Caandaano 18 — Kusololelwa a Leza mu Mulimo wa Kupulinta
GSAM 281.1“Mazuba a kuli kwiza tulaziba, naa twalilila kuziba Jehova; kufuma kwakwe kwakonkezegwa mbuli cimonzi.”1
GSAM 281.2Kufikila mwezi wa June, 1849, milimo ya Baalu White a mukaintu wakwe a Baalu Bates yakali kucitwa buyo mu ma calo a New England. Pa ciindi eeci Miss Clarissa Bonfoey, wa Middletown, Conn., wakaswaangana kuŋanda ya Baalu White. Kaciindi katali kucilila, banyina bakafwa, bamulekela zyintu zyoonse zikali kuyandika kubamba ŋanda a zyintu zisyoonto. Kwiinda muli eeci Baalu White wakakonzya kutalika alimwi kubamba ŋanda; wakacita oobo mu cibeela ca nyumba ya Mr. Belden ku Rocky Hill, Conn.
GSAM 281Kutampuka kwa Spiritualismu ya Mazuba Aano
GSAM 281.3Pa March 24, 1849, wakaba mubungano wa bonse ku Topsham, Maine. Pa Nsabata eeyo, Mrs. White wakapegwa mubono, makani aakwe akali aayandika kapati. Kweelede kuti kuzwisisa mubono ooyu kukaba kubotu naa twatambilila muciimo ca ciindi eeco mu mweenzelo wa bonse.
GSAM 281.4Kumamanino a March, 1848, ku Hydesville, Wayne Co., N.Y., kwakatampuka “zyooni zyamanyawu,” naa cintu cakazakala kwitwa “kukkonka kwa miyuuya.” Eeci cakacitika cakusaanguna muŋanda ya lupwa lwa Fox. Kumamanino a cilimo, lupwa lwakasamuka ku Rochester, N.Y., ko mu Corinthian Hall mwakacitikilwa zintu zya kubonwa ku bonse, alimwi bakambokolo bakasandegwa kapati a komiti zya bakaintu a baalumi basalwa kuzwa akati ka basicisi babotu kapati kuti bacite oobo. Kuti bantu banji bakali kubona kukkonka ooku kuba bukunyali naa milimo ya bukali bwa maboko, nokuba aabo bakali kufwambaana kusyoma kwiinda bamwi boonse bakali kuyeeya buyo cisyoonto kuti cakali kuyookomena kuba cintu cipati.
GSAM 282Zyinsyimi Zilwi Kuli Spiritualismu
GSAM 282.1Mu mubono watambwa kumbele, Mrs. White wakabona kuti kukonkwa kwamanyawu kwa Rochester a mu busena bumbi, kwakali nguzu zya Satana, alimwi kuti zintu oobo zikaba zizwide cindi coonse; alimwi kuti zikaba kuumbwa mu zifwalo zya bukombi, kuti aabo bacengwa balimvwe kuti bali muluumuno kapati, alimwi kucita kuti bamwi babo bantu ba Leza, naa cakakonzya, batungwe ku zintu ezyo, babe a kudooneka njiisyo zya Muuya Uusalala.
GSAM 282.2Kasi bantu bacece, naa beembe, pa ciindi eeco bakali bazi cintu cicece kapati kuti Spiritualismu yakali kuyoomwaika munyika yoonse mbubwenya mbukwakasinsimwa ciindi eeco, naa kuti yakaba yambala kuba cikkombelo, a zikombelo zyayo zyakaba zikonzya kuumbwa a baalu babyo.
GSAM 282Zyinsyimi Zyazuzikizigwa
GSAM 282.3Kuzuzikizigwa kwa businsyimi oobo, alimwi, kulaboneka naa twalanga mweelwe wa basyomi babo, uuambwa kuti uli 10,000,000 mu United States yonse yodwa. A zifwalo zyabo zya bukombi bwa lino, tulapa eeci cipego kufuma ku Review and Herald a Washington, D.C., Nov. 12, 1903:—
GSAM 282.4“Pa mubungano wakacitika kuno wa Mubungano wa Cisi wa Bantu ba Spiritualismu, kwakatambwilwa bubambe bupya bwamilawo yamikwa yakukomba. Wakatalwa mulawo wa ‘kubikkwa’ kwa baalu naa bapayi, alimwi kabunga ka basyomi ba Spiritualismu kakazumininwa kuba ‘cikkombelo.’ Eeci cilaboneka naa twalanga cibeela cino cifuululwa kufuma ku bubambe bupya bwamilawo yamikwa yakukomba:—
GSAM 282.5“‘Kunyina mualu naa mupayi weelede kubikkwa kweendelezya cikkombelo naa mubungano katanabikkwa mumulimo cakweelana amulawo kwiinda mumulimo wakubikkwa, ooyo uuzyibidwe kuzwa kumatalikilo a makani aakaindi a cikkombelo. Kusi muntu uukonzya kuba mulondolwa wakubikkwa kufikila atambula kwiitwa kuti abe mweembezi wa cikkombelo naa mubungano, naa kubikkwa kuba mubelesi a Mubungano wa Bantu ba Spiritualismu ya calo, yakabikkwa kuba mutundu wa cikkombelo mu calo mwiikalila, naa a Mubungano wa Cisi wa Bantu ba Spiritualismu wa United States of America. Bantu boonse balondolwa kuba baalu naa kubeela cibeela ca mubelesi baleke baba a kuswaangana kwakapwililila a cikkombelo naa mubungano wa Spiritualismu kwa myaka itatu naa kwiinda, alimwi kwa myaka ibili naa kwiinda bakapegwa nguzu zyakukambauka, kabatumidwe a Mubungano wa Bantu ba Spiritualismu wa calo naa a Mubungano wa Cisi wa Bantu ba Spiritualismu kuba bakambausi basunkwa. Baalu bakkala mumulimo ciindi cisyoonto kwiinda mwaka umwi woonse wa kalenda tabakonzya kubikkwa.’””
