Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
04 / 31
04 / 31

Caandaano 1 — Kumatalikilo

John Norton Loughborough

GSAM 21.1Akaambo katwaamba kujatikizya Kuboola kwa Jesu kwa Bili, tulijatikizya mulangwe uuli cilindilo caba bantu ba Leza kuzwa ciindi bazyali besu bakusaanguna nobakatandwa mumuunda wa Edeni. Mu mazwi aambwa kuli nyoka akuti mbuto yamukaintu ikamubwanya mutwe, mwakaba cisimikizyo cakuti kumamanino kukaba umwi uubwezele, uukunda bupyoli bwa Saatani, akukwanisya cizolo ca Leza munyika. Kulingana kuli mbwaambwa, Adamu a Eva bakali kuceta kuti mulimo ooyu wakacitwa lubilo, akuti muntu wakabweleka kuli bona wakaba munyongi. Pele mu cizolo ca Leza, cilayilwa ca Mufutuli uuzofutula bantu mu bunyonyooni bwakali kuboneka cakabikkilizya zyoonse zyacitika kuzwa waawo mu kukwanisya “cizolo cakwe a luse, cipegwa kuli isu muli Jesu Kristu kusika nyika itaanzi kubelekwa.”1

GSAM 21.2Kuti Adamu a Eva bakapegwa lubilo kubona buubi a bulanda bwakazula nyika mu myaka yitali yakali kukala kati ka kutyompoka kwayo a kubwezedwa kwayo, bulanda bwabo bwakali kucilila. Leza wa kujulu, mu luse lwakwe lwa luyando a luzyalo, wakabisa kubona oku kuli bona, wakabaleka kuti balindile cilindilo cakulondoka ca kufutulwa lubilo akuba mu lwaanguluko lwabukata lwabana ba Leza. Kucetekela kuti lufutuko luli pepe kwakali kubasuntula kuti babe basimpe muno kucilongelwelo kucita cintu ooco.

GSAM 22.1Kwakaba buyo oobo kuli bantu ba Leza mu myaka yoonse kuswaangana a masiku a Adamu. Bakali kumana kuti cintu cikulu ciyakali kucitika mumbele—kuti Kristu wakali kuboola kumamanino akuyumya bwami bwakwe. Bona mbuli Adamu a Eva, bakali kucetekela kuti cintu eco cakali pepe, pele mbuli bona, tebakali kumaninwa zyakali kucitika kati ka ciindi cabo a cintu eco; kuti bakazimanyi, bakali kukakatala kubikkila maano kuli cilongezyo.

GSAM 22.2Muzeezo ooyu ulakonzya kufwanikizigwa a zintu zyakacitika mu makwelelo akulu. Bantu bakasika kuli zintu ezyo, nance kuti tebakazimanyi, bakali kukwanisya cizolo ca Leza; pele bakali kusuntulwa a mapange aatakatondezya kuswaangana mu zintu zyoonse a mizeezo yabo yakabasuntula kubikka milimo.

GSAM 22Zyakacitika Zyakulu mu Makwelelo a Columbus

GSAM 22.3Montgomery, mubhuku lyakwe lya Myanda ya America (2), cibalo ca 1902, mapeeji 8, 9, akaambila mizeezo yakasuntula Columbus kuboola a lwendelo lwakwe, akukwanisya cilelo cakwe cakufika ku Indies zya Kubuzuba akuyenda a bwato ku kumbo, waamba kuti:—

GSAM 22.4“Columbus wakaceta kuti akonzya kusandula cilelo camwami wa Portugal. Wakali kumana kuti kwakali nzila imfwi a yabotu yakufika ku Indies kupinda nzila yakalembwa a Diaz. Cilelo camusanzalimi wazwa ku Genoa [Columbus] cakali ca busicamba alimwi cakali cipya. Mukati kakuyenda kubuzuba, nanka kujikati a kubuzuba, wakasala kuyenda cindongwe ku kumbo. Wakali, mbuli mbwaakali kucetekela, mapange matatu mabotu aakali kusimama aakali kumusuntula: cakutanganuna, kuswaangana a mapu aali mabotu a ciindi cakwe, Columbus wakali kumana kuti nyika teyakali cakuunda mbuli mbwaakali kucetekela bantu banji, pele yakali lubungwe. Cabili, wakali kuceta kuti lubungwe olo lwakali lunkomwe kupinda mbwaluli, akuti cintu cikulu cakali nyika, te maanzi. Citatu, nkuti teyakali kumana nanka kuceta kuti kwakali nyika ya America nanka Lwizi lwa Pacific, wakali kuceta kuti makuta a Asia nanka Indies aali cindongwe a Spain a makuta a Europe aku kumbo. Lwendelo loonse kufika ku Cipango, nanka Japan, wakali kuceta kuti ambweni talwakali kupinda ma mile aali afwaafwi a 4000.”
GSAM 23.1“Cilelo cakwe cakali eeci: Wakali kuzwa ku Europe, wakalanga bwato lwakwe ku kumbo kulangilila ku Japan, akulondoka kukuta kwa lubungwe kusikila lwamufikisa kucintu cakali kuyanda. Kuli mizeezo yake, cintu eco cakali cisimpe alimwi cuubauba mbuli nkonka ikuyenda kujinguluka apula.”
GSAM 23.2“Kuti lwendo lwakwe lwakaba lwakukombelezya, wakali kuba a cintu cikulu cakamugwasya: wakali kwingila mu Indies cindongwe a mulyango wakatanganuna, mukati kakuzunguluka akwingila a mulyango wamubali mbuli mbwaakali kucita Baportugal.”

GSAM 23.3“Tulabona kuti muntu ooyu, wakali kumana masamu aakucitwa, zyakubala nyika a kuyenda a bwato mbuli muntu woonse wakali kumana mu ciindi cakwe, wakali wacisime mucakutanganuna—mbuli nyika mboyibumbidwe—pele wakali waposya cindongwe mucabili a citatu.”

