Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
29 / 31
29 / 31

Mpango 26 — Milimo Yesu ya Kunze

John Norton Loughborough

GSAM 403.1“Kwalembedwe kuti, Abo batakaambilwa makani aakwe bayakubona; alimwi abo batakamvwa bayakumvwisya.”1

GSAM 403.2Mulimo wesu wakusaanguna wakukambauka mubusena buli kunze aa United States wakatalika mu 1874, ciindi Baalu J. N. Andrews nobakatumwa ku Switzerland, akuyakutalika kubeleka nkuko.

GSAM 403BUSENA BWA MULIMO BWA KAKATI KA EUROPE

GSAM 403.3Aciindi eeco zisi zili 8 zyakali mubusena bwa mulimo ooyu; zyakali Switzerland, France, Italy, Turkey, Belgium, Spain, Portugal, a Greece, busena bwakajisi bantu bali 140,000,000.

GSAM 403.4Kunga kwakondelezya kuti ano twaambe makani aakapa kuti bantu besu batalike mulimo mubusena bupati boobu, aciindi mbunga yesu noyakacili amweelwe musyoonto.

GSAM 403Baalu Czechowski

GSAM 403.5Mumwaka wa 1865, Baalu M. B. Czechowski, iwakali mupaizi waci Katolika waku Poland wakasanduka akuzumina Masimpe Aali Kuno, bakali kuyanda kuti bantu besu babatume kuti bakabe bamisyinali ku Kakati ka Europe. Nkaambo eeci tiicakali kukonzyeka aciindi eeco, bakaamba makani aabo ku BaAdventist ba Buzuba bwa Nsondo baku Boston, Massachusetts, ibakali kuyeeya kuti taakwe cilongwe ncebakajisi abantu besu. Nokuba kuti bakali kuyeeya boobo naa pe, bakajana mali aakali kuyandika, akubatuma kubusena nkobakali kuyanda kubelekela.

GSAM 404Babambi ba Nsabata mu Switzerland

GSAM 404.1Mu 1866, bakayiisya masimpe aajatikizya Nsabata alimwi a Mulumbe wa Mungelo Watatu mu Tramelan, Switzerland, alimwi kusolekesya ooku kwakapa kuti kube kabunga ka Babambi ba Nsabata. Nokwakainda ciindi cisyoonto, bakabasiya akuyakuyiisya Mulumbe ku Hungary. Taakwe ncebakabuzya kabunga kaku Tramelan kujatikizya mulimo wesu mu America, pele Albert Vuilleumier, umwi wabantu aaba, wakali kukonzya kubala mwaambo waci Ngisi. Cakacitika kuti abone kope lya Kusandaula kwa Kuboola kwa Jesu. Munzila eeyi, kulembelana magwalo akati kazisi eezyi zyobile kwakatalika.

GSAM 404Baalu Erzenberger Batumwa ku America

GSAM 404.2Mu 1869 James Erzenberger, waku Tramelan, wakatumwa ku America kutegwa akaiye mwaambo waci Ngisi alimwi akuzyiba kabotu ziiyo azilengwa zya BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili. Wakasika ku Battle Creek mu 18 mumwezi wa 6, akukkala mu America kwamwaka omwe ahafu. Wakaseluka mu New York, kapiluka kumunzi, mu 9 mumwezi wa 9, 1870. Mumwezi wa 6 wamwaka ngonguwe ooyu, Ademar Vuilleumier wakaswaya cisi eeci, akukkala nkuko kwamyaka iisika ku 4. Naakapiluka kumunzi, wakasindikilwa a Baalu Andrews. Bakasika ku Neuchatel mu 16 mumwezi wa 10, 1874.

GSAM 404.3Mu 1875, Baalu D. T. Bourdeau abamukwasyi wabo bakazwa ku America kuya ku France, nkobakatumwa akkomiti kuti bakabelekele.

GSAM 404Magazini Yaci French Yatalisyigwa

GSAM 404.4Mumwaka wakatobela, mumwezi wa 7, 1876, ku Basel, Switzerland, kwakatalisyigwa kusimba magazini yamumwaambo waci French, yakali kwiitwa kuti Les Signes des Temps (Zitondezyo zya Ciindi). Mu 13 mumwezi wa 5, 1882, nokwakainda myaka iili 6, Baalu Haskell bakazwa mu New York akweenda acitima camumaanzi kuya ku Europe. Mulweendo oolu lwabumisyinali, bakakkala ciindi cimwi mu Switzerland.

GSAM 405Baalu Whitney Baunka ku Basel—Lufu lwa Baalu Andrews

GSAM 405.1Mu 26 mumwezi wa 7, 1883, Baalu B. L. Whitney abamukwasyi wabo bakasika ku Basel, nibakasalwa a Kkomiti ya Mubungano Mukulu kuti balanganye mulimo wakukambauka ooko, kugwasya Baalu Andrews, aabo buumi bwabo bwakali kubula nguzu cakufwambaana. Nokwakainda myezi misyoonto, mumwezi wa 10 wamwaka ooyo, Baalu Andrews bakafwa.

GSAM 405.2Baalu Andrews, kabacili bana, tiibakajana coolwe cakunjila zikolo zipati aamakoleji, pele bakali bayiide kapati, muntu nyika ngoyiita kuti wakaliyiisya lwakwe naa wakalipanga lwakwe. Akaambo kakusolekesya kwabo mukwiiya, bakaiya kabotu mwaambo waci Latin, ci Greek, aci Hebrew, alimwi mumyaka yakatobela bakaiya mwaambo waci French. Bakaiya mwaambo waci French kutegwa ubagwasye kutalika akuzumanana mulimo wa Kakati ka Europe, nkobakabelekela mumyaka iili 6 yamamanino aabuumi bwabo, bakali kulembela akusimba Les Signes des Temps mumwaambo waci French, alimwi akukambauka mumwaambo ooyo. Bakafwa kabacili kubeleka boobo.

GSAM 405Munganga Kellogg mu Europe

GSAM 405.3Muciindi cakuphuka kwazimena ca 1883, Munganga J. H. Kellogg wakaswaya ku Europe akaambo kakuyandaula luzyibo lwaabunganga. Wakakkala mazuba masyoonto kubusena bumwi abumwi bwa mulimo wesu wakukambauka, alimwi kuswaya kwakwe kwakakulwaizya babelesi kapati. Kapati Baalu Andrews bakalumba lulayo lwakwe kujatikizya mulimo waku Basel.

GSAM 405Baalu Butler Baswaya ku Europe

GSAM 405.4Ku Mubungano Mukulu iwakacitwa mumwezi wa 10, 1883, kwakapedwe lulayo lwakuti kusimba magazini mu England kutalike cakufwambaana. Akaambo kacizuminano cimbi icakacitwa kwiinda mukusala kumubungano ooyu, Baalu George I. Butler, M. C. Wilcox, a A. C. Bourdeau bakaunka kuyoogwasya mulimo mu Europe amu England. Baalu Butler bakasika ku Glasgow, Scotland, mu 27 mumwezi wa 2, 1884. Cimwi cintu Baalu Butler ncebakali kuyandila kuswaya milimo yakunze aacisi cakali cakuti balibonene mapenzi aajanika mukucita mulimo muzisi zimbi, alimwi ambwaakonzya kusingwa. Abalo bakakkala ciindi cimwi mu Basel alimwi amubusena bwa Kakati ka Europe. A. C. Bourdeau wakabelekela akati kabantu baamba ci French mumisena yamalundu aa Alps, akati kaba Waldenses; pele M. C. Wilcox wakanjila mulimo wakusimba akulemba mu England, akukkala nkuko kusikila kumamanino aa 1886.

GSAM 406Ing'anda ya Kusimba Yayakwa mu Basel

GSAM 406.1Mu 1884, Ing'anda ya Kusimba, Imprimerie Polyglotte (zina elyo lyaamba kuti, kusimba mumyaambo minji), yakayakwa mu Basel. Mumwezi wa 3, 1885, H. W. Kellogg wakazumizyigwa a Kkomiti ya Mubungano Mukulu kuswaya ku Basel, akuyakugula micini iyakayandika kubusena bwakusimbila. Wakacita boobo, alimwi aboobo busena bwakusimbila ibwakajisi zibelesyo zyoonse zyakeelede, ibwakali bwa BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili, bwakatalisyigwa mudolopo lyakaindi lya Basel.