GSAM 283Baalu White ku Oswego, N.Y.
GSAM 283.1Nkaambo mulimo wa kupulinta wakali ku Oswego, N.Y., Baalu White wakasandula icalo cakwe kufuma ku Connecticut kuya kubusena oobu mu mpela ya 1849, alimwi kuno, mumwaka ooyo, pa November 3, wakaba mubungano wa balasyoma. A milimo yakasyalilila, Mrs. White wati:—
GSAM 283.2“Mpoonya twakasala kuti mulimo wesu wakali kubeela mu calo ca New York. Mulume wangu wakazubuka lubeta lwakulemba a kupulinta. Twakacita leenti ang'anda ku Oswego, twakakopa zyintu ku bakwesu, alimwi twakatampuka kubaŋganda. Kuno mulume wangu wakalemba, wakapulinta, alimwi wakakambauka. Cakali kudiwa kuti aŋande cilwilo ciindi coonse, nkaambo ziindi zinji wakali kweelede kulwana a bantu bakali kulyaamba kuti mbaAdventist, ibakali kukambauka zintu zilubide, kukambauka ciindi cibikkidwe, alimwi bakali kusola kupa bantu boonse mbobakali kukonzya kuti bakazye lusyomo lwesu.”2
GSAM 283Kupulintwa kwa Second Advent Review
GSAM 283.3Mu mpela ya mwaka 1850 cakabona kuba ciyandikana kusandula bumbi; coonse oobo Baalu White wakasama kuya ku Paris, Maine, ko volumu ya kusanguna ya Second Advent Review and Sabbath Herald cakapapilwa kuba cipepa ciza kabili mumwezi, caba a manambala 13, cila cimbi caba a mapeji 8, cila peji kalijisi zibeela zyobilo zyamabala zilembedwe kuzwa atala kusikila ansi, bukumu bwa pepa lyakapapilwa kuba 7 1/8 a 10 1/4 inci. Manambala a kusanguna akali a November wakasyalilila, alimwi manambala a kumamanino akali a June 9, 1851.
GSAM 284.1Bukumu bwakakulililwa bwa cipepa kuinda Masimpe Aali Kuno bwakali cilangilo cibotu cakukula kwa masimpe kulingilila, kuvwula kwa babelesi mumulimo, alimwi a bagwasyi ba mulimo. Nkaambo cipepa cakali kupelwa busiili, cakali kulindilwa kuti bakwesu ba mulimo bakali kuyoogwasya kuti cipapilwe, alimwi bakacita oobo. Nokuba kuti basyomi banji bakali bantu batavwubide, bakagwasya mbuli Mukama mbwaakali kubalongezya, alimwi bakacita mbuli mbakakonzya kutonka ng'ola ya masimpe kumbele.
GSAM 284J. N. Andrews Watampuka Kukambauka
GSAM 284.2Kacindi kano J. N. Andrews, wakali kukala ku Paris, Maine, wakatampuka milimo yakwe ya kubelesya ku bantu mbuli mupayi wa makani mabotu a mulembi wa makani a cikkombelo. Mu Review wa May, 1851, wakali a cipego caba a mapeji aayinda ku 5 ciyandika kumilumbe itatu. Muciindi eeci wakabikka businsyimi bwa cinyama caba a mahembe abili ca Ciyubunuzi 13 kuli United States, wakasika pa busena bwa kuti, a nguzu zya businsyimi bwene bwabene, kubikkilwa kwa Buzuba bwa Nsondo kuba Nsabata kwakali kuyooba cintu cakuti mubungano wa cikkombelo a calo uyoobambwa aaco kumamanino mucisi eeci. Milanguluko yakwe yakali yabikkilwa businsyimi bwene bwabene, nkaambo takwaali kweenda naakumwi ciindi eeco kwakali kutondezya canguzu kapati munzila ooyo; makani a nguzu aakasololela cintu eeco akali malembe a Dr. Durbin, akatolwa mu Christian Advocate and Journal, akati:—
GSAM 284.3“Ciindi Bunakristo nobuyakuba buumi bwabukkale bubotu abwa muuya bwa calo, calo cileelede, kwiinda mubabetesi baco, kukasya kutyolwa caantangalala kwa Nsabata iisalala, mbuli nzila yakulikwabilila.”
GSAM 285Kusambala Minda Kuti Kugwasigwe Mulimo
GSAM 285.1Kacindi kano bantu mbuli Hiram Edson, wa New York, a Cyrenius Smith, wa Jackson, Mich., bakasololelwa kusambala minda yabo, cila umwi wakali wa $3,500, alimwi bakacita leenti aminda yakuti babelesye balikke, kuti babe a mali a kugwasya milimo iikwiza mu kusalazya mulimo wa mulumbe.
GSAM 285Kusamya Mulimo wa Kupulinta ku Saratoga
GSAM 285.2Mu 1851, Baalu White wakasama kufuma ku Paris, Maine, kuya ku Saratoga Springs, N.Y., alimwi kuno alimwi, a zyintu zyakakopwa, wakatandulula kuŋanda, alimwi wakapapilila volumu yabili ya Advent Review, manambala a kusanguna a lusiku lwa August 5 yamwaka ooyo. Cipego eeci cakali a manambala 14, alimwi cakapapilwa kabili mumwezi. Manambala a kumamanino akapapilwa pa March 23, 1852. Zina lya cipepa lyakasandulwa cike, kufuma ku Second Advent Review and Sabbath Herald, mbuli mu Vol. 1, kuya ku Advent Review and Sabbath Herald, zina ndyocicijisi mu volumu yaco ya 82. Bukumu bwa cipepa bwakakulwa kuba mapeji 8, cila peji kalijisi zibeela zyotatwe zyamabala zilembedwe kuzwa atala kusikila ansi, pepa lyakapapilwa lyakali 8 1/4 a 11 3/4 inci.