GSAM 23Kuposya Kwacoolwe

GSAM 23.4“Pele cigambya ncakuti maposyo akwe mu cintu cimwi akamugwasya. Kuposya kwayakacita kujatikizya musinzo kwakaba kuposya kwacoolwe kapati. Kuti Columbus wakabala kabotu bupati bwa lubungwe a bulamfu bwini bwa lwendo oolu, wakali kukonzya kutayendi, nkaambo wakali kucibona lubilo kuti nzila ya Baportugal yakali yimfwi a yakali yapa mali make. Cindi cimbi, kuti wakali kukonzya kuceta nanka kubona kuti nyika ya America yakali kupitila cindongwe munzila yake, cintu eco cakali kutamubikkili kuti atandike lwendo lwakukwelela; nkaambo cilelo cakwe tecakali kufwana nyika mpya, pele kwakali kufwana nzila mpya yakufika kuno nyika yakale.”

GSAM 23Cilindilo Cikulu ca Myaka Yoonse

GSAM 23.5Oobo bantu ba Leza, bakwiza muno mumyaka yoonse, bakali kuba a cilindilo cakuboola kwa Kristu kuli bona “mbuli musemu wamuuya, uusyomeka alimwi uuyumu.”3 Nance kuti kazinji kati ka bulanda a mapenzi bakali kucema a bulanda kuti, “Leza, tulindile ciindi nzi kuti twakafutulwa?” pele bakali kusyoma kuli mbele, alimwi mbuli Paulo bakaamba alimwi bacaamba kuti, “Cilindilo cesu nzi, nanka lusando, nanka lulembwe lwa kwanga? Alubo, tamuli nywe kumbele lya Mwami wesu Jesu Kristu ciindi naakaboola?”4

GSAM 24Paulo Wakakomelezegwa a Cilindilo

GSAM 24.1Tukonzya kupa mifwanikiso imwi buyo yakukomelezya kwamulindilo ooyu. Ciindi Paulo naakaletwa kumbele lya Felix akuzumizyigwa kuti aambe kulikwabilila, wakaamba kuti, “Kuzwa munzila ibayita kuti mpyumpyu, ndilakomba oobo Leza wabakulanzila; ndalusyoma zintu zyoonse zyalembwa mumulawo a basyinsyimi; ndilindila kuli Leza, mbuli mbabalindila bona, kuti bakafuumbuka bafwide, balulami a batalulami.”5

GSAM 24.2Mupaizyo wakwe wamulimo cindi wakaletwa kuli Agrippa, Paulo wakaamba kuti, “Lino ndili aima a kubetwa nkaambo ka cilindilo cakulayilwa Leza cakapegwa kuli bamatata besu; cintu eco mbumba zyesu zikumi a zibeli zikombela Leza buzuba a busiku, zikali kulindila kuti cikacike. Nkaambo kacilindilo eco, Mwami Agrippa, Bayuda bandibikkila mulandu. Nkaambo nzi ncomuyeeya kuti tacisyomeki kuti Leza afumbule bafwide?”6 Cindi cakumamanino wakali ku Roma kuti ayime kuli Cesar, wakaambila Bayuda kuti, “Nkaambo kacilindilo ca Israyeli ndaangidwe a nketani eeyi.”7

GSAM 24.3Paulo wakaamba cindongwe kujatikizya cilindilo eco mu mukalata wakwe kuli Tito kuti: “Nkaambo luse lwa Leza luleeta lufutuko lwakabwene kuli bantu boonse, lutweelezya kuti, twakatalile kutayoowa Leza a zinyonyoono zanyika, tukhale a mizeezo iluleme, lulami a bukombi munyika ino, tulindile cilindilo cakalondoka a kuboneka kwamumuni wa Leza mukulu a Mufutuli wesu Jesu Kristu.”8

GSAM 24Petulo Wakasekelela mu Cilindilo

GSAM 24.4Petulo waamba cilindilo cimo cico kuti: “Kalikwe Leza a Tata wa Mwami wesu Jesu Kristu, wakatupa kuzyalwa alimwi a luse lwakwe lunji kuti tube a cilindilo cilamu a kubuka kwa Jesu Kristu kuzwa kubafwide, tulandile lukono lutanyonyooki, lucena, lutalitili, lulebwejwi kujulu kutubambila, nywe muyamininwa anguzu zya Leza kwiinda mulusyomo kufikila kulufutuko lulibambidwe kuyubununwa kuciindi camamanino. Mu cintu eco musekelela munji, nance kuti lino, kwaciindi cisyoonto, kuti ciyandika, muli mubanda nkaambo ka masunko aatali aatali, kuti kulondwa kwamusyomo wenu, uuyanda kupinda zinza zifwa, nance kuti wasunkwa a mulilo, ukabwe a lusando, bukata a bunene cindi Jesu Kristu akaboneka.”9

GSAM 25Cizolo ca Leza mu Kulenga Nyika

GSAM 25.1Mabbuku a Leza atondezya cizolo cakwe mukulenga nyika; alimwi kuzwa kulizwi lya busyinsyimi tulimanya mpango wakwe kujatikizya zyakambele: “Oobo waamba Leza wakalenga majulu, Leza wini wakabumba nyika akuyicita; wakayumya, teyakayilenga kwabuyo, wakayibumba kuti ikalwe bantu.”10 Cindi wakayibumba, wakayipa muntu. Mweimbi wa mapisalme waamba kuti, “Julu, majulu, mbale a Mwami; pele nyika wakayipa bana babantu.”11 Pele cindi wayipa muntu, muntu wakali mululami, mbuli mbwaakamba muntu wacizalulelo kuti, “Cintu cimo eeci ndacifwana: Leza wakalenga muntu mululami; pele bakafwaula mizeezo minji.”12