GSAM 406.2Muciindi Baalu Butler nobakaswaya ku Europe, magazini yaci German yakali kwiitwa kuti Herold der Wahrheit (Mwiitili wa Masimpe) yakali kusimbwa kuofesi yaku Basel. Mumwaka ngonguwe ooyo, magazini yaci Roumanian, Adevărulu Prezentu (Masimpe Aali Kuno), nayo yakasimbwa kuofesi eeyi. Kwakacili aimbi yaci Italian, yakali kwiitwa kuti L’Ultimo Messagio (Milumbe ya Mamanino). Magazini zyobile eezyi zyaambwa kumamanino zyakajisi mapeeji aali 16 alimwi zyakali kuboola lyomwe mumyezi iitatu. Ku Mubungano wa Zikombelo wa Switzerland, mumwezi wa 10, 1884, kwakaambwa kuti mumwaka ooyo kwakasimbwa akumwaigwa makope aali 146,000 aamagazini one aaya. Kusikila mu 1895, ciindi ofesi yakusimbila noyakagwisigwa mudolopo eelyo akutoledwa ku Hamburg, Germany (akaambo kakupenzyegwa mu Basel), kwakali kusimbwa mabbuku amabbukwana mumyaambo iisiyene-siyene iili 11; eeyi yakali ci French, ci German, ci Italian, ci Roumanian, ci Spanish, ci Bohemian, ci Russian, ci Dutch, ci Hungarian, ci Armenian, ci Turkish, aci Turkish-Greek. Aboobo, mbuli mbulyakali kwaamba zina lyako, kakali kaanda ‘kakusimba mumyaambo minji.’

GSAM 407Mrs. White Baswaya ku Europe

GSAM 407.1Mu 3 mumwezi wa 9, 1885, Mrs. White, mwanaabo, W. C. White, abamukwasyi bakasika ku Basel. Bakakkala mwaka omwe ahafu muzisi zyakalekale eezyo, kabaswaya masena aamulimo wakukambauka aali mu Kakati ka Europe, nkobakagwasya kapati milimo eeyo iisiyene-siyene.

GSAM 407Mubungano wa Zikombelo wa Switzerland Wabambwa

GSAM 407.2Mu 10 mumwezi wa 9, 1885, Mubungano wa Zikombelo wa Switzerland wakabambwa. Mumulumbe iwakapedwe aciindi eeco kwakaambwa kuti mubungano ooyo wakajisi Mweembezi Uubikkidwe omwe, babelesi bali 7 ibakazumizyigwa kukambauka, zikombelo zili 10, abasimubungano bali 224. Aaba bakapa Kwakkumi kwa $1,645.11 mumwaka wakali wayinda. Kuyungizya waawo, kwakapedwe zipego zya $2,041.22 kumulimo.

GSAM 407Baalu Waggoner mu Europe

GSAM 407.3Mrs. White, antoomwe a W. C. White abamukwasyi, bakapiluka ku America mu 1887. Mumwaka ngonguwe ooyo Baalu J. H. Waggoner bakatambwa kuti banjile mulimo wa Kakati ka Europe. Bakabeleka myaka iinda ku 2 mubusena oobu, kabakkala mu Basel muciindi eeci. Mudolopo eelyi njiimwakafwida, mu 20 mumwezi wa 4, 1889, mbuli mbokwamba kale.

GSAM 407.4Kubula nguzu kwabuumi bwa Baalu Whitney, alimwi alufu lwabo ilwakatobela (mu 9 mumwezi wa 4, 1889), kwakaletela mulimo ooyu bulanda bumbi bupati.

GSAM 407Baalu Robinson mu Europe

GSAM 407.5Baalu D. A. Robinson, ibakali kubeleka mu England, bakasalwa kuti bakanjile mubusena bwa Baalu Whitney. Bakabeleka kabotu mucooko eeci kwamyaka iisika ku 6, mpoonya, nibakatambwa a Mubungano Mukulu, bakaunka ku India mumwaka wa 1895. Kuunka kwabo kwakapa kuti kuyandike kusalwa mulangizi uumbi.

GSAM 408Baalu Holser Mulangizi wa Busena bwa Mulimo

GSAM 408.1Baalu H. P. Holser ngibakasalwa kumulimo ooyu, alimwi kuyungizya amulimo ooyu bakasalwa kuba mulangizi wa mulimo woonse wa Kakati ka Europe. Bakabeleka ano cakusolekesya alimwi cakuzwidilila kusikila mu 1901, ciindi abalo nobakazootyompwa abulwazi. Bakafwa ku Canyon City, Colorado, mu 11 mumwezi wa 9, 1901.

GSAM 408.2Nokuba kuti kwakali mapenzi aaya, mulimo wakukambauka wakakomena alimwi wayaambele, mbuli mbokutondezyegwa mumulumbe iwakapedwe ku Mubungano Mukulu mu 1895, iwakaamba kuti Mubungano wa Zikombelo wa Kakati ka Europe ulijisi zikombelo zili 19 abasimubungano bali 484, aabo bakapa Kwakkumi kwa $4,378.18 mumwaka wakali wayinda. Aciindi eeco bakajisi Beembezi Babikkidwe bali 4 ababelesi bali 5 ibakazumizyigwa kukambauka.

GSAM 408MULIMO WAKUKAMBAUKA WA GERMANY A RUSSIA

GSAM 408.3Mu 1870, J. H. Linderman, mweembezi wacikombelo cili kufwaafwi a Elberfeld, Prussia, abasimubungano bakwe bali 40, bakatalika kubamba Nsabata ya buzuba bwa musanu abili akaambo kakwiiya Bbaibbele, kabatazyi kuti kuli kabunga kambi ka Bakristo munyika ibakali kubamba buzuba oobo kuti ndi Nsabata. Bantu besu bakamvwa makani aakabunga aaka munzila iigambya. Musikupempa umwi wakasika kuŋanda yabamisyinali mu Basel abuzuba bwa Nsabata. Bamukwasyi bakali kwiiya ciiyo ca Cikolo ca Nsabata, ma Bbaibbele kabajalukide kumbele lyabo. Ncaakabona cakagambya mwaalumi ooyo, akupa kuti abuzye mibuzyo.

GSAM 408Kabunga ka Elberfeld

GSAM 408.4Naakaiya kuti tiibakali ba Juda, pele bakali Bakristo ibakali kubamba Nsabata ya buzuba bwa musanu abili, wakaamba makani aakabunga kaku Elberfeld. Baalu Andrews bakabona kuti cakali cabusongo kuyandaula naa majwi aaya akali masimpe; aboobo, antoomwe a Baalu Erzenberger, bakaunka ku Prussia kumatalikilo aa 1875, nkobakajana kabunga aaka mbuli mbobakaambilwa. Baalu Erzenberger bakasyaala ciindi cimwi kababeleka mucibeela eeco ca Germany, alimwi mu 8 mumwezi wa 1, 1876, bantu bali 8 bakabbapatizyigwa ku Elberfeld, lulona ndwakali lubbapatizyo lwakusaanguna ilwakacitwa a BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili mu Germany.

GSAM 409.1Masimpe akali atalikide kuzibikana mu Russia kale mu 1882, kwiinda mumabbuku aakali kutumwa abakwesu baci German baku America kuli balongwe babo ibakali kukkala mumunzi yabantu baci German yaku Russia.

GSAM 409Baalu Conradi mu Europe

GSAM 409.2Mu 1885 Baalu L. R. Conradi bakazwa ku America kuya kubusena bwa Kakati ka Europe, kuyakubelekela akati kabantu baci German. Mu 28 mumwezi wa 6, 1886, bakazwa ku Basel kuya ku Crimea, Russia. Ano, antoomwe a Baalu Perk, bakeenda kuya ku Berdebulat, nkobakabbapatizya bamakaintu bobilo alimwi acikombelo cijisi basimubungano bali 19 cakabambwa, eeci cakali cikombelo cakusaanguna ca BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili mu Russia.

GSAM 409Baalu Conradi a Perk Baangigwa Muntolongo

GSAM 409.3Mbukwakali kumana kucitika eeci, Baalu Conradi a Perk bakajatilwa kuyiisya ziiyo ziimpene alusyomo lwacikombelo ca Orthodox, bakabikkwa muntolongo kwansondo zili 5 ku Perekop. Nobakaangululwa (akaambo kakwiimininwa amwiiminizi wa United States) Baalu Conradi bakaswaya kujwe lya Russia, mpoonya bakapiluka ku Switzerland.

GSAM 409Mulimo ku Volga, Russia

GSAM 409.4Mumwaka ngonguwe ooyu Baalu Laubhan bakatalika kubeleka mu Russia, kufwaafwi akumunzi kwabo, iwaakali ku Mulonga wa Volga. Mumwaka wa 1880, Baalu Klein, baku Kansas, bakanjila mulimo akati kabantu baci German baku Russia, alimwi aboobo babelesi bakajanika kubusena oobu bukatazya kapati. Nokuba kuti basyomi bakali kutandwa akuzwa mucisi akubikkwa muntolongo, Mwami wakalongezya mulimo munzila iigambya.

GSAM 409Kuzwidilila kwa Bavangeli ba Mabbuku mu Germany

GSAM 409.5Mumwaka wa 1888, Bavangeli ba Mabbuku bakatalika kubeleka mu Rheinish-Prussia, Württemberg, Baden, a Alsace. Babelesi aaba bali 8 naa 10 bakali basungu alimwi basyomeka, bakazwidilila kapati cakuti mumwaka omwe bakauzya mabbuku aaya: Buumi bwa Kristo, 3,000; Kuzwa mu Edeni Kuya mu Edeni, 2,000; alimwi amabbukwana aali 12,000. Akaambo ka mulimo ooyu, mumunzi iisika kube yoonse iyakauzyigwa akubalwa mabbuku, bantu bamwi, omwe naa bainda waawo, bakazumina masimpe.