GSAM 285.3Kukonzya kubona kufuma kubukumu bwakakulililwa bwa cipepa cakali cipepa ca cikkombelo alimwi cakali kucili, kuti kusandulwa koonse kwakali kwakali kubotu, kulangilila cibeela ciyandikana ca bukindikizi, alimwi kupela bukamboni bwabweka kuti mulimo wa mungelo watatu “wakaboola kuti ukkale.”
GSAM 285Kupulinta ku Rochester—Kuba a Muncini Wakupulinta Uubelesyegwa Amaboko
GSAM 285.4Pa May 6, 1852, manambala a kusanguna a Volumu 3 ya Advent Review and Sabbath Herald akapapilwa ku Rochester, N.Y., alimwi akapapilwa amuncini wakupulinta alimwi atuvwumbyo twamabala twakupulintila zyakali zya BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili. Hiram Edson wakali wapa mali a kugula muncini wakupulinta uubelesyegwa amaboko wa Washington, atuvwumbyo twamabala twakupulintila a zyintu zyakali kudiwa kuteesya ing'anda ya kupulinta. Wakali kweelede kupelwa mulipo wakwe mbuli bakwesu ba masimpe mbakapa misoselo. Muncini ooyo uubelesyegwa amaboko wakatakilila mu ing'anda ya Review and Herald a Battle Creek, Mich., kufikila wakapya mu mulilo pa Dec. 30, 1902. Pa ciindi eeco wakali kubikkilwa kuba muncini wakupulinta mapepa aakusunka uuyandikana kapati mu ing'anda. Mu Nombolo 12, Vol. 3, Oct. 14, 1852, kwakatalwa kuti mali a kuteesya ing'anda amuncini wakupulinta a zyintu akali $652.93, alimwi mali akatambulwa ku mulimo ooyu kufikila pa ciindi eeco akali $655.84. Kuli manambala aali 12 a cipepa eeci, makopi 2,000 a manambala nguli ngakapapilwa alimwi aambalazwa busiili.
GSAM 286Kutampuka kwa Mwiisyi wa Banyike
GSAM 286.1Mu August, mu ng'anda ya Review mwakatampukila kupapilwa kwa Mwiisyi wa Banyike, cipepa ca mwezi. Lino caba cipepa ca sabata, caba a makani aakubala aavwula ziindi zyone mu cila nombolo kuinda ngaakali kujisi ciindi eeco.
GSAM 286Uriah Smith Waswaangana a Ng'anda
GSAM 286.2Mu 1853 Baalu Uriah Smith wakatampuka milimo mu ng'anda ya Review and Herald, ko wakaba a busena bwa cilimu kwa myaka 50. Mu mwaka ooyu (1853) cakali kusanguna kulembwa mu Review and Herald kuti aboona bayanda kucita oobo bakakonzya kugula mabbuku esu a kupela mali akali kudiwa. Kuli bamwi boonse, makani akapapilwa akali busiili, nkaambo mali akasala akali kumana a misoselo ya baŋwakatonda a bakkala a myoyo iipede. Mu 1854 cakatalwa kuti mutengo wa Review wa kabili mumwezi wakali $1.00 mumwaka. Mu mwaka ooyu, pa Kuswaangana mu Matende kwakacitwa mu Macomb County, Michigan, mumwezi wa July, kwakacitwa kusambala mabuku esu. Pa Kuswaangana ooku mabuku aali a $50 akasambalwa. Baalu White, wakali kwaamba cakucita eeci kwiinda mu Review, wati, “Eeci citondezya kuti mabbuku esu angasambalwa.”
GSAM 286Kwiilila Mali ya Mabbuku a $500
GSAM 286.3Mu Review wa Oct. 12 a Dec. 24, 1854, kwakaba kwiilila mali ya mabbuku a $500 kuti ing'anda ikonzye kupela bapayi mabbuku a kugawana busiili a milimo yabo, alimwi a “mali ya lugwasyo ya $500 ya ng'anda, kuti Review ukonzye kupapilwa bulililwa mulungu woonse, kucila kusiilwa mulungu ciindi cimbi nkaambo cakusaikwa mali.”
GSAM 287J. P. Kellogg a Henry Lyon Basambala Minda Yabo
GSAM 287.1Kacindi kano J. P. Kellogg, wa Tyrone, a Henry Lyon, wakali kukala papafwe a Plymouth, Mich., bakasambala minda yabo, cila umwi wakali a mutengo uuli kufwifwi a $3,500, a cakulata cimo cakuuba a mali akugwasya kusandulula mulimo; oobo bakwesu bambi babili ba Michigan bakasanduka kumbele pa ciindi ciyandikana, a mali aambalwa a myoyo iilayanda, kuti bayimike busena bukali kudiwa lugwasyo. Owasanguna wakali kupanga zikukuzyo mu Jackson, Mich., owa cibili wakasama kuya ku Battle Creek, wakalima mulimo wa kupanga nyumba kuti alindile lupwa lwakwe.
GSAM 287Mapepa a Mabbuku Esu Oonse a $3.00
GSAM 287.2Kumamanino a Volumu 6, June, 1855, muntu wakakonzya kutambula Review a Mwiisyi wa Banyike mwaka umwi, alimwi a cipego cipwililile ca mabbuku onse manini, mabbuku akugawana, a bbuku lya nyimbo, mbuli mbwakali kucitwa ciindi eeco—mabbuku manini aali 26 a mabbuku akugawana, onse aambalwa—kufumya mali a $3.00. Mutengo wakabikkwa wa Mwiisyi wa Banyike wakali masente 25 kumanambala 12.