GSAM 25.2Tulibala kujatikizya nzila Leza yakacita bantu kuti, “cindi wakasiyanisya bana ba Adamu, wakabikkila bantu mipaka kulingana a lubala lwabana ba Israyeli,”13 nkokuti kulingana a lubala lwa Israyeli wamasimpe uukakunganyika kumamanino munyika kuba bantu babwamo bwami bwakwe bwambele. Paulo wakaamba oobo kuti: “Leza wakalenga makamu oonse abantu kuzwa mumulopa umo kuti bakale munyika yoonse, akabikka ziindi zyakasalwa kale a mipaka yakukala kwabo, kuti bamuyandeule Leza, kuti bakamufwane, nanka kumufwana, nekuba kuti tali kule kuluumwi umwi wesu; nkaambo muli nguwe tulapona, tuyenda, alimwi tuli.”14 Cindi cizolo cakutanganuna kujatikizya nyika cakakwanisigwa, “bantu bako boonse bakaba balulami.”15 Alimwi kwabaambwa kuti bali mu ciimo eco, “Taakwe muntu uukala mwalo uuyooti, Ndilwala; bantu bakala mwalo bakalekelelwa zibi zyabo.”16 Eco cikaba ciindi nco “balambe bakalanda nyika, bakasekelela mu bunji bwa luumuno.”17

GSAM 26Kuboola kwa Jesu Kwa Bili Te Kaano Kakubeja

GSAM 26.1Mu mukalata wabili wa Petulo kwambwa kuti, “Tatwakatobela twaano twakubeja twakapangwa cabucenjezu ciindi notwakamumanyisya nguzu a kuboola kwa Mwami wesu Jesu Kristu, pele twakabona bukata bwakwe a meso esu. Nkaambo wakapegwa a Leza Tata bukata a bunene cindi kwakasika lwiwi luzwa mubunene bwakumbele kuti, Ooyu mbomwana wangu uyandwa, ndakasekelela muli nguwe. Alimwi twakamvwa lwiwi olo luzwa kujulu cindi twakali aasyi naye mucilundu cicena. Kweeka tulijambo lyabusyinsyimi lyakumina, lyalo mucita kabotu kuti mulibikkila maano mbuli mumuni uuyaka mubusena bwatala, kusikila buzuba bwaca a nyenyezi yakubutuka yakabwe mumoyo yenu.”18

GSAM 26.2Mumabbuku aya, mupostoli waamba kujatikizya kusandululwa kwamu cilundu kuba cisimikizyo cakuboola kwa Jesu kwa Bili. Katanacitika cintu eeci, Mufutuli wesu wakaambila bapostoli kuti, “Kuli bantu bamwi baimide aawo batakafwi kusikila bakabona Mwana wamuntu aboola mubwami bwakwe.”19—mbuli mbwakalembwa a Luka kuti, “Kuli bantu bamwi baimide aawo batakafwi kusikila bakabona bwami bwa Leza.”20

GSAM 26.3Cilayilwa eeci cakakwanisigwa cindongwe mu kusandululwa. Mu “mubono” ooyu mumulundu bakabona Jesu wakabikkwa mubukata, mbwakakabonwa cindi akaboola mubwami bwakwe. Bakabona Elias (Elijah), wakatwalwa kujulu kakunyina kufwa, uuyimikila bantu bakasandulwa—bakazwa mubwafwide kuya mubumi bwatali—“mukaciindi buyo, mukupapaila kwamaso,” cindi Mwami akaboola.21 Kweeka kwakali Musa, muntu wakafwa, uuyimikila bantu bakafumbulwa kubafwide kuti baswaangane a Mwami. Oobo mu “mubono” ooyu bakabona Kristu aboola mubwami bwakwe, mbuli mbwakabalayilila.

GSAM 27Busyinsyimi Mbwaambo Lyakumina

GSAM 27.1Nance kuti basyikolwe bakabona cintu cakubote mumulundu wakusandululwa, akumvwa lwiwi lwa Leza lwakasekelela, mupostoli Petulo wakasimikizya kuti: “Tulijambo lyabusyinsyimi lyakumina.” Mu mazwi aya taakali kusampaula zintu nzyobakabona a nzyobakamvwa cindi eco ciyandika. Cindi eco bakamvwa lwiwi lwa Leza kamwi, pele mu milongo yabusyinsyimi minji, ikasika kumuboola kwa Jesu kwa Bili, tulilwiwi lwa Leza lwambwa kazinji. Zii, bwaambo boonse bwabusyinsyimi bwakakwanisigwa nanka bwakalembwa mumyanda ndi lwiwi lwa Leza kuli isu. Kweelede kuti lizwi lyabusyinsyimi lyakumina munzila eeyi. Revised Version lyalisandula kuti, “lyayumizyigwa.” Busyinsyimi luyumizyigwa a cintu cimwe a cimwe cakakwanisigwa. Cintu cimwe a cimwe cakatalwa, cindi cakakwanisigwa, cisimikizyo cakuti zintu zikasala zyakatala zikakacitika.

GSAM 27Bube bwa Busyinsyimi

GSAM 27.2Bumboni oobu bwabasikwiiya Bbaibbele baampuwo kujatikizya bube bwabusyinsyimi buli anguzu:—

GSAM 27.3Thomas Newton waamba kuti, “busyinsyimi mbumyanda bwatalwa akubikkwa mumazwi make; myanda mbabusyinsyimi bwakakwanisigwa akulondokazyigwa. Basyinsyimi bwamubudandami bwakaba munyika; pele maano a luciso lwabantu a madimona taakonzya kulenga busyinsyimi buli mbwabuli mumabbuku a Leza.”

GSAM 27.4Sir Isaac Newton waamba kuti, “kuteelela basyinsyimi mbubonelo bwatanganuna bwacikombelo cakweli.”

