantu banji bakaba balwala nkaambo kakutya.”

GSAM 97Kubbikka Mwiyejelezo mu Mulimo

GSAM 97.4Nokweenda mu mukondo ooyu wa businsyimi, kwiinda kuzulwida kwa citondezyo catatu—kuwa kwa munyenyezi—Mwami wesu wati, “Zuzumunai mwiyejelezo wa mukuyu.” Mazwi aa tayelede kubunga bwakali a buumi ciindi Mwami wesu ncaakaba aambila makani aa, pele kubunga bwakali kubona zintu ezi zikazulwida—tali zintu zilazulwida, pele zyakazulwida. Zintu zyakali kuyandikana kuzulwida mbuli zitondezyo zyakuti Kristo ali kumilyango tazibikkili kusunwa kwa kujulu ciindi aakabonwa kaboola. Zitondezyo ezi zyakuboola kwakwe pepi zyaamba citondezyo catatu, citondezyo caka munyenyezi. Ciindi ca Mwami cakabikkwa bantu kuti beele mwiyejelezo wa mukuyu cakatalika musule lya 1833. Aapa ciindi ca Mwami cakubusya nyika kuti imvwe masimpe makulu akuti kuboola kwakwe kuli kumilyango, alimwi kuti kuboola kwakwe kukaba kucitika lubunga lwakabva kumvwa mwiyejelezo ooyu lutalapiti. Nconguno tulabona mbuli ciindi ncaakabikkwa mu businsyimi oobu ciindi cakupanga mulumbe mukulu wa Kuboola kwa Jesu kwi nyika.

GSAM 98Mulumbe Kuli Nyika Yoonse

GSAM 98.1Mu kuzulwida kwa kambaniso eeyi, tulabona kuti pebo mu 1833, Mwami wakali kubusya batumwa naa bapayi bakwe mu mapazi aanyika akasiyana, abo kuzwa mu 1833 kufikila 1844 bakalila mulumbe wa kuboola kwa Kristo pepi, “ee, kumilyango”; alimwi baakambauka mwiyejelezo wa mukuyu, kabalondolola zitondezyo zyakuboola kwakwe, mbuli ncaaka baambila. Mulumbe ooyu, kwa muswiimisi uuli a buumi naa kwiinda mu bbuku lyakalembwa, wakafika ku busena boonse bwa bamisionale munyika, alimwi ku mupuuto woonse waanyika.

GSAM 98.2Bukobo bwa mulumbe ooyu bwakalondololwa kubotu a mulembi wa Izwi lya Masimpe, wa Rochester, N.Y., mu cipande ca January, 1845:—

GSAM 98.3“Mulumbe mubotu uutamani, mbuli nkomana ncolambwa mu Ciyubunuzyo 14:6, 7, wakambaukwa ku cisi coonse, lubunga, lulimi, a bantu boonse, kajisi izwi pati kuti: ‘Amuyoowe Leza, amumupe bulemu; nkaambo ciindi ca lubeta lwakwe cafika: alimwi amukombe ooyo wakapanga kujulu, a nyika, a lwizi, a tusensa twamaanzi.’ Taku na makani akonzya kubikkwa a bukamboni bwakufwikilila kuti mulumbe ooyu waafikila cisi coonse a lulimi luli ansi a julu, mu myaka imwi yapita, mu kukambauka kwa kuboola kwa Kristo mu 1843 [1843, ciindi ca Bayuda—ciindi cesu, 1844], naa peepi. Kwiinda mu milumbe a mabuku, izwi lyakafika munyika yoonse, alimwi mazwi kufikila kumamanino a nyika.”

GSAM 98.4Bantu bamwi, batali kuzyiba makani aaya, bakabona Kweenda kwa Kuboola kwa Jesu kuti kwakali ku cilawo cimwi, kabayeeya kuti kwakali mulimo wakasangana a William Miller a bapayi bakwi zana bamwi bakali kuzwa kunyika kwa United States. Kuli babo, ncakonzya kuba cintu cakusyaula kwiiya kuti kweenda mu America, muli baalu Miller a Himes bakali beendelezi bapati, kwakali buyo cipande cisyoonto ca kweenda kukulu kwakafwikila “kumamanino a nyika.”