GSAM 410Mulimo Wakukambauka Watalisyigwa mu Hamburg

GSAM 410.1Mumwezi wa 5, 1889, mulimo wakukambauka wakatalisyigwa mu Hamburg, Germany, a Baalu Conradi, alimwi nokwakainda ciindi cisyoonto cikolo cakuyiisya babelesi cakatalisyigwa. Mumwezi wa 10 iwakatobela Cikolo ca Nsabata cijisi basimubungano bali 28 cakabambwa. Mumwaka ooyu Baalu Haskell bakaswaya busena oobu bwa mulimo, alimwi acikombelo cijisi basimubungano bali 20 cakabambwa, abusena bwakubambila mabbuku bwakatalisyigwa.

GSAM 410.2Aciindi eeci Baalu J. T. Boettcher bakali kubeleka mulimo waci German ku Barmen. Mulumbe wakapedwe mu 1890 ku Mubungano Mukulu, iwakaamba kuti mumulimo wa Germany a Russia kwakali zikombelo zibambidwe zili 9, zijisi basimubungano boonse bali 422, kuyungizya a Babambi ba Nsabata bali 75 ibakatanabambwa kuba zikombelo. Mu 7 mumwezi wa 4, mumwaka ngonguwe ooyo, bantu bambi bali 12 bakabbapatizyigwa akuswaangana acikombelo ca Hamburg. Mumwezi wa 12 mweelwe wabasimubungano bacikombelo eeci wakali wakomena kusika ku 40. Mali aakatambulwa mukuuzyigwa kwamabbuku kuzwa kubusena bwakubambila mabbuku mu Hamburg, ku Holland, ku Russia, alimwi amumasena aambi aamu Germany, akali $5,000.

GSAM 410Kuzwidilila mu Europe

GSAM 410.3Asyoonto-asyoonto pele cakusyomeka mulimo wa Kakati ka Europe wakayaambele, mbuli mbokwatondezyegwa mumulumbe iwakapedwe ku Mubungano Mukulu mu 1891. Aciindi eeco kwakali zikombelo zili 5 mu Germany, zijisi basimubungano bali 140, aabo bali 64 bakali basimubungano bacikombelo ca Hamburg. Kwakkumi ikwakapedwe kwakali $1,000. Mabbuku aakauzyigwa muzitima zyamumaanzi, amumisyinali wakubelekela muzitima zyamumaanzi mu Hamburg, akali aamali aali $500, pele aakauzyigwa a Bavangeli ba Mabbuku mumwaka ooyo, mubusena boonse bwa mulimo, akali aamali aali $6,000. Bantu bali 150 bakali bazumina masimpe mu Austria, alimwi kwakali zikombelo zili 13, zijisi basimubungano bali 400 mu Russia.

GSAM 411Babambi ba Nsabata Bosanwe Baku Russia Batandwa Mucisi

GSAM 411.1Cakumaciindi eeci (1891), basimubungano bali 5 bacikombelo caku Russia, kubikkilizya amusololi, bakali bajatilwa kuyiisya ziiyo ziimpene acikombelo cizumidwe amfwulumende, akupedwe mulandu wakutandwa mucisi kwamyaka iili 5 kuya ku Trans-Caucasus. Bakeelede kwaangwa antoomwe amaketani, akweenda maulu mamayela aali 500. Mupenzi eeli lusyomo lwabo lwakabayumya, alimwi bakalikkomene mu Mwami. Mumwaka ooyo kwakabambilwa bbukwana lyakabambidwe mbuli ziiyo zya Bbaibbele mumwaambo waci Russian, ijatikizya mapenzi aa Kristo, koona kwabafwide, buzuba nzi alimwi nkaambo nzi, alimwi sena tulakonzya kuzyiba?

GSAM 411.2Aciindi ca Mubungano Mukulu mu 1895, mweelwe wabasimubungano mu Germany wakali wakomena kusika ku 368, alimwi Kwakkumi kwamwaka wakali wayinda kwakali $2,327.43.

GSAM 411Babambi ba Nsabata Bayungizyika mu Russia

GSAM 411.3Mu Russia, nokuba kuti banji kapati bakali balongela kuzisi zimbi, mweelwe wabasimubungano wakali wakomena kusika ku 467, aabo bakapa Kwakkumi kwa $841.60.

GSAM 411.4Kuzwa mumajwi aakaambwa amulembi wamulimo wakukambauka kunze aacisi mucibalo cansondo yamupailo ca 1896, tulaiya kuti

GSAM 411.4“mubusena bwa mulimo bwa Germany a Russia mumwaka wakali wayinda mweelwe wabo wakali wasika kufwaafwi akuba ziindi zyobile; mweelwe wabo wakayungizyigwa abantu bainda ku 400. Mu Berlin, Germany, bantu bali 60 bakali kunjila miswaangano yakukomba ya Nsabata lyoonse. Kuyakwa kwaŋanda yakukombela yabamisyinali mu Hamburg kwakayumya mulimo nkuko. Mu Munich, ku Bavaria, bantu bamwi bakali kulindila kubbapatizyigwa. Kwakali basyomi mu Leipsic, Königsberg, Magdeburg, Posen, Stuttgart, alimwi amumadolopo aambi mapati aamu Germany. Kwakacili akabunga mu Rotterdam, Holland.

GSAM 412.1“Mu Russia, Bavangeli ba Mabbuku bakali bajana mapepa aakubazumizya kuzwa kumfwulumende. Mabbuku akali asandululwa mumyaambo yaci Lettish aci Esthonian. Magazini yaci German yakali yagwisigwa ku Basel akutoledwa ku Hamburg, alimwi kuofesi eeyo bakali kusimba masimpe mumyaambo iili 14.”

GSAM 412Lubbapatizyo mu Hungary

GSAM 412.2Mumwaka ooyo lubbapatizyo lwakusaanguna lwakali lwacitika mu Hungary, alimwi amuswaangano wakusaanguna wakucita zicitwa zisetekene zyacikombelo mu Bohemia. Mulimo wakukambaukila muzitima zyamumaanzi wakali watalisyigwa ku Galatz, ku Roumania, waku Mulonga wa Danube aku Lwizi Lusisya.

GSAM 412Mulimo wa Bavangeli ba Mabbuku mu Germany

GSAM 412.3Mu Mumisyinali wa Kumunzi wamumwezi wa 12, 1895, Baalu Spies bakaamba makani aamulimo wa Bavangeli ba Mabbuku mubusena bwa Germany kuti,

GSAM 412.3“Baabo ibakali kulanganya mulimo wa Bavangeli ba Mabbuku, nowakatalika mubusena oobu, tiibakaleka kuusumpula, nokuba kuti bamwi babasikusimba abasikuuzya mabbuku bapati baku Leipsic bakabaambila cakusinizya kuti ‘kuuzya mabbuku kwiinda mukulembesya bantu batanaatambula kuyakutala.’

GSAM 412.4“Mumwezi wa 8 wa 1887 cipesu cakusaanguna ca Buumi bwa Kristo cakasimbwa mumwaambo waci German. Cakumaciindi bbuku eelyi nolyakamana kubambwa kutegwa limwaigwe, muswaangano wakuyiisya Bavangeli ba Mabbuku wakacitwa mu Basel; eeci cakali citalikilo ca mulimo wa Bavangeli ba Mabbuku, mu Germany alimwi amu Europe yoonse. Lino cipesu ca musanu abili cabbuku eeli casimbwa mumwaambo waci German.

GSAM 412.5“Kuzwa mu 1 mumwezi wa 1, 1895, Bavangeli ba Mabbuku bapya bali 12 banjila mumulimo. Mumwezi wa 6, 1895, mulumbe wakatondezya kuti kuuzyigwa kwamabbuku kwayungizyika a 50 pa 100. Aciindi eeci kusolekesya kwaalubazu kulacitwa a Herold der Wahrheit, magazini yesu yaci German. Zikombelo zimwi, izitali zipati kapati, zibweza makope aali 50 kusika ku 200, ayo nzyoozya. Alimwi zijisi zyakuluula zibotu kapati kujatikizya basikuaagula. Mu Kusandaula kwa Kuboola kwa Jesu wa mu 18 mumwezi wa 2, 1896, Baalu Conradi bakaamba kuti, ‘Twamana 1895 katujisi Babambi ba Nsabata bali 1,500 mubusena bwa mulimo bwa Germany a Russia.’”

GSAM 413MULIMO WA SCANDINAVIA

GSAM 413.1Mulimo ku bantu ba ku Scandinavia wakasangululwa a Baalu John Matteson mu mwaka wa 1877. Kwi 6 June wakafika ku Vejle, mu Jyeland, Denmark. Lwakaya mu calo eco, kwakali bantu basyoonto batangile kusunga Nsabata kwa kubala mabuku a kutumigwa a makalata a bukamboni a balongwe babo bakwa America.