GSAM 27.5Dr. A. Keith waamba kuti, “busyinsyimi bulingana a cishamane cimwe a cishamane, alimwi bwini mbwashamane.... Lwiwi lwa Singuzuzyoonse lwini lwakonzya kubusya bafwide mumanda; lwiwi lwa Kumanya Zyonse lwini lwakonzya kwaambila zintu zyoonse zyakabisika mumbele itamanyikwi, ilitali a muntu mbuli makhalelo abafwide; alimwi zombi mbalwiwi lwa Leza.”

GSAM 28.1Matthew Henry wakaamba kuti, “mu ciindi ca Leza, ciindi cibotu kupinda zyonse, a munzila ya Leza, nzila yabotu kupinda zyonse, busyinsyimi bukakwanisigwa cisimpe. Lizwi lili lyonse lya Kristu licena cindongwe, akaambo kake lisimpe cindongwe.”

GSAM 28Cilelo ca Busyinsyimi

GSAM 28.2Tukonzya kumana cilelo cimwi ca Leza mukupa busyinsyimi kuzwa mumazwi a Kristu kuli basyikolwe. Akaambila busyinsyimi zyakali kucitika mu buumi bwa Judas kuti, “Ndilamumanyisya katanacitika, kuti cindi cakacitika mukasyoma kuti ndiwawini.”22

GSAM 28.3Leza waamba alimwi a mukanwa kamusyinsyimi Isaya kuti, “Ndime Leza, taakwe umwi uuli mbuli ndime, ndilamanyisya kumamanino kuswaangana akumatalikilo, aazintu zyakale zitali kucitwa, ndamba kuti mpango yangu ikayima, alimwi ndilacita zintu zyoonse nzindiyanda.”23

GSAM 28.4Alimwi waamba kuti, “Ndakamanyisya zintu zyakale kuswaangana akumatalikilo, zyakazwa mumukanwa wangu, ndazimanyisya; ndazicita cindongwe, zyakacitika.... Kuswaangana akumatalikilo ndakamanyisya, katanacitika ndakakutondezya, kuti utakaambi kuti, Cifwanikiso cangu cizimumba ndico cizicita, cifwanikiso cangu cakabazwa, a cifwanikiso cangu cakafwulwa ndico cizilayila. Wazimvwa, ubone zyonse ezi; sena tamukazimanyisyi? Ndakakutondezya zintu mpya kuzwa ciindi eeci, zintu zyakabisika, zintu zitakamanyikwi kuli yebo. Zyalengwa lino, tezyalengwa kuswaangana akumatalikilo; katanacika buzuba oobu toonoozimvwide, kuti utakaambi kuti, Eeci ndakacimanya.”24

GSAM 28.5Kuzwa mumazwi aya tulabona nguzu zyakukwanisya kwa busyinsyimi kuba cisimikizyo cakuti bwakazwa kuli Leza, alimwi kuba kutondezya nguzu zya Mwami aapinda milimu yoonse yabaleza bamasyi. Tulabona alimwi kuzwa mumazwi aya kuti busyinsyimi buli abusena bukulu mumabbuku amasimpe. Zintu ezi zili zyamasimpe, pele cilagambya kapati kuti bantu banji babikka maano masyoonto nanka tababikki maano, mukufwaula zibeela zyabusyinsyimi amabbuku acena.

GSAM 29Busyinsyimi Tabujalidwe

GSAM 29.1Bantu batakwe kuziba baamba kuti tabakaiya, aboobo tabakonzyi kumvwisisya busyinsyimi. Kulubazu lumbi, banji babantu bakaiya, alimwi bamwi akati kabo bali mumulimo wabukambausi, baamba kuti: “Busyinsyimi bwajaliwa, alimwi tabukonzya kumvwisisigwa. Twalizi kuti bbuku lya Ciyubunuzyo libbuku lijaliwa.”

GSAM 29.2Mu Ciyubunuzyo, Johane uuyandwa wakapegwa mulawo waalubazu kuti atalijali bbuku.25 Alimwi mubbuku eli, cilongezyo capegwa kuli abo “bakamvwa majwi a busyinsyimi obu, alimwi bakabamba zintu zilembedwe mubbuku.”26 Kuti zintu zili mubbuku lijaliwa zikabambwa buti, kuti muntu tabazimvwisisi, alimwi tabakonzya kuzimvwisisa? Mwami wakaamba kwiinda muli Mushe kuti: “Zintu zisisidwe nzya Mwami Leza wesu; pele zintu zyaubulilwe nzyetu alimwi nzyabana besu lyoonse, kuti tucite majwi oonse a mulawo uyu.”27

GSAM 29.3Kuti Leza wakalonga busyinsyimi bwa Danieli kuti bumvwisigwe, cilakonekela mumajwi aakwe kuli basikwiiya bakwe kujatikizya busyinsyimi oobo. Twabala kuti: “Nimuzoobona cisesemyo cabusaale, cakambwa a Danieli musyinsyimi, cijata busena busetekene (muntu oonse uubala amvwisise),”28, alimwi mazwi aya alikonzya kwamba kuti, Amvwisisa Danieli musyinsyimi.

GSAM 29.4Mwami wayubununa kubeja kwamajwi aakuti busyinsyimi tabukonzyi kumvwisisigwa, mumajwi aya: “Mubono woonse wakaba kuli ndimwe inga majwi aabbuku lijaliwa, muntu akapa kuli muntu uuyiiya, akati, Bala ndiswi; alimwi wati, Tandikonzyi, nkaambo lijaliwa; alimwi bbuku lyapegwa kuli muntu uutakaiya, akati, Bala ndiswi; alimwi wati, Tandizyi kubala. Nkaambo Leza wakati, Nkaambo bantu aba bandidyandekela namulomo wabo, alimwi bandipa bulemu namilomo yabo, pele balitalikizya moyo wabo kuli ndime, alimwi kutya kwabo kuli ndime kwiiya mamilawo aabantu: aboobo, amubone, ndiyoocita mulimo uugambya akati kabantu aba, mulimo uugambya alimwi cigambyo; nkaambo busongo bwabasongo babo buyoomana, alimwi kumvwisisya kwabasimaanu babo kuyoosisigwa.”29 Kuti bantu abo musyinsyimi mbaamba aawa nga bakalondoka majwi aakasimpe aabusyinsyimi, tabakafuluki kudeede aamulawo wa Leza, alimwi tabakacinca mamilawo a Leza aamilawo yabantu.