GSAM 287Ng'anda ya Review Yalilwa Kuya ku Michigan
GSAM 287.3Mu mwezi wa April, 1855, Baalu White a mukaintu wakwe bakasanduka alimwi kuya ku Michigan, alimwi bakacita maswaangano mu busena bunji. Pa 28 a 29 a mwezi ooyu mubungano wakaswaangana ku Battle Creek, muciindi eeco bakwesu ba Battle Creek bakavota kuti bayilile Baalu White kuti basamye ng'anda ya Review kufuma ku Rochester kuya ku Battle Creek. Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg, a Henry Lyon bakazumina kupela $300 cila umwi, kusi a mpindu, akuba mali oonse aali $1200, kuti bagule busena a kuyaka ng'anda ya kupulinta. Oobo bakagula busena ku kona ya kumusanza-kujwe ya West Main a Washington Streets, alimwi bakayaka pa busena oobo ng'anda ya mapulanga ya mapafo aabili, 20 x 30 makumbo, a mputa zya 20 makumbo.
GSAM 288Ng'anda ya Kuswaanganina ya Kusanguna ku Battle Creek
GSAM 288.1Mu ciindi cimweeco, ng'anda ya kuswaanganina ya kusanguna ya BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili ku Battle Creek yakayakiwa, 18 x 24 makumbo. Ng'anda eeyi iipe, yakapakwa maplanga a kumanza a kuŋanda alimwi a maplanga akabambwa, yakali papafwe a kona ya kunyika-kumbo ya Van Buren a Cass Streets.
GSAM 288Mu Ng'anda Yesu ya Kupulinta ya Kusanguna
GSAM 288.2Manambala a kusanguna a Review akapapilwa ku Battle Creek mu ng'anda yakali ya BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili akali a lusiku lwa Dec. 4, 1855. Mutengo wa cipepa wakabikkwa oobo pa $1.00 kuli volumu ya manambala 26; pele kwakali kwiililwa misoselo kuti cipepa cipwe busiili kuli bacete bayelede. Kuzwa ciindi eeci kuya kumbele, Baalu Waggoner a Cottrell bakali kulemba pafwaafwi lyoonse mu mapeji aa Advent Review.
GSAM 288.3Mu Review wa Dec. 18, 1855, komiti ya kupulinta yakapa makani aakonzya kumvwika kuba aagambya kuli babelesi ba lino bamung'anda. Yakati: “Tatuuboni mulangililo wakuti aabo babeleka mung'anda tabakonzya kutambula mupilelo uulingilila a milimo yabo. Mulembi utambula buyo cibeela cimo cakati ca mali ngakonzya kutambula kumbi.” Kuti caba cibotu kwaamba kuti mipilelo ya bantu ba bulililwa pa ciindi eeco tayakali cibeela cimo cakati ca mipilelo yalino, alimwi kuti mipilelo yakati eeyo tayakali kuinda cibeela cimo ca katatu naa kane ca mali ngaipela ng'anda kuli mulimo uutegwa lino. Babelesi ba mung'anda pa ciindi eeco bakapa cipego ca cibeela cimo cakati ca mutengo wa milimo yabo kuti mulumbe wa masimpe aali kuno ukonzye kupapilwa.
GSAM 288Kwiilila Muncini Wakupulinta Weendelezyegwa a Injini antoomwe a Injini
GSAM 288.4Mu Review wa March 19, 1857, cakatalwa kusanguna kuti muncini wakupulinta weendelezyegwa a injini antoomwe a injini zyakali kudiwa alimwi zyakali kweelede kugulwa kuti kupapilwe mapepa, mabbuku akugawana, a mabuku. Mbuli mbwakatalwa pa April 2, kwakasalwa kugula muncini wakupulinta weendelezyegwa a injini wa Adams, alimwi balumi basanu a babili bakalailila kupela $100 cila umwi kuti ukagulwe. Mu nombolo yakasyalilila, kwakatalwa kuti muncini wakupulinta a injini zyakali kuyoogulwa amali aali kufwifwi a $2,500, alimwi kuti balaililo bakali babikkide kale $1,700.
GSAM 289.1Mu makani akalembwa a Baalu White mu Review wa Aug. 13, 1857, muli makani a kugwasya aya: “Ng'anda yesu tiicijisi zikwelete. Kuli mali a mabuku a bonse a $1,426, lino akabikkwa mu mabuku. Muncini mupya wakupulinta weendelezyegwa a injini ulabeleka, alimwi ulabeleka kabotu kapati, alimwi mulangililo ulaboneka kuti uyoobeleka anguzu zyamuuya uuzwa mumaanzi aabila ino-ino, alimwi uyoobbadelwa woonse. Milimo yesu ya matende ilagwasigwa kabotu kuinda mbwakali kumbele.”
GSAM 289Lipoti Lyakusaanguna lya Kutengesya Mabbuku
GSAM 289.2Pa 29-10-1857, Mulumbe wa Kusandaula wakalipota kuti kutengesya mabbuku muminyaka ibili yakalila kwakali madola $1,287.91; eli lyakali lipoti lyakali lyakutalika pa mulimo ooyu. Kwakali cisimikizyo ca kucila mu mulimo, eelyo cakapa kukulwaizya, nkaambo cakazubulula kuti masimpe akali kukula, alimwi kuti “mbuli milonga yamumuni iiyaabweenda kuzunguluka nyika yoonse.”
GSAM 289Ofesi ya Mulumbe wa Kusandaula—Busena Bwakwekesya Mali
GSAM 289.3Mu Mulumbe wa Kusandaula wa 13-08-1858, lyakali lyakutandilwa kali lyakuti ofesi yedu ibe busena bwakubikkila mali aazulide. Bantu bakali a mali aatakali kubelesya ciindi eeco bakonzya kubikkila mali ku ofesi, alimwi bakali kukonzya kuya kutola mali aawo ciindi coonse nga bacita mulawo, alimwi kwiinda mukucita boobo ofesi yakali kugwasyigwa akubelesya mali aayo. Kuti lyakali lyakucitwa, lyakapa nguzu zyakaliula ku mulimo.