GSAM 413.2Pa kusandaula kusanguluka kwa mulimo uyu, tulimvwa kuti mu 1850, bantu bane bakatila ku America kala bakali ku Norway, bakasangula kusunga Nsabata ya Mwami. Bakali ku Oakland, Wisconsin. Babili pakati kabo bakali tata a maama ba Baalu O. A. Olsen. Mu 1863 Baalu John Matteson wakasangula kusunga Nsabata ya buzuba bwa cisanu abili. Wakali ku Poysippi, Wisconsin. Mu myeshi iili cisambomwe yakalondoka, kwi mulimo wakwe, ba Denmark a Norway basika makumi aane bakatambula zifundwa zya BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili. Mupaizi wakutanguna wakali wa mulimo a ye wakali Baalu J. F. Hanson wa Minnesota.

GSAM 413Bbuku Lyakutanguna Lyakasindikigwa mu Lulimi lwa Denmark a Norway

GSAM 413.3Mu mwaka wa 1866, Baalu John Matteson wakasenga beendelezi ba Ing'anda ya Kulemba ya Review and Herald kuti bamubikile mabuku amakani a makalata a bukamboni mu lulimi lwabo, kuti gwasya ba ku Scandinavia. Wakamvwa kuti kubula mafaranga ku ng'anda kwakalengesa kuti batacita oobo; pele kwakali bantu ba lulyo lwakwe ku Wisconsin a Minnesota abakali kuyanda kuti masimpe asindikwe mu lulimi lwabo lwa bamama. Nokuba kuti bakajisi lubono lusyoonto, kabili bakali ansi ya makumi atanu, bakasonganya $1,000 mu mafaranga a kaboko a kubika mu maboko aakwe. Kwi mafaranga aawo a manuskiriputi yakabambwa kabotu, Baalu Matteson wakaya ku Battle Creek, wakasenga kabili kuti basindike mabuku. Pakuti wakali uulibambilide kwiingula twaambo twakukaka twakaambwa kale, wakapegwa nzyakayanda, kabili pa 18 March, 1867, wakasangula kubala manuskiriputi a bbuku lyakwe Liv og Død (Buumi a Lufwa) kuli Baalu J. N. Andrews a ndime, abakali ba komiti wa kusindikula. Mu mazwi aambi, wakatubuzya mu lulimi lwa ku England zintu zyakali mu manuskiriputi mu lulimi lwa Denmark a Norway.

GSAM 414Baalu Matteson Waba Musindiki

GSAM 414.1Pa ciindi eco kwakanyina musindiki wakali kukonzya kusalwa kuti abambe mabala a kusindikila, eelyo wakasenga mulimo wa kweezya kusindikila mwine. Wakapitilila ku mulimo uyu kufikila pakuti wakasindikila maphepha aasika ku 1,000 a mabuku masyoonto a makalata a bukamboni mu lulimi lwakwe.

GSAM 414.2Kwi nzila mpya iyi ya kusambaza masimpe kuli bantu bakwe, wakaunka a busicamba bupya, wakaswaangana mu ma-State aindene-indene. Kufuma ciindi eco, mulimo wakakula ntoo ntoo kati ka ba ku Scandinavia.

GSAM 414Lupapilo lwa Kutanguna mu Lulimi lwa Kunze

GSAM 414.3Mulimo kati ka ba Denmark a Norway wakakulila kumaninina, cakuti kwakasengwa lupapilo lwa myeshi limo limwi, umo bantu ba lulyo lulo bakali kukonzya kuyiisyigwa a kukomelezegwa mu lulimi lwabo. Eelyo, pa 1 January, 1872, ku Ing'anda ya Kulemba ya Review and Herald kwakapandululwa lupapilo lwa myeshi lwa lulimi lwa Denmark, lupapilo lwa maphepha makumi abili aane mu cikope ca magazini, lwakali kubikwa izina lya Advent Tidende (Mulumbe wa Kuboola kwa Jesu). Mu mwaka wakalondoka, bukulu bwa lupapilo bwakazwa kufikila ku maphepha makumi atatu abili. Lwakali lupapilo lwa kutanguna lukapandululwa a BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili mu lulimi lwa kunze.

GSAM 414.4Mu 1874, lusyomo lwakali lukulu kati ka balasyoma mu lulimi lwa Sweden, cakuti kwakasangululwa lupapilo lwa myeshi lwa maphepha 16 mu lulimi olwo, lwakabikwa izina lya Svensk Härold.

GSAM 414.5Pa ciindi Baalu Matteson bakajila mu mulimo kuli ba ku Scandinavia (June, 1877) mu calo cakale, makopi 266 a lupapilo lwa Tidende akali kutumigwa kwi America myeshi yoonse ku Denmark, a 60 ku Norway. Kwi kubala mapapilo aaya, bantu banji bakali basunga kale Nsabata mu Scandinavia. Kwi mulimo wakwe wa mwaka umo ku Denmark, tubunga twa balasyoma twakasimigwa mu masena aindene-indene.

GSAM 415Ing'anda ya Kulemba mu Norway

GSAM 415.1Kunyina ciindi, Baalu Matteson bakaya ku Norway, kweelede pa 7 June, 1879, bakabamba cikombelo ca bantu 38 kwi mulimo wakwe ku Christiana. Baalu J. P. Jasperson wa America bakamubungana mu bupaizi pa ciindi eco. Mu mwaka oo, mubungano wa kusindikula wakasimigwa ku Norway, kabili cibaka cakaguligwa ku Christiana kuti kube Ing'anda ya Kulemba, busena bwa kuswaanganila kusambila, a mabumba a kuikala, kwi ndalama $14,580. Kwa ciindi, lupapilo lusyoonto lwa Tidernes Tegn lwakapandululwa nsondo a nsondo ku ng'anda ya Christiana.

GSAM 415.2Mu ntantamuka yakutanguna ya 1880, Baalu Matteson bakaya ku America kusenga lugwasyo lwa kukulisa mulimo wa ku Scandinavia. Bakaya ku Mubungano Mukulu wa mwaka oo, kabili bakabwelela ku Europe mu April, 1881, bakomelezegwa kapati. Ndanzi bakabwelela, cyuma ca kusindikila ca muboloko cakapwa kuguligwa a kubikkwa ku ng'anda ya Christiana.

GSAM 415Mapapilo a Buumi mu lulimi lwa Denmark a Sweden

GSAM 415.3Kunyina ciindi bakasangula kusindikula lupapilo lwa buumi mu lulimi lwa Denmark, lwakabikwa izina lya Sundheds Bladet. Mu 1883 bakapandulula lupapilo lukozyenie mu lulimi lwa Sweden, a lupapilo lwa bukombi lwakabikwa izina lya Sanningens Härold. Mu 1884 bakali a zibelesyo zya ng'anda ya kusindikila zya muulo wa $2,563. Mu mwaka oo, mapapilo 115,000 akasindikigwa a kusambazigwa, kuswaangana a zyuulu zinji zya makalata a bukamboni a mabuku amwi.

GSAM 415Baalu Haskell mu Scandinavia

GSAM 415.4Mulimo mu zisi zya Scandinavia wakapegwa lugwasyo lunji kwi kuswaya kwa Baalu Haskell mu 1882, kabili mu 1884 wakapegwa lugwasyo lunji kwi milimo ya Baalu Geo. I. Butler, B. L. Whitney, A. B. Oyen, a E. G. Olsen.

GSAM 416Mrs. White Wakagwasya Kapati Scandinavia

GSAM 416.1Mu 1885, Mrs. E. G. White a mwana wakwe W. C. White bakalanga Scandinavia, cintu cakali ca mwaya munene ku mulimo mu cisi eco. Bantu bamwi bakali kuyeeya kuti babulanda ba mu calo eco tabakonzyi kupa Kwakkumi, kabili kuti tacigwasyi kusola kugulisya mabbuku kuzwa ku ng'anda kuya ku ng'anda. Bukamboni bwakapegwa a Mrs. White bwakafika pa ciindi, kabili bwakatambulilwa buyo a bantu, oobo bwakazumanana mu mazwi aaya: Zyoonse zyakambwa a Mwami tulazicita, kabili tulamumvwida. Pa kulanga uku, kasanduko kamaninina kakacitwa mu mulimo wa ku Scandinavia, kapati kwi mulimo uunyina kumanina wa Mrs. White.

GSAM 416Ng'anda Impya ya Kulemba Yakayakwa ku Norway

GSAM 416.2Mu 1886 Baalu O. A. Olsen a N. Clausen bakalanga zisi zya Scandinavia, ooyu wakakkala ko ciindi cinene. Mu 1885 ng'anda impya ya ku Christiana yakayakwa, kabili pa mwaka wakamanina pa 1 September, 1886, ng'anda yakapata kwi kuguliswa kwa mabuku a makalata a bukamboni zeka mafaranga $5,386.68, pele ndalama zyakapegwa kwi kulipila mapapilo zyakali $3,146.03.

GSAM 416Zikombelo Makumi Abili a Tusanu mu Scandinavia

GSAM 416.3Bupanduluzi bwakapegwa ku Mubungano Mukulu mu 1889 bwakambwa kuti mu mulimo wa ku Scandinavia mwakali zikombelo makumi abili a tusanu, a bantu 926, abakali kupa Kwakkumi ya $2,548.75; kabili kwakali ba mupaizi bali cisambomwe, ba baseenzi bapegwa nzila bane, a bavangeli ba mabbuku makumi atanu abili. Kuguliswa kwa mabuku ku Norway a Sweden mu kota limo kwakali $2,161.26.