GSAM 30Busyinsyimi Tabuli Bwakupandulula Kwamuntu Alikke

GSAM 30.1Tikwakuti busyinsyimi bulinze cimfwa citali kumvwa, ciyinkilide, alimwi cizwilile, cakuti bantu banji tabakonzya kubumvwisisya. Mupostoli Petulo wakamba kuti: “Kamuziba eeci kusaanguna, kuti kunyina busyinsyimi bwa Mabbuku Amasetekene buli bwakupandululwa amuntu alikke. Nkaambo busyinsyimi tabwakaboola ciindi cakale aakuyanda kwamuntu; pele bantu basetekene ba Leza bakamba majwi nga bakasololelwa a Muuya Uusalala.”30 Majwi aya alayubulula kuti ciyandika kutegwa tumvwisisye busyinsyimi nkutambula Muuya wakamba kwiinda mubasyinsyimi. Kweendelana a Muuya ooyu, uulaililwa kuli boonse bamuyandaula, kulilembedwe kuti: “Ulamusololela mumakani oonse aakasimpe.”31

GSAM 30Busyinsyimi Bwazuzikizigwa

GSAM 30.2Muciko ca busyinsyimi, pali zintu zimwi zikonzya kubambwa lyoonse mumoyo: Leza, uutakonzyi kulubizya, nguwe wakalemba busyinsyimi, alimwi ciindi ciza cakuzuzikizigwa kwa ciyubunuzi, cintu cakambwa cilaaba. Alimwi, nkaambo Mwami, uulijisi nguzu yakuziba kale ncobayoocita bantu, ubikka ciindi cintu ncolakacitika; ciindi cilaaba, busyinsyimi bwazuzikizigwa lyoonse. Kuti twambile mumajwi amwi, kuzuzikizigwa kwakubeja kwabusyinsyimi muciindi cakambwa, mucibaka cakuzuzikizigwa kwini, tacikonzyeki pe. Nkaambo ka mulawo ooyu, tulakonzya kwamba kuti, ciindi ca Mwami ciza cakuti mulumbe wakwe wakasimpe upegwe kunyika, mulumbe ooyu ulayubuluka lyoonse.

GSAM 30.3Ciindi cimwe, sikulemba ooyu akapa makambau aakuzuzikizigwa kwabusyinsyimi, muntu utasyomi wakali apo wakabweza akati, “Ndilakuyanda kuti ndilumbayikile basanduli ba busyinsyimi nkaambo muli acoolwe loko. Mukwiiya kwenu makani aakaindi, mulaboneka kujana bwangu cintu cyeendelana ncobeni abusyinsyimi.” Twakazumizyanya kuti, “Cikwatagana nkaambo cakacitwa kuti citwaganane. Kuti waya kucitolo cazisani zyakusama kumaboko kuti ukaule zisani zyobilo zyamaboko, tawali kulangila kujana ziyeelela janza lyako?” Wakati, “E, nkaambo zyakacitwa kuti zikukwanisye.” Sikulemba wakamwa kuti, “Oobo, Leza wakaziba ncobayoocita bantu, wakalemba ciyubunuzi cakwe kuli bo; ciindi bantu abo baiza muzwaambo lwakucita, bakacita zintu zyakambwa nguwe, sikulemba makani aakaindi wakasimpe uleemba zintu nzyobakacita, alimwi ciindi zyaeledezyegwa aciyubunuzi, zilakwatikana ncobeni.”

GSAM 31Busyinsyimi Mumuni Mumudima

GSAM 31.1Mupostoli Petulo wakamba kuti tufwabilile busyinsyimi mbuli mumuni uumunika mubusena bwamudima. Kunyina lampi lyabusyinsyimi, zintu ziza zilaba cidima cizwide. Mulimo wamumuni kukwabilizya cidima—ciindi muntu akwenda mucisi cidima, kumulanga nzila, alimwi kumulanga nzila kwiiya, kuti akonzye kubona alimwi kusala nzila intaamu aintaamu. Mwiimbi wakamba kuti, “Ijwi lyako ndilampi kumaulu aangu, alimwi mumuni munzila yangu.”32 Muntu musongo wakamba kuti, “Nzila yabantu balungami mbuli mumuni uuyaka, uuyaka loko loko kufikila buzuba bwazwanana.”33 Oobu tulabona kuti, ciindi tweenda mumulonga waciindi, majwi aLeza, kapati mukuzuzikizigwa kwabusyinsyimi, ayoojaluka kapati alimwi kapati, akucita kuti sikwiiya Bbaibbele azumanane kumvwisisya kabotu kapati alimwi kapati kuti ncobeni uli munzila iitola kumumuni utamani alimwi akubuzuba butamani.

GSAM 31Zintu Zitatu Zikambilwa Kwiinda Edeni Kufikila Kumamanino

GSAM 31.2Ciindi tulanga nzila yabantu ba Mwami kufumya Edeni kufikila kumamanino, mumuni waMabbuku Amasetekene, pali zintu zitatu zikambilwa loko. Cakusaanguna nkuboola kwakusaanguna kwa Kristo, Leza kuba muntu, kuboola kwa Emmanueli, Leza uubonesyegwa mumubili; cabili, kusanduka kukulu kwakatobela Myaka Yamudima—myaka 1260 yakunyonywa, muli majwi aMwami akatalitanga kuli bantu buyo—kuboola kwacikombelo kufuma mumusenga, alimwi kubikka Mabbuku Amasetekene mukwato cakuti boonse bamubale alimwi bazibe kuyanda kwakwe; catatu, Kuboola kwa Jesu kwa Bili, kuti kuletwe ciindi cakubwezya zintu zyoonse zyakambwa amilomo ya basyinsyimi basetekene baLeza kufumya kumatalikilo aacisi; oobu, kumanana “kulwana kwamyaka,” kulwana akati kacibi abululami, kuti kuletwe ciindi cabulemu, ciindi caba myaka yoonse cakali kulindila.