GSAM 289.4Kuzwa ciindi eco kufika ku 1905, kunyina muntu wakali wakataya dolala limo lya mali aakakonzya kupeleka ku maand'a aakulemba, alimwi kunyina wakali wakalila kuti mali aakwe akali kumwekesyegwa. Bantu bakali ba bukwabilo alimwi bakali kubikkisisya bakali kutalika kubona ofesi zyesu zyakulemba kuti nzyo busena bwakufwambwa mali aazulide kupinda mabanki, aakatalika kufwawuka. Mabanki aali a bukombi bwanyika, pele maand'a aakulemba aali a nguzu zya cikwambilo coonse ca balumamba aali kumbele kwawo.
GSAM 290Mubungano wa Kulemba wa BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili Wacitwa
GSAM 290.1Mubungano wa Kulemba wa BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili wakacitwa pa 03-05-1861, alimwi makalata akatumigwa kulomba bantu kuti basalule mali a mali a kusanguna pa $10 ku cipande. Mumvwiki zyobile, cakazubululwa kuti mali a kusanguna yakali yasalulwa kale ku $4,080.
GSAM 290.2Kuzwa pa 11-06 wa mwaka ooyo, Mulumbe wa Kusandaula wakalembwa a Mubungano wa Kulemba wa BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili. Ng'anda yaakali kutanguna kumangwa a mubungano yakali pakona lyakumusanza akujwe lya Main Street a Washington Street, pa busena bwakali kumana ng'anda yakale yakamangiwa a mapulanga yakali kusamidilwa ku Kalamazoo Street. Ng'anda eeyi yakali a makumbi aabili, a mabonda aazitina aakome. Yakali yalingana a musalaba wa Bagerike, alimwi yakali kutalika ku Kumpoto ku Main Street. Kutalika kwakwe kuzwa ku kuzubuka kuya ku kuzika kwakali mapazi 44, alimwi kuzwa ku Kumpoto kuya ku munsi mapazi 72.
GSAM 290Mabbuku Aakali Kutanguna Kulembwa mu Ndeende Zimwi
GSAM 290.3Ntaamu antaamu, Mulumbe wakalile a mbele, alimwi mulimo woonse wakali kupanguluka wakapa nguzu alimwi wakakwatilila mulimo. Ciindi eeco, ng'anda yesu yakulemba yakapanga mabukwani asanu mu ndeende zyakumwi: matatu mu Danish-Norwegian alimwi aabili mu French; eeci cakali kutanguna kulemba mabbuku aakali kuya ku nko zyakumwi.
GSAM 290.4Mbuli bantu mbobakali kuyaabuvula mumbungano, mali akalile alimwi akapitilila kukula. Eeci cakazubululwa mu lipoti lya Mulumbe wa Kusandaula wa 16-05-1863, apo sekretali wa mubungano wakapa lipoti lya mali aakali kwingila mbuli aaya:
| Yakapokelelwa mu zipande alimwi a mipeto ku Mubungano kufika ciindi eeci | $10,374.13; |
| yakapokelelwa ku ofesi ya Rochester | 700.00; |
| yakapokelelwa kulenga bwiingi bumwi | 300.00; |
| yakapokelelwa ku mali a mabbuku | 1,355.00; |
| yakapokelelwa ku mashini yakulemba ya nguzu alimwi a injini | 2,500.00; |
| mali oonse | $15,229.13. |
GSAM 291.1Sekretali wakasandulula alimwi kuti:
GSAM 291.1“Kuzikila pa mupimo wakufwambwa wa bintu bya mubungano, mutengo wabyo wajanwa kuti tauli munsi a $20,000, nkokuti aafwiifwi $5,000 kwiinda mali aakapegwa a balongwe ba mulimo. Eeci citondezya kabotu bwini alimwi a bukombi bwa Mukwesu White aabo boonse bakali kucita mulimo aaya mu ofesi ya Mulumbe wa Kusandaula. “E. S. Walker, Sekretali.””
GSAM 291Kusandululwa kwa Mulumbe wa Kusandaula ku Mubungano
GSAM 291.2Nokuba kuti mulimo wakulemba wakafikiswa ku zintu ezyo a mulimo uukatazya alimwi a mipesyo ya Baalu White, bunganga bwakazwa mulimo ooyu bwakali bwakwe; nkaambo kuula kwakazwa mukulikaka kwakwe, busongo bwakwe mumakani aabizinesi, alimwi akweendelezya kwakwe cakucenjela. Pele mucibaka cakulomba mali aayo na cibeela caayo, wakapeela coonse ku cikombelo a cipego, alimwi katali eeco buyo, mubungano nowakamana kubambwa, wakasala kuti apegwe $6 pa simbi kumulimo wakwe, pele wakatambula buyo $4 pa simbi.
GSAM 291Pepa Lya Kumbali kwa Lwizi lwa Pacific
GSAM 291.3Mu Mulumbe wa Kusandaula wa 21-04-1874, mwakali cipepa cakazwa ku Baalu White, ooyu wakalembela mulimo wakali kumbali kwa Lwizi lwa Pacific kuti kwakali kulombwa kumangwa pepa lya sabata lya kubikkila maano ku zintu zya mulimo ku mbuwa eeyo. Kasiya ciindi, nzila yakajuluka yakutenga bwiingi bwa mabala alimwi a bwiingi bumwi ku Oakland; mumwezi wa June, pepa lyakali kubalwa kabili mumwezi lyakatanguna, lyakali kukulwa kuti Zitondezyo zya Ciindi.
GSAM 291Kusanguna Mali
GSAM 291.4Naakamana kulemba namba zili cisambomwe zya Zitondezyo, Baalu White wakabwelela ku mbuwa yakuzubuka, wakalomba Mubungano wa California kuti ulongeke lya kulemba pepa. Pa Mubungano Mukulu wa 15-08-1874, kwakacitwa cipego kuli balumamba ba ku mbuwa yakuzubuka kuti basangune $6,000 yakutenga mashini yakulemba, injini, alimwi a mabala ya ofesi ya Zitondezyo, kuti naa balumamba ba kumbali kwa Lwizi lwa Pacific basangune $4,000 yakutenga busena alimwi akumanga ng'anda yalingene ya ofesi.