GSAM 416Cikolo ku Christiana

GSAM 416.4Pa ciindi eco cikolo cakali kuseenza ku Christiana, a basikwiiya makumi atanu. Mu 1891 cikolo ca Baibbele cakasambilizyigwa ku Christiana a Baalu O. A. Olsen a E. J. Waggoner, a basikwiiya 100 abakali kulipo. Ku cikolo eco, kwakapegwa mafundisyo aazumanana mu mulimo wa kuvangela mabbuku.

GSAM 417Zikombelo Makumi Aane mu Scandinavia mu 1895

GSAM 417.1Myaka iili cisambomwe yakalondoka, mu 1895, tulabona bupanduluzi bwakapegwa a Baalu D. A. Robinson, ooyu wakali mukwesu musololi wa mulimo wa kunze, obukatondeezya kukula kumaninina kwa mulimo mu ciindi eco, eelyo tulabubweza boobu: “Scandinavia ikala a zikombelo makumi aane, a bantu 1,458. Kwakkumi ya mwaka wakali $5,585.55. Kuli ba mupaizi babikkidwe 15, ba baseenzi bapegwa nzila 11, kabili kuguliswa kwa mabuku kwa mwaka kwakafika ku $40,000. Ndalama zininzi ezi kapati zyakazwa kwi milimo ya bavangeli ba mabbuku, kabili oobo mu calo umo mu 1885 basikugulisya mabbuku, a naa ba mupaizi ba lusyomo lwesu, bakambwa kuti kugulisa mabbuku kwi kuvanga takukonzyi kucitwa.”

GSAM 417Mibungano Yitatu ya mu Scandinavia

GSAM 417.2Mu mulimo wa ku Scandinavia kuli mibungano itatu lino, myaka ya kusimigwa yakali ooyu: Denmark, 30 May, 1880; Sweden, 12 March, 1882; Norway, 10 June, 1887. Baalu John Matteson, ooyu wakasangula Mulimo wa ku Scandinavia a kusololela mulimo cakuzwidilila kapati, ooyu wakaseenza kapati a kulyaaba kwi kwindulula kwa bantu abo, wakakwatwa a bulwazi bwakufwa, bulwazi bwa mafwo, kabili wakafwa ku El Monte, Cal., pa 30 March, 1896, a myaka 61.

GSAM 417MULIMO WA BRITAIN

GSAM 417.3William Ings, wakazyalwa ku Hampshire, England, pele mu moya a mafundisyo wakali Muamerica, wakali a kuikala mu United States kufuma ku bunkunyina, wakafika ku Southampton kufuma ku Basel, Switzerland, pa 23 May, 1878. Pa ciindi eco wakakkala ciindi cisyoonto, nsondo zyobile zilikke, eelyo wakabwelela ku Europe kwa ciindi cisyoonto. Ndanzi wakaya kabili ku Southampton, eelyo kwi myeshi ine ya mulimo wa ku ng'anda ku ng'anda wa kusambaza makalata a bukamboni a kucita mulimo wa bukamboni wakali kuoneka, wakaamba kuti bantu ikumi bakali kusunga Nsabata. Pa 30 December wa mwaka oo, ndime a mukaintu wandi twakafika ku Southampton, eelyo milimo yesu yakabungana a ya Baalu Ings mu kuswaangana mu ciindi ca mpepo ku Shirley Hall a mu ng'anda yesu njotwakali kubbadela. Mu ciindi ca zuba wa 1879, twakacita kuswaangana mu matende ku Southampton. Pa ciindi eco a busena obo, musimbi Maud Sisley (lino Mrs. Boyd) wakabungana a mulimo, wakapela kubala kwa Baibbele a kucita mulimo wa ku ng'anda ku ng'anda. Kwi mulimo uyu, bantu banji bakatambula masimpe. Mu ciindi ca mpepo wakalondoka twakaswaangana mu busena bwa kuswaanganila ku Ravenswood Villa, ng'anda umo twakali kuikala a kubikkamo mabuku yesu.

GSAM 418Kuswaangana mu Matende ku England

GSAM 418.1Mu ciindi ca zuba wa 1880, Baalu Andrews, nangu kuti bakali basililwa mu buumi, bakafuma ku Switzerland kusyenga kuswaangana mu matende ku Romsey, umo bantu bamwi bakatambula mulumbe.

GSAM 418.2Pa 11 January, 1880, mubungano wa makalata a bukamboni wakasimigwa. Mu mulimo uyu, bantu bakali kuyanda kapati, kabili mabuku a makalata akasambazigwa munene.

GSAM 418.3Pa 8 February, 1880, kubatizigwa kwesu kwa kutanguna kwakacitika, kabili bakabatizya basunsulwi bali cisambomwe. Kufikila pa 2 July, 1881, basunsulwi 29 bakanyikwa mu maanzi ku Southampton.

GSAM 418Baseenzi Bakavula ku England

GSAM 418.4Kwi bwiingu bwa Mubungano Mukulu wakacitwa mu ntantamuka ya 1881, Baalu A. A. John a mukaintu wakwe, Geo. R. Drew, a musimbi Jennie Thayer bakaya ku England, kabili bakabungana a mulimo mu mulimo wa kunze ooyu. Mu mwaka wa 1882, Baalu Haskell bakalanga mulimo wa Europe, bakakkala masiku manji a baseenzi mu Mulimo wa Britain, bakapela lugwasyo lunene kwi lulayo a maswi a kweelela.

GSAM 418.5Mu March, 1882, kakalata ka Britain ka maphepha abili kakatalika kusindikwa kuti kasongelwe ku Zitondezyo zya Ciindi, kabili kakasongelwa ku makopi 1,000 a Zitondezyo zyatumiwa kufuma ku America. Aaya akaseenzesegwa mu mulimo wa bukamboni mu Great Britain. Bupanduluzi bwa mulimo pa 1 October, 1883, bwakatondeezya kuti pa ciindi eco kwakali bantu 100 abakali kusunga Nsabata. Kwakkumi yakapegwa kufuma pa kusangulwa kwa mulimo yakali $2,078.71.

GSAM 419Mulimo wa Bukamboni mu Mabwato

GSAM 419.1Kwi bubotu bwa balangizi ba mabwato, Baalu Ings bakapegwa nzila ya kutuma mabumba a makalata a bukamboni a mapapilo bule ku masena mapati 80 nkosikila mabwato a “Mubungano wa mabwato a Peninsular a Oriental,” mu South Africa, East a West Indies, Central America, a Bay Islands. Kwi nguzu ya mabuku a kubala aakatumwa boobu, luyandisisyo lwakatalika kubuka ku cisumbu ca Demarara. Twaakazumvwa makani aaya kwi makalata akafuma ku cisumbu eco.

GSAM 419“Makani a Nsabata” Yabikkwa mu Laibbulali zya ku England

GSAM 419.2Kopi ya bbuku lya Baalu Andrews lya Makani a Nsabata lyakabikkwa kabili mu laibbulali zyabuleya a muzibaka zyakubalilamo bule zyali 60 mu Great Britain, kabili mabbuku aayo acili ko, akubuzya makani kuli abo bayanda kubala.

GSAM 419.3Mu 1884 Baalu Butler bakalanga England, a baseenzi bamwi ba mulimo uyu. Baalu S. H. Lane a Robert Andrews bakazwa ku Boston mu bwato kusyenga mulimo mu Great Britain pa 9 May, 1885. Kujana kwa Mrs. White ku England kwaba sumbero ya nguzu a kukomelezya baseenzi. Mrs. White a mwana wakwe bakakkala nsondo zisyoonto kuno, kabatanabwelela ku America kufuma ku mulimo wa Europe.

GSAM 419“Masimpe Aali Kuno” Yakasangulwa

GSAM 419.4Kumatalikilo aamwaka wa 1884, kunyina ciindi Baalu Butler bakafika ku England, kwakasalwa kusangula ku Grimsby, a M. C. Wilcox kali mulembi musololi, lupapilo lwa maphepha aali lusele (8) lwakali kupandululwa kabili mu myeshi, lwakabikwa izina lya Masimpe Aali Kuno. Lino lupapilo olu lupandululwa ku London, England, lwa maphepha 16, lwa nsondo a nsondo, a makopi 18,000 pa nsondo.

GSAM 420.1Mu 1889, Baalu Holser bakabuzya kuti Mulimo wa Britain wakali a zikombelo zili lusele, a bantu 200 abakali kusunga Nsabata, abo 65 bakali ku London. Kwakkumi ya mwaka wakainda yakali $1,244.58. Kwakali ba mupaizi babili bakabikkidwe, ba baseenzi bapegwa nzila babili, bavangeli ba mabwato babili, a baseenzi ba Baibbele basanu abali. Kweelede pa ciindi eco Baalu Wm. Hutchinson a Francis Hope bakajila mu mulimo wa Britain.