GSAM 32Busyinsyimi Bupa Zimpawu Zyanzila Kufikila Kumamanino

GSAM 32.1Ciindi tulafwabilila majwi aakasimpe aabusyinsyimi mbuli mumuni uulakusololela mapazi etu, akutulangila nzila iiyandika mumudima, tulabona nzila iilalikwa ciindi coonse mumajwi aabusyinsyimi, kwiinda mumulonga waciindi kufikila Kuboola kwa Jesu kwa Bili. Mbokuli boobu, abo balondoka mumuni wabusyinsyimi akaambo kalo balaziba zimpawu alimwi azitondezyo cakuti buzuba bukulu bwalilakwiza, alimwi balabona mulimo waMwami ciindi uukola, mumilumbe yamasimpe iikonzya kubambila bantu kuti bakumane nguwe muluumuno aakuboola kwakwe.

GSAM 32.2Nangula Mabbuku Amasetekene alaamba kuti buzuba bwa Mwami bulakwiza kubantu banji mbuli “mubbi mubusiku,”34, alimwi alakamba kuli abo bali mumalangililo aMwami kuti, “Ndimwe bakwesu, tamuli mumudima, kuti buzuba obo bumwiye mbuli mubbi. Imwe boonse muli bana bamumuni, alimwi bana babuzuba.”35

GSAM 32Amuyeeye Busololi bwaMwami

GSAM 32.3Ciindi notuyeeya busololi bwaMwami mukweenda kwa Kuboola kwa Jesu, ncobotu kuziba kuti lyoonse cakali cilongwezi ca Leza kuti bantu bakwe babambe mubono wakubonesya kwakwe alimwi anguzu zyakwe mubantu bakwe. Ciindi akalanga mizeezo yakujokela musule kwa Isilaele kuzwa kuli Leza, mwiimbi wakamba kuti, “Bakali kuleka Leza Mupulumusi wabo, ooyo wakacita zintu zikulu mu Mizipito; milimo yakusiyana mucisi ca Ham, alimwi azintu ziyoosya ku Lwizi Lusalala.”36 Kuti cakali cintu cibotu kuli Isilaele kuyeeya busololi bwaMwami mbwaakabasololela, ino kuli ndiswe tacili cibotu? Mwiimbi wakamba alimwi mumusyobo wakukondwa kuti, “Lumba Mwami, ooyo moyo wangu, alimwi utalubi mapindu aakwe oonse.”37

GSAM 33.1Mumyaka yoonse, Mwami wakaba amasimpe aayandika, aakonzya, kwiinda muluzyalo lwakwe, kusololela bantu kuzwa mubuzike bwacibi, alimwi kubakonzya kwingila mu Kanaan yakumwanya; ncobotu kucita mizeezo yamulimo waMwami kuli abo bakalumbulula masimpe aya.

GSAM 33Zintu Zikulu Kuzwa Kuzibelesyo Zinini—Bukamboni bwa D’Aubigné

GSAM 33.2D’Aubigné, mubbuku lyakwe Mwaamba wa Kusanduka, wakamba kuti, “Leza, uubamba mulimo wakwe kwiinda mumyaka, ulauzuzikizya kwiinda muzibelesyo zyaanguzu zisyoonto kwiinda zyoonse ciindi cakwe nocasika. Kucita zintu zikulu kwiinda muzibelesyo zinini, oobo mulo waLeza. Mulawo ooyu, uulamulika mubulengi boonse, ulaboneka alimwi mumakani aakaindi.”38

GSAM 33.3Ciindi Leza, mumyaka yakale, akatandika kusala bantu basiyene kuti abakazikike cisi cakusiyana cakwe, wakaita muntu omwe—Abrahamu—uukalililanga aakati kabantu batasyomi, mu Uru wakaba cisi ca Bakalide. Kwiinda kuli nguwe kwakafuma bana banji; pele kuli bo, ciindi bakandilwa kuba cisi, Leza wamwanya wakamba kuti: “Mwami taakabikki kuyanda kwakwe kuli ndimwe, alimwi taakabasali nkaambo mwali banji kwiinda bantu boonse; pele mwali banini loko kubantu boonse.”39

GSAM 33.4Alimwi ciindi akali kuyanda kupulumusa bantu bakwe kufuma mubuzike bwa Mizipito, wakasala kuti abe musololi wabo muntu omwe, ooyo wakasisidwe mung’anda ya nyina kwamyezi yotatwe, alimwi kumbele wakabikkwa mubbokesi lyuuba-uba lyakapangwa amatete, lyakananikwa mupambo, alimwi lyapegwa kuli mulonga wa Nilo. Pele Mushe ooyu, ciindi akafika mumyaka yakumvwisisya, wakasala nzila yakulibombya yakunyonywa aabantu baLeza, kusiya kukondwa kwaba mu “kukondwa kwacibi kwaciindi cico.”40