GSAM 292.1Baalu Geo. I. Butler, ciindi eeco cakali cimo ca Committee ya Mubungano Mukulu, wakaya ku kuswaangana mu nkambi ku Yountville, Cal., alimwi wakazubulula cipego kuli balumamba. Pa 11-10-1874, bakazwide ku mulumbe ooyu nokulapila kupeleka mali a $19,414 mu ndalama.
GSAM 292Pacific Press Yakambwa
GSAM 292.2Pa 02-02-1875, Baalu James White a mukaintu wakwe, bali a Baalu J. H. Waggoner alimwi a babelesi bamwi balumbuluke, bakafika ku Oakland. Pa 12 wa mwezi ooyo, kwakaitilwa ciindi cipe ca Mubungano wa California kuti ciyandaule busena bwakumanga maand'a aakulemba a Zitondezyo zya Ciindi. Pambuyo pakuyandauka cakufwambwa, bakasala kutenga mivumo ku mbuwa ya kuzika ya Castro St., pakatikati ka 11th a 12th Sts. Pa buzuba obo, Baalu White a John Morrison bakatenga mivumo eeyo, bakatola ma deed mu mazina aabo, a cilubatililo cakuti Mubungano nga wambwa, bakali kukonzya kuupeela mupanga wa nyika wakali kulombwa kubelesya a mubungano.
GSAM 292.3Pa 01-04-1875, Mubungano wa Kulemba wa Pacific wa BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili wakambwa ku Oakland, alimwi mali a kusanguna yakasimikwa ku $28,000. Mupanga wakali pakati pa mivumo ya ku Castro St. wakapeegwa ku mubungano kweelana acizuminano, alimwi ng'anda yakamangwa cakwe a O. B. Jones, wa Battle Creek, Mich. Cikozyanyo alimwi a bukulu bwang'anda bwakali buyo mbuli bwang'anda yakamangwa ku Battle Creek, pele ng'anda ya ku Oakland yakamangwa a mapulanga, kutali a zitina. Ng'anda eeyi yakamala kulongeka, alimwi Zitondezyo zya Ciindi zyakasanininwa mu busena busyupe pa Buzuba bwa Cisanu, 27-08-1875.
GSAM 293Kusamuka ku Mountain View
GSAM 293.1Mung'anda eeyi, mulimo wakulemba mapepa a mabbuku wakapitilila bwende bwakususwa kufika ku 1904, apo bakalongeka kusamya bwiingi bwa kulemba ku nyika yamumunzi. Ncaakaamba kuti basandule eeci cakazwa ku musololeli wa Pacific Press mu mazwi aaya:
GSAM 293.1“Kuminyaka minzhi, basololeli ba mubungano wa Pacific wa Ng’anda ya Kulemba bakali kuzwida kuti nyika eeyi yakali kubelesyegwa a ng'anda yabo yakulemba yakali yabukali kapati, alimwi nyika yakali ikinde, mukati ka muzi mukulu mu busena bwamango aaba, cakali kulyanga kumulimo wa ng’anda ya kupanga. Bakali kuzyiba kuti ncobutali kuti bayande busena bumwi bwamumunzi, apo nyika iitali ya bukali, apo babelesi bakonzya kutunga maanda mu busena bupedwe a buumi, a busena bwakukwabilila masimu, miti ya micelo alimwi a mpepo; alimwi apo nzila zyakutwala bintu zyakali kubotu. Busena oobo bwakazubululwa alimwi bwakaguliigwa mu muzwa wa Mountain View, mu Santa Clara County, maili 39 ku munsi wa San Francisco, busena bwakakwata bungi bwa bulemu bwa muzi pamwe a zintu zibotu zya buumi bwamumunzi.””
GSAM 293Kulemba Kwakatanguna mu Nsi Zyakumwi
GSAM 293.2Kuzubulula kukula kwa masimpe, tulizi kuti kuli 1875 kufika 1878 mulimo wakulemba wakatandilwa ku Basel, Switzerland, alimwi a Christiana, Norway.
GSAM 293.3Mu mpupu ya 1875, Mulumbe wa Kusandaula wakapa lipoti lya kutengesya mabbuku ku ofesi ya Mulumbe wa Kusandaula alikke, muminyaka nsanu na ibili, kuli 1868 kufika 1875, aali $85,644.54; eeyi yakali kukula kwaziindi zili afwiifwi cisambomwe kupinda kutengesya kwamumyaka nsanu na ibili yakalilide. Kutengesya kwa maand'a oonse ane (Michigan, California, Switzerland, alimwi a Norway) muminyaka itatu, kuli 1875 kufika 1878, kwakali $98,163.73.
GSAM 293.4Mu Mulumbe wa Kusandaula wa 17-10-1878, kwakalembwa kuti mabbuku oonse, mabukwani, alimwi a mapepa akalembwa a ofesi ya Mulumbe wa Kusandaula kusikila 1864 akali mapeeji 50,058,000. Kuzwa 1864 kufika 1878, mapeeji akali 158,130,951, alimwi oonse akali mapeeji 208,188,951.
GSAM 294Mwiisyi wa Banyike Wacitilwa wa Sabata na Sabata
GSAM 294.1Kufika pa 01-01-1879, Mwiisyi wa Banyike wakali kubalwa kamwe mumwezi, pele pa ciindi eeco, nokuswaangana mwaka wakwe wa 27, wakamba kubalwa sabata na sabata; eelyo bubelekeli bwakwe bwakakula ziindi zyone.
GSAM 294Ncaakapeela Baalu White ku Mubungano
GSAM 294.2Mu Mulumbe wa Kusandaula wa 23-01-1879, muli mazwi amwi aakambwa a Baalu White kapati ka kwanjanika kwakwe a mulimo, aakali kulingene kubikkwa muno nkaambo akatondezya mubonelo umwi wa mipesyo yakacitwa mumulimo wakulemba. Cipepa cakambwa cakaamba kuti:
GSAM 294.3“Nobakambwa Mubungano wa Kulemba ku Battle Creek, Mich., mu 1861, twakapeela mubungano mulongo wa mazina aabaguli bapepa lyesu alimwi a buyo bwakulembulula milimo yesu yoonse (eyakazulwa kuti yali ya $10,000), eelyo twakasiyila buyo $1,000; alimwi twakapililila kubelesya mbuli balembi, basololeli, alimwi a bakambausi pa $6 pa simbi.”