GSAM 420Ing'anda ya Kulemba ya Pacific Press ku London

GSAM 420.2Mu mwaka wa 1890, Mubungano wa Kulemba wa Pacific ya Oakland, California, yakasimya ofesi ya busena ku 48 Paternoster Row, London, a ng'anda ya kusindikila ku 451 Holloway Road, London, N. Kuguliswa kwa mabuku kwi ng'anda mu mwaka wakutanguna, a myuulo ya kugulisa mabbuku manji ciindi comwe, kwakali $9,556.89.

GSAM 420.3Mu February, 1895, Baalu Robinson bakapela bupanduluzi oobu bukalondoka:

GSAM 420.3“Mu Great Britain muli zikombelo 11, bantu 363, ba mupaizi basanu, a museenzi umo upegwa nzila. Kwakkumi ya mwaka wakapita yakali $5,077.20, naa kwali $13.98 kuli muntu omwe. Lubono lwa ng'anda ya kusindikila lino ndulwa International Tract Society, Limited, mubungano wa ku England, alimwi lweendelezyegwa a mubungano ooyo.”

GSAM 420.4Mu December, 1895, musololi wa mulimo wa kunze wakabuzya kuti mu Great Britain mwakali bantu 560. Kwakkumi yakakula mu mwaka a $1,000. Pa ciindi eco, tubunga tuli lusele twakali kuswaangana pa Nsabata mu masena aindene-indene ku London.

GSAM 420.5Eelyo mulimo mu mulimo uyu wakakwela, ciindi cimwi wakali kukonzya kucitika cibikkilwa ceye. Mbuto tazimeni cakufwambaana mu nyika imwi mbuli mu nyika iimbi. Zilamuka kumena, pele kukula kwabyo kwakasimama a kwa maka. Oobo ali masimpe a mulumbe watatu mu cisi cino. Mbuto yabwo yakabyalwa, yakasika mizizi, kabili yakakula asyoonto-syoonto kufikila lino yakafika ku bukulu bukandikilwa kapati.

GSAM 421MULIMO WA AUSTRALASIA

GSAM 421.1Pa 10 May, 1885, Baalu S. N. Haskell, J. O. Corliss a bantu ba mu ng'anda wakwe, M. C. Israel a bantu ba mu ng'anda wakwe, Wm. E. Arnold, a Henry Scott bakatanda bwato kufuma ku San Francisco kusangula mulimo mu mulimo wa Australia. Myaka 11 yakali yainda, mu 1874, pa kuswaangana kwakacitwa ku Battle Creek, Mrs. White wakambila kuti zisi zinji zyakali kukatambula masimpe, kabili wakabona makina a kusindikila akaseenza, a mabuku a mapapilo akasindikwa mu zisi zyaapusana. Pa kwambwa kuti zisi nzi akali kubikkwa, wakasandula kuti Australia lyaleka lyeka izina lyakali kukumbukila.

GSAM 421Mulumbe wa Baibbele

GSAM 421.2Kwi milimo yakusungwaala a kuzwidilila ya Baalu Haskell a banakwe, mulumbe wakakula ntoo ntoo cakuti kusindikula lupapilo mu Australia kwakamoneka kuti kwali kuyandika. Eelyo makani akakonzedwa kuti lupapilo lusindikwe, kabili pa 1 January, 1886, lupapilo lwa myeshi lwa maphepha 16 lwakapandululwa ku Melbourne, lwakabikwa izina lya Mulumbe wa Baibbele a Zitondezyo zya Ciindi. Ku kopi yakutanguna kwakapandululwa makopi 6,000, pele lupandululo lwalyoonse lwakali makopi 3,000.

GSAM 421Cikombelo Cakutanguna Cakasimigwa mu Australia

GSAM 421.3Pa Nsondo, 10 April, 1886, cikombelo ca kutanguna ca BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili mu Australia cakasimigwa. Kwakali bantu 18 abakali kulipo abakasyazile cishinte, a bamwi 7 bakasenga kujila kwi kubatizigwa. Aba bakabatizigwa pa Nsabata yakalondoka, kabili pa Nsabata yoonse mu nsondo zinji bantu bakabungana, kufikila cikombelo cakafika ku 55. Kufikila ku May, 1886, bantu boonse abakaleembwa bakali 90. Kuswaangana aaba, kwakali bantu bali 35 mu myanda iindi abakali kusunga Nsabata.

GSAM 421.4Mu ng'anda ya kusindikila mwakali makina mabotu abili a kusindikila a makina a nguzu, zyoonse zyakali zyalipilwa a zyali zya BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili mu calo eco cili patali—kweelede mamayili 7,000 kufuma ku ng'anda yesu ikulu ku Oakland, Cal.

GSAM 422.1Mu 1886 mulumbe wakasambalala ku New Zealand. Bupanduluzi bwakafuma ku mulimo wa Australia bwakambwa kuti kwakali bantu 50 abakali kusunga Nsabata ku New Zealand. Ndalama zyakapegwa kwi kuguliswa kwa mabuku ku ng'anda zyakali $700. Kuswaangana aazo, bavangeli ba mabbuku bakagulisya makopi 400 a Lutamyo Lukulu ku New Zealand, a makopi 1,000 a Makanizyo a Daniel mu Australia.

GSAM 422Ciyakwa ca Mulimo wa Kusindikizya Mabbuku mu Australia

GSAM 422.2Kuzwa kumakani aakapedwe mu buzuba bwa 19 mu mwezi wa 7, 1889, twajana zintu eezi: Ciyakwa ca mulimo wa kusindikizya mabbuku mu Melbourne camanizyigwa, alimwi cijisi ng'anda yakukombelela ya miswaangano ya cikombelo.

GSAM 422Mulimo Wasika mu Tasmania

GSAM 422.3Mubungano wa Zikombelo wakabambwa mu Australia, alimwi umbi mu New Zealand, pele Baalu Israel a Baalu Steed bakatandabalisya mulimo kuya ku Tasmania. Mubusena oobu bwamamanino zikombelo zitatu zyabambwa kale, zijisi basikombelo bali 136 boonse antomwe. Kunze lyabaaba kuli bamwi Babambi ba Nsabata ibamwaikide, ibatanabambwa kuba zikombelo.

GSAM 422.4Kwakkumi kwa mwaka ooyo mu mulimo wa Australia kwakali $9,371. Kwakali Bavangeli ba Mabbuku bali 15, ibakasambala mabbuku a mali aakwana $19,500.

GSAM 422.5Mulweendo lwabili lwa Baalu Haskell lwakuzinguluka nyika, bakaswaya alimwi Australia, bakajanika ku muswaangano wa Mubungano wa Zikombelo wabo iwakacitwa mu mwezi wa 8, 1889, alimwi bakagwasya kapati munzila zinji. Ooyu mubungano iwakabambidwe ciindi eeco wakakulumba kapati kugwasyigwa ooku. Babelesi biindene-indene bakuzwa ku America bakaswaya Australia ziindi zimwi kutegwa bagwasye mulimo mupati ooyu omwe—kuyaka akuyumya mulimo wa Leza.

GSAM 422Mrs. White mu Australia

GSAM 422.6Muciindi cakubuluka kwamafwu mu 1891, Mrs. E. G. White, mwanaabo W. C. White, Baalu Geo. B. Starr, alimwi abamwi bakazwa mu California kuya ku Australia, bakasika ooko mu mwezi wa 12—kakati kaciindi cakupya kucibeela eeco canyika. Bukamboni bwa Mrs. White, nokuba kuti bakali kuciswa mubili mumyaka iili 9 njobakakkala mucisi eeco, bwakagwasya kapati kuti mulimo weendele munzila iiyendelana amuuya alimwi abupanduluzi bwa Mulumbe wa Mungelo Watatu. Ciindi nobakali mu Australia, Baalu J. O. Corliss bakayungana alimwi amulimo wakuno, alimwi W. A. Colcord abamwi bakatalika kubeleka mubusena oobu mbuli bapaizi, bayiisyi, amilimo imbi.

GSAM 423Baalu Olsen mu Australia

GSAM 423.1Ciindi Baalu O. A. Olsen nobakali kweendelezya mbuli musololi wa Mubungano Mukulu, bakaswaya masangano eesu mapati oonse mucisi coonse. Eeci cakayandika kweenda nzila ndamfu—lweendo lwakuzinguluka nyika. Bakacita oobu kutegwa bazibe kabotu nzyobakali kuyandika alimwi aciimo ca milimo ya bumisyinali yiindene-indene, kutegwa babambe kutegwa babagwasye cakutasalulula. Mulweendo oolu, mu 1893, bakakkala mu Australia masondo manji.

GSAM 423Mubungano wa Zikombelo Zyakaswaanganyizyigwa wa Australasia

GSAM 423.2Muciindi eeci Mubungano wa Zikombelo Zyakaswaanganyizyigwa wa Australasia wakabambwa. Wakajisi Mubungano wa Zikombelo wa Australia, oowa New Zealand, alimwi abusena bwa mulimo wa bumisyinali bwa Australia. Mubungano ooyu ulaswaangana ciindi comwe mumyaka yobilo, alimwi weendelezyegwa kweelana ambungano zya zikombelo zyakaswaanganyizyigwa zyamuzisi zimbi. Mu mwaka wa 1893 Bavangeli ba Mabbuku basyoonto ibakali mubusena oobu bakasambala mabbuku aakusindikizyigwa kwakutaanguna aakwana 5,000 aa Matampulo Akuya Kuli Kristo, alimwi kwakasindikizyigwa lwabili mabbuku aakwana mweelwe uuli boobo. Muciindi cakupya ca 1894-95, mumyezi yone bakatambula malayo aakwana 4,000 aakusuma mabbuku aakasambalwa kwiinda mukulembesya mazina aabasikuaayanda.