GSAM 99MBULI KWEENDA KWAKATALIKA MU ZISI ZYAKASIYANA

GSAM 99.1Ciindi ca Mwami cakafika kuti mulumbe ooyu upite munyika, alimwi mu mapazi aanyika makumi abili naa kupinda, pa ciindi cimwi, kwakabuswa bantu, abo batali kuzyiba mulimo wamwiwamwi, bakapita kabakambauka mulumbe ooyu ku mapazi oonse aanyika. Bantu baambwa mu mpango 4, abakatambula mumuni wa kumana kwa mazuba 2300, kulinzila kwamwi—A. Campbell—bakasunwa kuti babikkile mulimo mu kukambauka Mulumbe wa Mungelo Wakutaanguna wa Ciyubunuzyo 14; alimwi eeci cakaba mulimo mupati wa Muuya wa Leza, kutali kweezya mumwi aumwi mumuni.

GSAM 99Kulinganizigwa a Kusanduka kwa Cikombelo

GSAM 99.2Kuti twabikkila mulawo uumwi ku kweenda ooku mbuli D’Aubigné ncaakabikkila ku kubuswa kwa Kusanduka kwa Cikombelo kukulu kwakuminyaka ya 1500, kweendelwa buyo kubikkwa mbuli mulumbe wa Mwami alimwi mu ciindi ca Mwami. Kuzwa ku Kusanduka kwa Cikombelo oonse, mulembi wa makani aakaindi wakati:—

GSAM 99.3“Germany tayeezya masimpe ku Switzerland, naa Switzerland ku France, naa France ku England. Byalo ebi zyoonse zyakayamba kuzwa kuli Leza, mbuli cipande cimwi canyika citapindi mumuni ku cipande cimwi; pele zuba limwi lyaaka mumuni lyapanga mumuni kwi nyika yoonse. Kristo, mumuni wa kumatalikilo aazwa kujulu, wakakwezya kapati kupinda bantu boonse, wakaba, mu ciindi ca Kusanduka kwa Cikombelo, mbuli nkomana mu kubikkwa kwa Bukristu, mulilo wa Leza wakapa buumi ku nyika. Mu myaka ya 1500, njiisyo imwi yakali kubikkwa ciindi cimwi mu maanda a mu zikombelo zya byalo zyaatalikila aakasiyana. Nkambo ncoli: Muuya uumwi wakali mulimo kuli woonse, kapanga lusyomo lumo.”

GSAM 99.4“Kusanduka kwa Cikombelo kwa Germany a kwa Switzerland kulalondoloola masimpe aa. Zwingle tanaakali kwaambuuzyania a Luther. Takwaba kukayilwa kuti kwakaba mucolo pakati kabantu babili aba; pele tufwidele kuciyandaula kujulu kupinda nyika. Ooyo wakapa masimpe Luther kuzwa kujulu, wakaapa Zwingle. Leza wakaba nzila yakuswaanganisya omu babili. Zwingle wati, ‘Ndakatalika kukambauka mulumbe mu mwaka wa butende 1516, naa munzila imwi, pa ciindi izina lya Luther likali litalamvwa mu cisi cesu. Tiindakaiya njiisyo ya Kristo kuli Luther, pele kuzwa mu Jwi lya Leza. Kuti Luther ukambauka Kristo, ulacita nca ndicita; eeco ciyalubali.’”6

GSAM 100.1Pwaamba mulimo wa Farel a Lefèvre mu France, mulembi wa makani aakaindi wakati:—

GSAM 100.2“Nconguno Kusanduka kwa Cikombelo mu France takwali cintu cakazwa kucisi cimwi. Kwakazalwa pa nyika ya France; kwakakula mu Paris; kwakaba a misisi yaco yakutankula mu yunivesiti mwini, yakali maka aabubili mu Bukristu bwa Roma. Leza wakabikka milawo yamulimo mu myoyo iilolede yabantu ba Picardy a Dauphiny, kautanatalika mu cisi cili coonse cimbi.