GSAM 34Kukoma kwa Gideoni

GSAM 34.1Mumbele, ciindi Mwami akali kuyanda kupulumusa Isilaele kuli Bamidiani aBamaleki, abakaboola mucisi cabo “mbuli zinkukwe akaambo kabungi bwazo,” alimwi bakanyonyaga micelo yacisi, bakasiyazya “kunyina cakulya ca Isilaele, kunyina mbelele, naa ng’ombe, naa mbongolo,” Mwami wakatuma mungelo kuli Gideoni. Mwana wa Yowashi ooyu wakali mumapenzi cakuti wakali kupula wiiti musyoonto akumusisa kulibasinkondonyina. Ciindi mungelo akamubuzya kuti wakali kupulumusa Isilaele, Gideoni wakaswiiwa akabuzya kuti, “Ncinzi cindapulumusya Isilaele? Amubone, mukwasyi wangu mucete muli Manase, alimwi ndime munini loko mung’anda ya taata.”41 Muntu ooyu uukuto alimwi umwi, wakafuma aabantu bakwe mazana atatu, abali amililo yabanini alimwi azipanda (cintu cakali kuboneka mbuli busilu kuli muntu uunyina bukulubono), alimwi bakacita Leza nguzu yabo, bakakoma kukoma kukulu. Kuti atanalipulumusya, Gideoni wakali kukonzya kwamba cililo mbuli cakambwa amusyinsyimi Amosi ciindi akabuzya kuti, “Nguni uyakubusya Jakobo? Nkaambo muniini buyo.”42

GSAM 34Mwana Mucipango

GSAM 34.2Ciindi Mwami cakabikka ciza, Mupulumusi wabantu wakazyalwa, alimwi beembezi bakamujana kalede mucipango. Bantu bakwe bakanyika bakalondoka milimo yaansi pele yabelede. Kweendelana abukono bwakwe bwanyika, Mupulumusi wakamba kuti, “Mibweele ilijisi mipanga, alimwi banyonyi bamumwanya balijisi mapanga; pele Mwana wamuntu taakwe busena bwakubikka mutu wakwe.”43 Wakasala bapostoli bakwe “kufuma mubantu bakalibikkila panshi, abo, nangula batali baansi loko, tabakafikili ciimo cabantu baakati. Zintu zyoonse zyakali kubambwa kuti zibonesye kunyika kuti mulimo tawakali wamuntu, pele waLeza.”

GSAM 35Tabali Banji Basongo Bakaitwa

GSAM 35.1Paulo wakamba kuli mulimo wakali mumazuba acikombelo cakusaanguna kuti: “Busilu bwaLeza bulijisi busongo kwiinda bantu; alimwi bukono bwaLeza bwalanguzu kwiinda bantu. Nkaambo mulabona, bakwesu, kwiitwa kwanu, cakuti tabali banji bantu basongo mumubili, tabali banji bakulu nguzu, tabali banji bazyalwa mumikwasyi iilemekwa, bakwiitwa; pele Leza wakasala zintu busilu zyanyika kuti ashaaze basongo; alimwi Leza wakasala zintu zikono zyanyika kuti ashaaze zintu zili anguzu; alimwi zintu zyaanyika zitalizyi alimwi zintu zyaanyika zyesyegwa, ngwakasala Leza, e, alimwi zintu zitali, kuti anyonyeke zintu zili; kutegwa kutabi mubili uulisumpula kumbele lyakwe.”44

GSAM 35Bantu Balibombya Mukusanduka

GSAM 35.2Twalabona mulawo omwewo wakabonesyegwa mubumi bwa basanduli bakulu bamumwaanda wamyaka wa 16. Sikulemba makani aakaindi wakamba kuti: “Musanduli Zwingle wakafuma mung’anda yamweembezi wamalundu aa Alps; Melanchthon, musikoli wa kusanduka, wakafuma mung’anda yamuumba byuma; alimwi Luther wakafuma mung’anda yamusimugodi mucete.” Kweendelana anguwe, Luther wakamba kuti: “Bazyali bangu bakali babukono loko. Taata wakali sikutema nkuni mucete (kumbele wakaba musimugodi), alimwi bama kanji-kanji bakali kunyamuna nkuni amusana, kuti abone zya kubusya bana bakwe. Bakanyonywa mulimo uukali nkaambo kandiswe.”

GSAM 35.3Mupostoli Jakobo, ciindi akali kwamba makani aakwitwa kwabantu kumulimo waMwami, wakamba kuti, “Amvwani, bakwesu bayandwa, ino Leza taakabasali bakukuto banyika, bavubi mulusyomo, alimwi basikukona bwami oobo wakalailila abo bamuyanda?”45

GSAM 35Bametodisti Bakusaanguna

GSAM 35.4Ciindi tulanga mulongo wabasanduli uukola kufikila kumazuba aakusaanguna aaMetodisti, ciindi njiisyo yaluzyalo lwacabuyo noyakali kukambaukwa canguzu, tulabona kuti kwakalibambila anguzu zaLeza. Ciindi niyakabikkwa kubantu cakusyomeka, aluyando lwamoyo walubomba lwa Kristo, alimwi niyakatambulwa alusyomo luumi, basyomi tabakasalazigwa buyo kuzibi zyakaindi, pele bakapegwa nguzu yakusandula bumi bwabo kuba basetekene. Metodisti wakaba akutandika kwakulibombya, alimwi wakalongezyegwa kweendelana akusyoma alimwi akulindila kwakulibombya kwabakambausi alimwi abasyomi bamwi.

GSAM 36.1Ciindi tulacanta zintu alimwi azyeendelo zyakazambawana akweenda kwa Kuboola kwa Jesu, tulabona kuti, mbuli mumulimo oonse waMwami omo muntu mwabelesyegwa, kumatalikilo kwakaba kubantu bakukuto alimwi batakwe zita; pele kutabi muntu uukaka mulimo ooyu akaambo kakuti wakatalikila aansi, atanalisandaula bukamboni oobu mulimo mukulu wakazikikizyigwa, kuti atabi mubusena bwabaabo Mwami mbaakabuzya kuti, “Nguni wakasampaula buzuba bwazintu zicoko?”46

GSAM 36Mwiindilizi waEck Kuli Luther

GSAM 36.2Kuti tugwasye abo bakonzya kuyanda kusala kuti cintu cakwiiya cakali nco buyo nkaambo kabantu banini naa banji bakaciyeelede, tulakambila cipande cakwiyaya aakati ka Luther aEck. Ciindi Luther akabikka kabotu ciimo cakwe aMabbuku Amasetekene, alimwi akakambila kuti bantu tabalijisi bukonzyi bwakubikka mizeezo yabo kujulu kwamajwi aLeza, Eck wakamuzumya mumajwi akusampula kuti: “Ndilaswiiwa akulibombya alimwi akulicesya kwa Dokota uulemekwa, ooyo uuyanda kukazya alikke bataata bacikombelo banji balemekwa, alimwi wakulioneka kuti waziba kwiinda bapapa, mabungano, basikubala, alimwi amayunivesiti! ... Cinga cagambya ncobeni kuti Leza wakasisa masimpe kuli basetekene banji alimwi abaafwida lusyomo kusikila kuboola kwa Taata uulemekwa.”