GSAM 423Baalu Prescott mu Australia

GSAM 423.3Mu 1895 Baalu W. W. Prescott, Mulembelezi wa Makani a Lwiiyo wa cikombelo, bakakkala myezi minji mu Mubungano wa Zikombelo ooyu, kababikkila kapati ciindi amaano kucibeela eeci ca mulimo. Muciindi eeco bakasololela muswaangano wakuyiisya iwakabagwasya kapati.

GSAM 424.1Makani a mulimo wa mwaka aakapedwe ku Mubungano Mukulu akapegwa a Baalu W. C. White, alimwi aamba oobu:

GSAM 424.1“Mubungano wa Zikombelo Zyakaswaanganyizyigwa wa Australia ujisi zikombelo ziili 17 abasikombelo bali 1074, ibakapa Kwakkumi kukwana $9,810.10 mu mwaka wakamana. Mubungano ooyu ujisi Bapaizi Babikkidwe bali 12, bakambausi bali 2 ibajisi luzumizyo, babelesi ba Bbaibbele bali 3, alimwi a Bavangeli ba Mabbuku bali 50, ibakasambala mabbuku aakwana $28,731.11 mumwaka ooyo. Mumwaka ooyo cisi ca New South Wales, icakali ansi a bulelo bwa kunze, icakajisi zikombelo ziili 6 abasikombelo bali 321, cakazwa mu Mubungano wa Zikombelo wa Australia, cakaitwa kuti Mubungano wa Zikombelo wa New South Wales.”

GSAM 424MULIMO WA BUMISYINALI MU SOUTH AFRICA

GSAM 424.2Ku Mubungano Mukulu iwakacitwa mu Battle Creek mu 1886, kwakabambilwa makani aakutalika mulimo wa bumisyinali mu South Africa. Akaambo kakuti bakazuminana kutalika mulimo ooyu, kumatalikilo aaciindi cakupya ca 1887 bakasoleka kubamba mulimo mucisi eeco cili kulaale, ooko bantu basyoonto ibakali batalika kale kubamba Nsabata nkobakali kukumbila babelesi.

GSAM 424Baalu Boyd a Baalu Robinson mu South Africa

GSAM 424.3Kutegwa bacite oobu, mu buzuba bwa 11 mu mwezi wa 5, Baalu C. L. Boyd amukwasyi wabo, Baalu D. A. Robinson abakaintu babo, alimwi abamwi babelesi bakazwa mu munzi mupati wa New York mubwato, kabaya ku Africa kwiinda mu Liverpool a London. Kwamana myaka yotatwe, ku Mubungano Mukulu, Ba P. W. B. Wessels bakaamba kuti ciindi babelesi aaba nobakasika mu Africa, kwakali bantu basika ku 40 ibakali babamba kale Nsabata ya mulawo wane akaambo kakubala mabbuku aajatikizya makani aaya alimwi akubala Magwalo Aasalala.

GSAM 424.4Baalu Robinson a Baalu Boyd bakatalika mulimo wa bumisyinali mu Cape Town, alimwi kuzwa oomu wakatandabala kuya kunyika akujwe, misinzo iisika ku 800, kuya ku Kimberley, mubusena bwa migodi ya dayimondi.

GSAM 424.5Kusikila mu mwaka wa 1889, kwakali buyo bapaizi bali 2, mukambausi omwe uujisi luzumizyo, zikombelo ziili 4, abasikombelo bali 80; aaba bakapa Kwakkumi kukwana $2,798.36. Mumwaka ooyu Baalu Ira J. Hankins, bakuzwa ku America, bakabeleka mu Cape Town akuba amicelo mibotu. Alimwi Ba Druillard abakaintu babo bakazwa ku Nebraska kuyakuyungana amulimo mubusena oobu, kutegwa babweze lubazu mumilimo a mumapenzi aakubula zyintu aawida aabo ibaitwa kutalika mulimo mubusena bupya. Mulimo wa bamuka Druillard wakali kapati wakulanganya bubambilo bwa mabbuku, ooko makani a cibeela eeci nkwaakasiyilwa kuti aalanganye; pele Ba Druillard bakali kubeleka mumulimo woonse wa bumisyinali. Mumwaka ooyo, mumabwato aakali kwiima ankomwe eeyi, bakasambala mabbuku aakwana $750.

GSAM 425Baalu Haskell mu Africa

GSAM 425.1Kwakali mu mwezi wa 8 wa mwaka ooyu omwe ciindi Baalu Haskell nobakasika mu Cape Town. Myezi iili 5 yakabelesyegwa kabotu mukuswaya akubeleka ambungano ziindene-indene mu South Africa. Kwiinda mukuswaya ooku mulimo wakayumyigwa akuyakwa, alimwi moyo wabo awalo wakayumizyigwa akaambo kakubona micelo ya mulimo wabo. Bantu bakatalika kubikkila maano kumulimo wa lwiiyo, cakuti bacikolo bali 12 bakazwa ku Africa kuya ku America kutegwa bakaiye muzikolo zyeesu zya cikombelo.

GSAM 425.2Muciindi eeco mulimo wa Bavangeli ba Mabbuku wakapegwa maano aakeelede. Muswaangano wakuyiisya wakugwasya mulimo ooyu wakacitwa mu Cape Town, iwakasololelwa a Ba E. M. Morrison, alimwi wakapa buumi bupya anguzu kucibeela eeci ciyandika ca Mulumbe. Lino buyo kwamana lwiiyo lwakapegwa mumuswaangano ooyu, Bavangeli ba Mabbuku bali 13, mumyezi iili 6, bakasambala akutola mabbuku aakwana $5,621.28. Masimpe, malayo aakusuma mabbuku akali manji kapati cakuti bakaiindilizya nguzu zya mulimo wa ku London, nkaambo mabbuku taakali kukonzya kubambwa cakufwambaana kuti akwane aayandika.

GSAM 425.3Mu mwaka wa 1892, Baalu A. T. Robinson bakayungana amulimo mu South Africa. Muciindi eeco mulimo wakali wakula kapati cakuti kwakali kuyandika bubambilo bupya bwa mabbuku kutegwa butole busena bwabukulukulu. Aboobo kwakayakwa ciyakwa cipya icipati icakali kukonzya kupa busena bwa miswaangano ya cikombelo.

GSAM 426Ciyakwa ca Cikolo ca Lwiiyo Lwaatala mu Africa

GSAM 426.1Oobu mbowakazumanana mulimo kuya kunembo kakamu akakamu, kusikila ciyakwa ca cikolo ca lwiiyo lwaatala icakamanina mali aakwana $35,000 ciyakwa mu Claremont, cibeela ca Cape Town cili amaliilano aamunzi. Lugwasyo luyandika kuzwa kuli bakwesu baku America lwakali buyo lwakutuma bayiisyi ibakali kukonzya kuyiisya lwiiyo lwa cikolo calwiiyo lwaatala, pele balikke bakali kuyoopelela mali aayandika. Eeci ncobakakumbila cakacitwa, aboobo cikolo cakajalulwa mu buzuba bwa 1 mu mwezi wa 2, 1893.

GSAM 426Mubungano wa Zikombelo wa South Africa

GSAM 426.2Mubungano wa Zikombelo wa South Africa wakabambwa mu 1892. Ku Mubungano Mukulu wa 1893 bakazumina kwiinda mukuvota kuti unjile mu Mubungano Mukulu. Muciindi eeco wakajisi zikombelo ziili 5, abasikombelo bali 138, ibakapa Kwakkumi kukwana $34,077.32 mu mwaka wakamana. Ku muswaangano ooyu Mubungano wa Zikombelo wa South Africa wakaiimininwa a Peter Wessels, iwakapa cakusungwaala $16,000 ku Mubungano Mukulu. Mali aaya akali manji kwiinda aayo Mubungano Mukulu ngaakabelesya kutalika mulimo mu South Africa. Kunze lyacipego eeci, nguwe aumwi wabakwabo bakapa $40,000 kutegwa kutalike mulimo wa kupelesya busilisi bwabuyo mumunzi mupati wa Chicago.

GSAM 426.3Ku Mubungano Mukulu wa 1895 Mulembelezi wa Mulimo wa Bumisyinali bwa Kunze wakaamba oobu kujatikizya mulimo wa mu Africa:

GSAM 426.3“Mubungano wa Zikombelo wa mu South Africa wajisi buyo myaka yobilo kuzwa nowakabambwa, pele muciindi eeco Mubungano Mukulu watuma babelesi bali 12 mubusena oobu bwa mulimo. Bobilo baaba bakaya mukati kacisi mbuli bamisyinali ibalilipilila, pele bambi bakatalika mulimo muzibeela ziindene-indene. Mubungano ooyu ujisi cikolo cyeenda kabotu, ng'anda ya bamasiye, alimwi aciyakwa ca busilisi icicali kuyakwa. Myeelwe itondezya kuti basikombelo babo bali 184.”