GSAM 100.3“Twalabona kuti Kusanduka kwa Cikombelo kwa Switzerland kwakali kwa kwalo, kutali kwa Kusanduka kwa Cikombelo kwa Germany. Kusanduka kwa Cikombelo kwa France kwakali kwa kwalo, kutali kwa ebi byonse bibili. Mulimo wakatalika ciindi cimwi mu byalo ebi, kutali kuswaanganisya omu, mbuli mu nkondo, maka oonse aakupanga masole aenda ciindi cimwi, noba kuti limwi talibuzya limwi kuti litandike, nkaambo mulawo uumwi, uuzwa kuli Mweendelezi Mupati uumwi wamasole, wakamvwigwa a boonse. Ciindi cakazulwida, bantu bakali babikkilwe, alimwi Leza wakatalika Kusanduka kwa Cikombelo ca Cikombelo cakwe mu byalo byonse ciindi cimwi. Makani aa alalondoloola kuti Kusanduka kwa Cikombelo kukulu kwakuminyaka ya 1500 kwakaba mulimo wa Leza.”7

GSAM 100.4Panduwo ya Kusanduka kwa Cikombelo mu England, mu buyobozi bwa Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, a bamwi, D’Aubigné wakali aamba alimwi kuti:—

GSAM 100.5“Kusanduka kwa Cikombelo mu England kwakatalika, nconguno, kuli kwako kutali kuli Luther a Zwingle, kwakabamba kuli Leza buyo. Mu byalo ebi byonse bya Bukristu kwakaba mulimo uumwi wa mazwi a Leza. Kumatalikilo a Kusanduka kwa Cikombelo ku Oxford, Cambridge, London, kwakali Testamente Mpya ya Cigriki yakamwaigwa a Erasmus. [Tyndale a Thomas Bilney bakazwa mu Cambridge mu 1519.] Kwakafika buzuba cisi ca England nocakalisumpula akaambo ka matalikilo aaya mapati a Kusanduka kwa Cikombelo.”8

GSAM 101.1Mulumbe wa Kuboola kwa Jesu wakazuka mu mushobo uumwi a ooyu twalondoloka kuli Kusanduka kwa Cikombelo. Bantu bakasunwa ciindi cimwi mu mapazi aanyika aakupinda kane kupinda aaba, batali kuzyiba naa kuswaanganisya maanu, batandika kukambauka masimpe aamu Magwalo aamwi, kutali mu byalo bine buyo, pele ku nyika yoonse iisumpukide.

GSAM 101Milimo ya Joseph Wolff

GSAM 101.2Aawa cilabota kulanga zintu zitondezya kusampana kwa Mulumbe wa kuboola kwa Jesu:—

GSAM 101.3“Mu 1831 Joseph Wolff, D.D., wakatumwa kuzwa ku Great Britain kuti akabe mumisyinali akati kaba Juda bamu Palestine. Kweelana azilembedwe zyakwe zya mazuba, kusikila mu 1845 wakakambauka kuboola kwa Mwami kufwaafwi mu Palestine, Egypt, kunkomwe ya Lwizi Lusalala, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, munyika yoonse ya Bwami bwa Ottoman, mu Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, mu Holland, Scotland, Ireland, ku Constantinople, Jerusalem, St. Helena, alimwi mumato aali mu Lwizi lwa Mediterranean, amu dolopo lya New York, kuzikwata zyoonse zya bupailizi. Ulati wakakambauka akati kaba Juda, ba Turk, ba Muslim, ba Parsee, ba Hindu, ba Chaldea, ba Yesede, ba Syria, ba Sabea, kuli ba pasha, ba sheik, ba shah, bami ba Organtsh a Bokhara, amwaami mukaintu wa Greece, abamwi.”9