GSAM 294.4“Mu 1866, notwakabwelela ku ofesi ya Mulumbe wa Kusandaula, pambuyo pa bulwazi bukatazya, twakasanga basololeli bakali kupa peresenti ikumi pa mali makwi aali makwi, alimwi mali a kusanguna yakalila ku $32,000;3 Pele muminyaka ine, a bulemu bwa Leza, matongo akalipilwa, mali a kusanguna yakakilwa ku $75,000, alimwi twe (mubungano) twakali a $5,000 mumabanki.””
GSAM 294Mpimo ya Ng'anda ya Kulemba mu 1880
GSAM 294.5Mu Mulumbe wa Kusandaula wa 15-01-1880, Baalu Butler bakaamba kuti:
GSAM 294.6“Ng'anda yesu yaakulemba (Battle Creek) yakakilwa ciindi cino nokumangwa mupanga wakatikati pakatikati ka maand'a aabili a ku kuzubuka, eelyo cakakilila bwingi alimwi a bwende bwang'anda yoonse. Kuli zibelesyo zyakupanga zipande zyakulembela kubelesya magesi (electrotyping) alimwi akusulula butale muzikozyanyo (stereotyping), alimwi akucita kwoowa kwabotu. Masimpe, bantu bakali kuba baamana kuti ng'anda eeyi njiimbo alimwi yakapwililila kapati ku nsi ya Michigan.””
GSAM 295.1Nokuba kuti ng'anda yakakilwa, kwakasanduka kuti ciindi cakupya kacitanamana kwakali kulombwa kumanga ng'anda imwi ku munsi wa ng'anda nkulu, yakucitila mashini yakulemba. Mu cipinda eeci, mashini zya nguzu nsanu zya mubungano zyakasanininwa. mashini imo yakali nkulu kupinda zyakabelesyegwa kale mu ofesi. mashini imwi yakali a bukulu alimwi a cikozyanyo cimwi yakali kubikkwa ku ofesi ya Zitondezyo zya Ciindi ku Oakland, Cal.
GSAM 295.2Mu Mulumbe wa Kusandaula wa 17-05-1881, Baalu White bakamba kuula kwa mulimo wakulemba ku ng'anda nkulu yaakulemba ku Battle Creek kuti:
GSAM 295.3“Mutole mali a matongo a Mubungano wa Kulemba wa BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili, kuzwa mu lipoti lyakufwambwa lya bintu, alimwi kuzyanina zintu zyamunyika a zintu zyomuntu zitali ansi a $105,000. Kuli zintu ezyo, bantu betu boonse bakapeela mu zipande, mipeto, alimwi a ma legacy, mali a $34,432.17, alimwi balumamba a bakaintu balicepelede bakapeela buumi bwabo kumulimo bakazulizya [kuti kutali mu mipeto, pele a mipesyo alimwi a kusololela cakwe] $70,567.83.””
GSAM 295Mulimo wa Muvangeli wa Mabbuku Wakatanguna
GSAM 295.4Kuzwa mumwaka wa 1881, bantu betu bakacita mulimo mupya, alimwi bakangila mumulimo wa Muvangeli wa Mabbuku wa kutengesya mabbuku etu. Nkaambo kunyina mali akalembwa cakufwambwa a ba Muvangeli wa Mabbuku kusikila 1884, lipoti lyesu lya ciindi eeco lyakacitwa kuzwa kutengesya kwakalipotiwa a maand'a aakulemba ane. Kulingana a mamba aabo, kutengesya muminyaka nsanu kwakali $221,248.69. Mbuli mbuli nguzu zya mulimo zyakasanikizya kuzwa ku milimo yesu ku Central Europe alimwi a nsi zya Scandinavia, kulomba mabbuku mu ndeende zyakumwi kwakakilila.
GSAM 296Kutengesya Mabbuku Muminyaka Ikumi
GSAM 296.1Kuzwa 1884 kufika 1894, ciindi caminyaka ikumi, kutengesya mabbuku etu makata aakateekwa kwakacitwa kapati a ba Muvangeli wa Mabbuku. Kutengesya kwabo ciindi eeco kwakali $4,031,391.26. Mumyaka eeyi, mulimo wakapitilila kukula nokumangwa maand'a aakulemba ku Australia; Tahiti, ku Pacific Islands; Helsingfors, Finland; Hamburg, Germany; alimwi a busena bumwi. Kutengesya kwa ba Muvangeli wa Mabbuku mumwaka wa 1895, nokuba kuti ciindi cakali ciyumu, kwakali $357,467.23, eelyo mali oonse, kubikkilizya kutengesya nkotwakaamba kale, akali $4,816,773.73.
GSAM 296Kutengesya Muminyaka Makumi Asanu—$11,000,000
GSAM 296.2Kuti tumanye mali oonse aakabikwa mu kutengesya kuzwa 1854 kufika 01-01-1896, tulinzya kuzulizya mamba a kutengesya mabbuku aatengesyegwa mumastolo, mabukwani, mapepa, alimwi a zifwanikiso, mbuli mbakali kulipota maand'a oonse muminyaka ikumi eeyi; mali aaya akali $3,458,278.23. Eeci cakapa mali oonse a kutengesya mabbuku a cikwambilo muminyaka makumi aabili na ibili ku $8,275,051.96. Kuti tukaambe mu nzila imwi: kutengesya muminyaka makumi atatu (1854 kufika 1884) kwakali $424,915.24, alimwi muminyaka ikumi na ibili yakatobela, kufika 01-01-1896, kwakali $7,850,136.72. Nokuba kuti nguzu zya ba Muvangeli wa Mabbuku mumulimo zyakacepa muminyaka iili lusele yakalilide, ncobwende kuta kuti kuzwa 1854 kufika ciindi cino (1905), mabbuku a BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili aali a bukali bwa kupinda $11,000,000 akatengesyegwa.