GSAM 36.3Bwiinguzi oobu bulakonzya kwiingulwa kabotu abwiinguzi bwa Zwingle kuli John Faber, kuZurich, ciindi uyo wakazuluzya “kuswiiwa akaambo kamazuba aafikide, ciindi milawo yakale yakalijisi myaka 1200 yakalekelwa, alimwi cakabikkwa kweelana kuti Bukristu bwakali mukulubizya kwamyaka 1400.” Zwingle wakazumya bwangu kuti “kulubizya takuleki kuba kulubizya nkaambo buyo kakuti kusyomwa kwakwo kwakalijisi myaka 1400, alimwi mukukomba Leza, bukale bwamulawo tabubeleli cintu cili coonse kuti kunyina bukamboni naa bukazikikizyegwa bwakwe bwaboneka mumabbuku masetekene.”47

GSAM 37Majwi aMwami Kwiinda Kwiyeya Kwabantu

GSAM 37.1Bubi bwakuligamya mumizeezo yabantu, kusiya kubamba mubuzya wakuti, “Ncinzi casimpe?” aamajwi aMwami, bwakabikkwa mucibalo amusyinsyimi Hoseya ciindi akamba kuti, “Mwakasima bubende, mwakatebula bubi; mwakalya micelo yabubeji; nkaambo mwakasyoma nzila yanu, mumubungano wabakulu banu abali anguzu.”48 Kutoolela kwamoyo wamuntu lyoonse kuli kwakusyoma muntu; pele notuswena ciindi cakuti Mwami “anyamuke akupa kuti nyika izuzume cakuyoosya,” musyinsyimi Isaya ulalailila kuti, “Lekani kusyoma muntu, ooyo mupumo wakwe uli mumapwa; nkaambo ulabikkwa buti mumwiimo?”49

GSAM 37.2Kweendelana aakucenjwa kwabikwa mumabbuku Amasetekene kuli bubi bwetu mumwiimo ooyu, kutabi muntu uufwambaana kukaka kweenda kwa Kuboola kwa Jesu mbuli kuti takweelede kubikkilwa maano akaambo kakutandika kwakwe kwakulibombya, naa nkaambo abo bamwi babikkwa kuba bakulu kumenso aanyika tabakatambula mulimo ooyu. Pele boonse babambe mizeezo yabo akusandaula zintu nzyakambila. Masimpe alijisi buyandisi butakonzyi kupimwa; kuti tweelanisye angawo, mizeezo yabantu buyo ili mbuli buungu butakwe ncobugwasya.

Notes

  1. 2 Timoteo 1:9 ↩
  2. David H. Montgomery, The Leading Facts of American History, cibalo ca 1902, mapeeji 8, 9. ↩
  3. Bahebrayo 6:19. ↩
  4. 1 Basyesalonika 2:19. ↩
  5. Milimo ya Batumwa 24:14, 15. ↩
  6. Milimo ya Batumwa 26:6-8. ↩
  7. Milimo ya Batumwa 28:20. ↩
  8. Tito 2:11-13. ↩
  9. 1 Petulo 1:3-7. ↩
  10. Isaya 45:18. ↩
  11. Mapisalme 115:16. ↩
  12. Mukambausi 7:29. ↩
  13. Deuteronomo 32:8, ↩
  14. Milimo ya Batumwa 17:26-28. ↩
  15. Isaya 60:21. ↩
  16. Isaya 33:24. ↩
  17. Mapisalme 37:11. ↩
  18. 2 Petulo 1:16-19. ↩
  19. Mateyo 16:28 ↩
  20. Luka 9:27. ↩
  21. 1 Bakorinto 15:51, 52 ↩
  22. Johane 13:19 ↩
  23. Isaya 46:9, 10 ↩
  24. Isaya 48:3-7 ↩
  25. Ciyubunuzyo 22:10. ↩
  26. Ciyubunuzyo 1:3. ↩
  27. Deuteronomo 29:29 ↩
  28. Matayo 24:15 ↩
  29. Isaya 29:11-14. ↩
  30. 2 Petulo 1:20-21. ↩
  31. Johane 16:13 ↩
  32. Masalimo 119:105. ↩
  33. Minganizo 4:18. ↩
  34. 1 Tesalonika 5:2; 2 Petulo 3:10 ↩
  35. 1 Tesalonika 5:4-5 ↩
  36. Masalimo 106:21-22. ↩
  37. Masalimo 103:2 ↩
  38. Mwaamba wa Kusanduka, bbuku 2, cipande 1, muncali 1 ↩
  39. Deuteronomo 7:7 ↩
  40. BaHebere 11:25 ↩
  41. Balamuzi 6:4, 5, 15. ↩
  42. Amosi 7:2 ↩
  43. Matayo 8:20. ↩
  44. 1 Bakorinto 1:25-29 ↩
  45. Jakobo 2:5 ↩
  46. Zekariya 4:10 ↩
  47. Mwaamba wa Bupulotesitanti bwa Wylie, cipande 12, mincali 16, 17; Cipesu ca Cassel, peji 458 ↩
  48. Hoseya 10:13. ↩
  49. Isaya 2:22 ↩

Note

Back