GSAM 101.4Mu Yemen, cisi cikala bana ba Hobab, bawisi bamuka Musa, Joseph Wolff wakabona bbuku ndyakamba boobu: “Ba Arab bakuno bali abbuku lyeetwa kuti ‘Seera,’ likamba atala a ‘Kuboola kwa Kristo kwa Bili, a Kweendelezya Kwakwe mu Bulemu!’”10

GSAM 102.1Mu Yemen wakamala mazuba aali 6 aba Rekabu, mbakamba kuti: “Tabanywi wayini, tababyali myuunda ya misanza, tababyali mbuto, bakala mumatente, alimwi bayeeya majwi a Jonadabu mwana wa Rekabu. Akati kabo kwakali bana ba Israyeli, bamukowa wa Dani, bakala kufwaafwi a Terim mu Hatramawt, basyoma, mbuli bana ba Rekabu, kuti Mesiya ulaafwaafwi kusika mumakumbi akujulu.”

GSAM 102.2Kulizyo zyalembwa atala tulabona kuti muminyaka eeyo iili 14, Wolff lwakwe wakakambauka makani akuti Kristo ulaafwaafwi kuboola mumasi aali kwiinda ku 20. Muciindi cimweeco, njiisyo eeyi yakakambwa kapati mu Germany, makamaka kunyika yakumusanza akati kaba Moravia.

GSAM 102Mulumbe mu Germany a Russia

GSAM 102.3Mulembi waku England, Mourant Brock, ulatubuzya kuti “mu Württemberg mwakali cikamu ca baKristo basika kumaanda, bakali kulindila kuboola kwa Kristo kufwaafwi.” Njiisyo eeyi yakakambaukwa muzibeela zimwi zya Germany a Hengstenberg, wakali kwaambwa muciindi eeco kuti nguwe muyiisyi wa makani a Leza wakali aluzibo lupati kwiinda boonse mu Germany.

GSAM 102.4Mu Mulumbe wa Kusandaula wa 13, mwezi wa 12, 1892, Mweembeli L. R. Conradi waku Germany ulati:—

GSAM 102.5“Bengel, mu Germany, wakabusya luyando lwa kuboneka kwa Mwami wesu mumyoyo yabantu banji, cakapa bantu bali zyuulu kuyandaula ijwi lya busyinsyimi mbuli mbobataakacita kale.... Mumuni wakamweka mu Germany, alimwi mabbuku atondezya mbwayelela Mazuba 2300 akagawanywa ooko. Kwakatobela kubuka mumakani a Leza, makamaka mu Württemberg, alimwi kucuusigwa nokwakatanguna, mikwasyi iisika kumaanda yakeenda kuya kunyika yakumusanza ya Russia, akuyabusya Mulumbe akati kabantu bakumasi aabo bakeendele ooko myaka minji kumbele. Beembeli nobakajala zikombelo zyabo, bantu aaba, kusiyapo basyoonto, bakali kubamba kuswaangana kwabo kwa ‘stunden,’ na ‘ciindi,’ mumayanda abantu, alimwi bantu basika kumaanda bakazumina. Nokuba muciindi eeco Nsabata yakali kukambwa akati kabo, pele akaambo kakuti taakwe wakatalika kuibamba, makani aayo akazima. Mulimi waku Russia wakazumina mukuswaangana ooku kwa ‘ciindi,’ mpawo wakatalika mulimo uumwi akati kaba Russia. Kumamanino eeci cakazyalula kweenda kupati kwa ‘Stundist’ kwamazuba aano, kusika amumasena aali kule kapati a Siberia a Trans-Caucassus.”