GSAM 296Kulemba mu Ndeende Zitaliansi Makumi aane
GSAM 296.3Kukula kwa Mulumbe mu nzila yakulembwa kwakazubuluka nokutalika kuti kwakambwa mu ndeende zikolo makumi aane, mbuli Arabic, Armenian, Basuto, Bohemian, Bulgarian, Bengali-India, Chinese, Danish, English, Esthonian, Finnish, French, Fijian, Greek, German, Dutch, Hungarian, Hawaiian, Italian, Icelandic, Japanese, Kaffir, Lettish, Lavonian, Maori, Polish, Portuguese, Roumanian, Russian, Servian, Spanish, Swedish, Tahitian, Tongan, Welsh, alimwi a zimwi. Mu nsi zyamwi a bantu bawo, muli babelesi bakwabilide aakukilila masimpe a Mulumbe wa Mungelo Watatu.
GSAM 297.1Mabbuku, mabukwani, alimwi a mapepa aakaleembwa mu ndeende zyakumwi aali kupinda 1,187. Kuti muntu atole kopyi yamooyo woonse, alimwi a mapepa aali 87 a cikwambilo mu ndeende zyakumwi (4) mumwaka umo, wakalomba mali aali kumane $340.
GSAM 297Busena bwa Maand'a aakulemba Makumi aabili
GSAM 297.2Maand'a aakulemba makumi aabili a BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili aali ku Avondale, Australia; Battle Creek, Mich. (2); Basel, Switzerland; Christiana, Norway; Copenhagen, Denmark; Cape Town, South Africa; Calcutta, India; College View, Nebraska; Hamburg, Germany; Helsingfors, Finland; London, England; Melbourne, Australia; Montreal, Canada; Nashville, Tennessee; Oakland, California; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Sweden; Tocubaya, Mexico; Washington, D.C. Kunze kwa maand'a aakulemba aaya, bantu betu balemba mapepa amakani alimwi a mapepa masyoonto ku Hong Kong, China; Tokio, Japan; Cairo, Egypt; South America; alimwi a Fiji Islands.
GSAM 297Kulemba Bukwani Bwakutangunanga
GSAM 297.3Kwakali ciindi cipi, tulange cibwene ciindi cakale, kuti bamwe ba kutanguna bakali a zintu nzi zyakubelesya. Mu mpupu ya 1853, nokwakali kukambwa bbuku lyakutangunanga lyakaleembwa ku Washington mashini yakulemba—“Busena Busetekene”—pambuyo pakuti kabunga ka bakaintu kakamana kupeta akubungika zibalo zyamapeeji kutegwa zisonwe, mundembi wakazikoma a awuli yakukanga; alimwi pambuyo pakubikkwa kwa mipashi, Uriah Smith wakazipangula a cipande citalamuka alimwi a mupanga mupapile. Eeci cakacitwa nkaambo kunyina makina aakalingene akucita cipande eeco camulimo.
GSAM 298.1Kufwambana a 1861, mabbuku oonse a cikwambilo cakali kulembwa pa Adams mashini zya nguzu imo, yakali kusindikwa a injini ya nguzu zya mahosi aabili. Lelo, mu maand'a aakulemba aali mumasi, muli mashini zya nguzu zya mpepo kupinda makumi aane zikubelesya ciindi coonse, zikulemba Masimpe Aaciindi Cino. Maand'a aaya aakupangila babelesi kupinda 500 kuti bacite mulimo, eelyo ba Muvangeli wa Mabbuku ibali myanda bali kumulimo bakutengesya mabbuku kuli bantu.
GSAM 298.2Mu mwaka wa 1862, mukwasyano mupwililile wa mabbuku oonse aakazwa ku BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili wakali kukonzya kugulilwa a $7.50; mu 1904, mbuli mbwakazubululwa, kwakali kulombwa $340 kuti muntu atole mukwasyano woonse. Masimpe, cintu cimbi kupinda mano a bantu cakaamba mulimo mukupanga zintu ezyo.
GSAM 298.3Kukula kwa mulimo wakulemba pakatikati ka BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili, mbuli mbwakanyonywa mu 1848, kwakali mbuli kukula kwa kasuba, “Kayaabukupya—katuma mumuni wayo”—“Kapitilila nzila yayo mbuli kasuba, pele takubbili pe.”
GSAM 298Kweenda a Lusyomo—Bukamboni bwa Baalu Stone
GSAM 298.4Bukombi alimwi a buzimwi bwabo bakapitilila mumulimo wa Mulumbe wa Mungelo Watatu bwakazubululwa kabotu mu Mulumbe wa Kusandaula wa 05-02-1884 a Baalu Albert Stone, umo wa bakali kutanguna mumulimo, ooyu wakalibukila ku myaka iili 90:
GSAM 298.5“Mbendwa yakutangunanga ya mulimo yakali buzuba bwa zintu zisyoonto, alimwi mali aakabelesyegwa akali kutondezya kuti atalingene kumulimo. Pele balumamba a bakaintu ba lusyomo bakali kuzyiba kuzwa kumatalikilo kuti mukono uukata wa Mwami wakali mumulimo ooyu. Bakali kuzyiba kuti ciindi cakasimikwa cakutondezya Zion cakafika, alimwi kuti Mwami wakabikkila mukono wakwe kukunganya bantu bakwe. Bakabona kuti Mwami wakali peende, alimwi kuti Boti lya Mulumbe, lyakali kutwala cikombelo ca basyaalide alimwi a mizwalo yabo ya masimpe aakabwezedwe, lusyomo lwakasunkwa, alimwi a luyando lupwililile, lyakali kukafika kabotu mu cipango.””