GSAM 103.1Mu Mulumbe wa Kusandaula wa 31, mwezi wa 7, 1891, muli majwi a Mweembeli Conradi atala a Mukwesu Schäche waku Australia. Muciindi ncaakamba wakali kukala mu Silesia, alimwi cimwi ciindi wakali kubeleka mumulimo wa bumisyinali wamucisi wa Taata Gosner, mukambausi uuzibidwe wa makani a Leza waku Germany. Ulapa majwi aatobela azwa kuli Mukwesu Schäche atala abbuku lya Kelber:—

GSAM 103.2“Nokwakainda 1836, na ciindi cakabalwa a Bengel nocakamanina, mupepala lya cibeela ca Schweidnitz mwakaboneka cizibisyo cakazwa kung'anda yakusambalizya mabbuku ya ba Sommerfeldt bakooko. Cakali kukamba abbuku lya L. Henry Kelber, atala azintu zipati azikondwesya zyakali kuyoocitika muminyaka ya 1843 a 1844. Tandiceeleli kabotu zina lyabbuku eelyo. Twakajana bbuku eelyo akulibala antoomwe abantu banji bakali kuyandisya kumvwa, mulyango kajalidwe, mumwaka wa 1839-40. Bbuku eelyo lyakatondezya kuzwa muli Daniele, Ciyubunuzyo a Matayo 24, kuti mamanino aafwaafwi, alimwi lyakajisi cipepa catondezyedwe mibalo, kutondezya mbokusikwa kumwaka waambwa atala.”

GSAM 103Mulumbe mu Great Britain

GSAM 103.3Mubbuku lyaku England lyeetwa kuti Myaka Iili Cuulu, kwaambwa kuti “beembeli bali 700 ba Cikombelo ca England bakali kubusya kulila kwa kuboola kwa Mufutuli.” Akati kabeembeli bakali aluzibo lupati muciindi eeco mwakali aabo bakakambauka njiisyo ya kuboola kwa Jesu mu England kuzwa mu 1840 kusikila mu 1844. Akati kabo tuyootela mazina a Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dokotala Nisbett, Mweembeli A. Dallas, M.A. [mubbuku lyakwe, Langisisya ku Jerusalem, peji 114, ulayeenzya kozyanyo kamu Matayo 24 kumuyanza uuno], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, abamwi.

GSAM 104Mulumbe mu Holland

GSAM 104.1Njiisyo ya Kuboola kwa Jesu kwa Bili yakakambaukwa mu Holland a Hentzepeter, uyo kwaambwa kuti muciindi eeco wakali mweembeli uujisi luzibo lupati kwiinda boonse mucisi eeco. Wakali mubambi wang'anda ya bwami yakuyobola zintu zyakale ku The Hague, wakabikkwa amwaami. Mubbaluwa ndyakalembela mulembi wepepala lya Kulila Kakati ka Masiku mu mwezi wa 6, 1844, ulakamba atala aalwakwe kuti cakutaanguna cakamusololela kulanga makani aaya ndiloto lyakamuguma kapati. Wakayandaula Magwalo atala amakani aaya, alimwi mu 1830 wakazwaya kabbuku kakatondezya njiisyo eeyi. Mu 1841 wakazwaya kabbuku kamwi atala a mamanino a nyika. Mubbaluwa yeeyi ulati makani akutaanguna ngaakatambula atala a William Miller abamwi bakali kukambauka antanganana njiisyo yakuti Kristo ulaafwaafwi kuboola, wakaamvwa mu 1842, naakali kwaamba amwaalumi wakazwa ku America kuboola ku Holland.

GSAM 104Mulumbe mu Tartary

GSAM 104.2Kumatalikilo, mu 1821, njiisyo ya kuboola kwa Mwami yakali kusyomwa akuyiisyigwa mu Tartary. Muciindi eeco mumisyinali waku Ireland wakatumwa kucisi eeco, mpawo mupaizi waba Tartar wakamubuzya kuti, “Kristo unooboola lili kwabili?” Wakasandula kuti taajisi ncaazyi atala aazyo. Mupaizi wakagambwa kapati kumvwa nsandulo iili boobo kuzwa kumumisyinali wakaboola kuyoobayiisya njiisyo zya Bbaibbele, mpawo wakati wakali kuyeeya kuti “muntu uuli woonse uujisi Bbaibbele ulakonzya kuzyiba eeci.” Mupaizi mpawo wakapa mizeezo yakwe, kwaamba kuti wakali kuyeeya kuti Kristo unooboola kufwaafwi amwaka wa 1844 A.D. Makani aaya alajanika mu Pepala lya Ireland, 1821.

GSAM 104Mulumbe mu America, India, amucisi ca Europe

GSAM 104.3Mu Mabbuku Masyoonto a Kuboola kwa Jesu, Bbuku 2, peji 135, 1844, Mourant Brock waku England ulati:—

GSAM 105.1“Kulangila kuboola kwa Mufutuli kufwaafwi, akubusya ijwi lyakucenjezya, zili alimwi mu America, India, amucisi ca Europe, kutali mu Great Britain alikke. Mu America, beembeli bijwi basika ku 300 balakambauka ‘makani mabotu aaya a bwami;’ mpawo mucisi cino beembeli ba Cikombelo ca England basika ku 700 balabusya kulila kumwi ooku.”

GSAM 105Kumasena Oonse Aakwimikwa Mato Munyika

GSAM 105.2E. R. Pinney, waku Seneca Falls, N.Y., mweembeli waba Baptist wakali kulyaaba, wakapa buumi bwakwe kukukambauka njiisyo ya kuboola kwa Jesu, mubbuku lyakwe Kupandulula Matayo 24, mapeji 8, 9, wakati:—

GSAM 105.3“Kale mu 1842, mabbuku a Kuboola kwa Jesu kwa Bili akatumwa kumasena oonse a bamisyinali mu Europe, Asia, Africa, a America, kumbali zyoonse zyobilo zya Malundu a Rocky.... Beendelezi bamato esu abasikubeleka mumo batubuzya kuti tabasiki kucibambilo camato ooko Mulumbe uuno ngutanasika kumbele lyabo, alimwi balabuzigwa kanji atala aanguwo.”

GSAM 105Bantu Baali 3000 Bakambauka Mulumbe

GSAM 105.4Mweembeli G. W. Mitchel, waku Zanesville, Ohio, mweembeli umwi wakakambauka njiisyo eeyi lwakwe, wakabuzya mulembi naakali kwaamba anguwe ku Newark, Ohio, mu 8, mwezi wa 8, 1894, kuti Baalu William Miller wakamubuzya naakali kwaamba anguwe ku McConnellsville, Ohio, mu mwezi wa 9, 1844, kuti wakajisi “mazina amasena aakukala abeembeli baali 3000 muzibeela zyindene zyanyika, bakali kukambauka kuti, ‘Muyoope Leza, amumupe bulemu; nkaambo ciindi ca lubeta lwakwe casika,’ bunji bwabo bakali mu North America a Great Britain.”

GSAM 105.5William Miller, naakali kwaamba atala akusampana kupati kwa ‘kulila’ ooku, wakati:—

GSAM 105.6“Umwi na bobilo muzibeela zyoonse zyanyika bakakambauka makani aaya, alimwi boonse balazuminana atala aciindi,—Wolff waku Asia; Irving, wakali ku England; Mason waku Scotland; Davis waku South Carolina; abamwi banji mucibeela cino, balabusya, na bakabusya kulila ooku.”11

GSAM 106Ijwi lya Eliya lya Hutchinson Lyakatumwa Koonse

GSAM 106.1Baalu R. Hutchinson, mu 1837, wakatumwa kuzwa ku England kuya ku Canada kali mumisyinali waba Wesley. Kumamanino wakakakkala mu Montreal. Wakajisi bantu banji mbaakazyi mumasi amwi. Muminyaka ya 1843 a 1844 wakazwaya pepala lyeetwa kuti Ijwi lya Eliya, mwakali kukamba atala anjiisyo ya kuboola kwa Jesu. Nkaambo wakali kukonzya kujana mato aya kumasi amwi, alimwi wakazumizyigwa kutuma zibunga zipati zyamapepala aakwe katabbadele mali akutuma, wakatumina mapepala manji muzibeela zyoonse zyanyika. Naakamba atala amulimo wakwe, wakati wakali kuatuma cakufwuntuka ku Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, amuzibeela zyoonse zya bwami bwa Britain amasi ngaakali kweendelezya.

GSAM 106Muzisumbu zya Sandwich

GSAM 106.2Mu Kulila Kakati ka Masiku wa 12, mwezi wa 10, 1843, mwakali bbaluwa lyamuka O. S. Burnham, waku Kaloa, Cisumbu ca Kaui, Zisumbu zya Sandwich. Anguwe amulumi wakwe bakali bayiisyi bazikolo abusena oobo. Bakazumina njiisyo ya kuboola kwa Jesu alimwi bakali kuikambauka ooko, alimwi cikamu ca basyomi cakali kukomba antoomwe ambabo muzisumbu eezyo.

GSAM 106Kweezanisya Mulumbe Uuno Awa Johane Mubbatizi

GSAM 106.3Aboobo tulabona kuti njiisyo ya kuboola kwa Jesu yakakambaukwa kakukwana kuzuzikizya zyakasyinsyimwa mu Magwalo atala aayo.

GSAM 106.4Mulumbe wakali kuyoobilizya kuboola kwa Kristo kwakutaanguna wakaambwa amusyinsyimi Isaya mumajwi aaya: “Ijwi lyauulila munkanda, Amubambike nzila ya Mwami, amutambike munkanda nzila mpati ya Leza wesu. Zikwanyana zyoonse ziyoozuzigwa, alimwi malundu oonse mapati amasyoonto ayooicesyegwa; kupoteme kuyootambikwa, alimwi masena aamagabbu ayootalalikwa; mpawo bulemu bwa Mwami buyooyubununwa, alimwi bantu boonse bayoobubona antoomwe; nkaambo mulomo wa Mwami waamba eeci.”12 Busyinsyimi oobu bwakazuzikizigwa mumilimo ya “Johane Mubbatizi, wakali kukambauka munkanda ya Judea, akuti, Amusanduke: nkaambo bwami bwakujulu bwafwaafwi.”13

GSAM 107.1Mwaalumi ooyu alikke, mumyezi iili 6 yamulimo mucisi comwe ca Judea, wakazuzikizya busyinsyimi oobu bugambya. Nobuba busyinsyimi oobu bwakapa ciindi abusena bwamulimo wa Johane, tabuli boobo busyinsyimi bukamba akukambauka Kuboola kwa Jesu kwa Bili, nkaambo mulimo ooyu wakali kuyoocitwa ‘akulila kupati,’ kusika munyika yoonse.

GSAM 107.2Aboobo, mumumuni wazintu zyatondezyegwa, tulabona mbobwakazuzikizigwa cakusalala busyinsyimi atala a Mulumbe wa kuboola kwa Jesu. Ciindi ca Leza cakasika cakuti kozyanyo ka musamu wa mukuyu kayiisyigwe, cakuti kubilizya kwakutaanguna kwa Mulumbe wa Mungelo Wakutaanguna kucitwe, mpawo wakabusya batumwa bakwe kuti bakabilizye kulila ooku kumasi oonse, bantu boonse, andimi zyoonse.

Notes

  1. Mateyo 24:32-35. ↩
  2. Roma 10:14, 15. ↩
  3. Mateyo 24:29, 30. ↩
  4. Mateyo 24:29. ↩
  5. Mako 13:24. ↩
  6. Makani aakaindi a Kusanduka kwa Cikombelo, Bbuku 8, mpango 1, maparagrafu 2, 3. ↩
  7. Ibid., Bbuku 12, mpango 3, paragrafu 10. ↩
  8. Ibid., Bbuku 18, mpango 2, paragrafu 12. ↩
  9. Ijwi lya Cikombelo, peji 343. ↩
  10. Mulimo wa Wolff ku Bokhara. ↩
  11. Njiisyo zya William Miller, peji 238, 1843. ↩
  12. Isaya 40:3-5. ↩
  13. Matayo 3:1, 2. ↩

Note

Back