GSAM 426Mapepala Aasindikizyigwa mu South Africa

GSAM 426.4Makani a lwaanguluko lwa bukombi mu South Africa akapa kuti bantu besu mumyezi misyoonto yakumana basindikizye mapepala obilo, limwi mumwaambo wa Holland, liitwa kuti De Wachter (Mulindi); limbi mucikuwa, liitwa kuti The South African Sentinel and Gospel Echo (Mulindi wa South Africa a Mulumo wa Makani Mabotu). Eeli lyamamanino lilamwaigwa mapepala aakwana 4,000.

GSAM 427Mubungano wa Zikombelo Zyakaswaanganyizyigwa wa South Africa

GSAM 427.1Mu mwezi wa 1, 1903, Mubungano wa Zikombelo Zyakaswaanganyizyigwa wa South Africa wakabambwa. Wakajisi Mubungano wa Zikombelo wa Cape Colony, oowa Natal-Transvaal, alimwi amilimo ya bumisyinali ya Basutoland a Matabeleland iili ansi a bulelo bwa Mubungano wa Zikombelo Zyakaswaanganyizyigwa. Mumubungano muli zikombelo zyabambwa ziili 15 zijisi basikombelo bali 595, mbungano ziili 9 izitanabambwa kuba zikombelo zijisi bantu bali 90, alimwi a Babambi ba Nsabata bali 30 ibakkala balikke,—boonse antomwe bali 715, ibakapa Kwakkumi kukwana $7,850. Kwakali babelesi bali 39, ibali 21 baaba bakali kufutwa a mbungano zya zikombelo ziindene-indene.

GSAM 427BUSENA BWA MULIMO MU POLYNESIA

GSAM 427.2Mu mwaka wa 1876, Baalu James White alimwi andime mulembi twakatuma bbuku lya Signs of the Times (Zitondezyo zya Ciindi) amapepala masyoonto a mulumbe, antomwe alugwalo, kucisumbu ca Pitcairn. Magwalo aaya akabikkwa mubwato ibwakali kuya ku New York kabwiinda mu Cape Horn. Twakasyomezyegwa kuti bwato bwakali kuyakwiima ku Pitcairn, alimwi oobo mbukutu bwakali kuyoopelwa ooko. Tatwakalimuzyi muntu aumwi acisumbu eeci, alimwi tatwakalizi cintu kujatikizya cisumbu eeco, kunze lyakuti cakali kuzibidwe kuti bantu bakwe bakalilipedele alimwi bakali kuyoowa Leza. Mapepala aaya akatumwa katutazyi ncobayoocita.

GSAM 427Kuswaya Pitcairn

GSAM 427.3Tatwakalimvwa cintu kuzwa kubantu aaba naa kujatikizya mabbuku eesu kusikila Ba John I. Tay baswaya cisumbu mu mwaka wa 1886, kwamana myaka iili 10. Mpoonya twakaziba kuti akaambo kakubala bbuku lya Signs of the Times (Zitondezyo zya Ciindi) amapepala masyoonto, bantu boonse bacisumbu, aciindi cimwi, bakali afwaafwi kusala kusandula buzuba bwabo bwa kukomba kuzwa ku Buzuba bwa Nsondo kuya ku buzuba bwa musanu abili, akubamba Nsabata ya Mwami. Nokuba boobo, eeci tabakacicita kusikila ciindi Ba Tay nobakaswaya. Kwaciindi cilamfu bakali kulimvwa mumoyo kuti baswaye cisumbu, pele tabakalibazyi bantu beeneco, alimwi tabakalizi kuti bakali batalika kale kuyanda masimpe.

GSAM 428.1Nobakaboola ku America, bakakumbila cakusinizya kapati kuti kuyakwe bwato ibwakali kukonzya kutola bamisyinali kuzwa kucisumbu cimwi kuya kucimbi mu Lwizi Lupati lwa Pacific. Bakajanika ku Mubungano Mukulu iwakacitwa mu mwaka wa 1889 kabajisi muzeezo ooyu kapati, alimwi ooko bakakumbila kuti mulimo wa muzisumbu zya Polynesia ugwasyigwe. Mubungano wakabona bubotu bwa mulimo ooyu, aboobo wakazumina kwiinda mukuvota kuti kubunganyigwe mali aakwana $12,000 kwiinda muzipego, kutegwa kuyakwe naa kusumwe bwato bwakubeleka akati kazisumbu zya Lwizi Lupati lwa Pacific.

GSAM 428Pitcairn Yakayakwa

GSAM 428.2Kweelana acisalo eeci bwato bwa Pitcairn bwakayakwa, muciindi cakupya ca 1890, afwaafwi a Benicia, misinzo iisika ku 30 kuzwa ku Oakland, California, amali aakwana $12,035.22. Mu zibeela zitatu zya zibeela zone zya mwaka mali aaya akabunganyigwa akupelwa a Zikolo zya Nsabata kutegwa acite mulimo ooyu buyo, alimwi kunyina cipego icakali capegwa kale alukkomano antoomwe abusungu busika oobu. Bwato bwakalipatulwa ku Oakland, California, mu buzuba bwa 25 mu mwezi wa 9, 1890. Bantu basika ku 1,500 bakabungana mubwato alimwi ankomwe kutegwa babone cibalo eeci.

GSAM 428Lweendo Lwakutaanguna lwa Pitcairn

GSAM 428.3Bwato bwakazwa mu San Francisco mulweendo lwabo lwakutaanguna kuya kubusena bwamulimo buli kulaale, mu buzuba bwa 20 mu mwezi wa 10. Mubwato mwakali bamisyinali Baalu E. H. Gates abakaintu babo, Baalu A. J. Read abakaintu babo, John I. Tay abakaintu babo, antoomwe ababelesi babwato ibakali bamisyinali, kabasololelwa amusololi wa bwato Marsh. Bwato oobu bwakasaanguna kuya kucisumbu ca Pitcairn, misinzo iili 4,000 kumusanza kwa San Francisco, ooko nkobwakasika mu buzuba bwa 25 mu mwezi wa 11. Ciindi bwato nobwakazwa acisumbu, mu buzuba bwa 17 mu mwezi wa 12, bantu bapati bali 82 bakali babbapatizyigwa, alimwi bakabambwa kuba cikombelo ca BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili. Mpoonya bwato bwakaya kumasumbu a Society, Hervey, Samoa, Friendly, a Fiji, kabusiya mabbuku a bukombi amapepala masyoonto aajatikizya buumi bubotu akuliletamika kuli bantu baamba cikuwa. Mumyezi iili 8, kusikila mu mwezi wa 9, 1891, bamisyinali bakasambala mabbuku aakwana $1,900, kunze lyakumwaya magwalo manji aakubala cakubula kufutisya.

GSAM 429.1Bamisyinali bakabikkwa oobu: Baalu Read ku Tahiti; Baalu Gates bakasyaala ku Pitcairn kutegwa bamanizye mulimo iwakali watalikwa kale ooko; pele Ba Tay bakasala kubeleka acisumbu ca Fiji. Mu pepala lya Review lya buzuba bwa 14 mu mwezi wa 4, 1904, Baalu Fulton baamba kujatikizya mulimo wa mu Fiji kuti: “Lino kuli Babambi ba Nsabata ibali kwiinda ku 150 mubusena oobu bwa mulimo wa bumisyinali.” Kuzwa ku Fiji, bwato bwakaya ku Aukland, New Zealand, kutegwa bukabambwe akubotyaanyigwa mbuli mbocakali kuyandika, alimwi akutambula mabbuku manji.

GSAM 429Lufwu lwa Bamisyinali

GSAM 429.2Kwamana mwaka omwe, myezi iili 11, amazuba aali 18 kabutali, Pitcairn bwakaboola ku San Francisco, ooko nkobwakasika mu buzuba bwa 9 mu mwezi wa 10, 1892. Muciindi eeci musololi wa bwato Marsh wakali wafwa, alimwi wakazikkwa acisumbu ca New Zealand. Ba Tay bakakwatwa bulwazi bwa mapwapwa, alimwi tabakaponede pe. Abalo bakafwa mulumuno, bakakoona mucisi cili kulaale ca Fiji; aboobo buumi bubilo buyandika bwakapedwa cakufwambaana kuli Mulimo wa Bumisyinali wa Polynesia.

GSAM 429.3Bamisyinali ibakali acisumbu ca Tahiti, ku Papaete, bakakkomana kubona micelo ya mulimo wabo ciindi buyo nobakatalika. Bakakonzya kutuma kucisi cabo, muciindi eeci, makani aakuyumya moyo aakuti bantu bali 40 bakasanduka akubambwa kuba cikombelo ca BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili.

GSAM 429Lweendo Lwabili lwa Pitcairn

GSAM 429.4Bwato bwakazwa mu San Francisco mulweendo lwabo lwabili mu buzuba bwa 17 mu mwezi wa 1, 1893, kabujisi bamisyinali aaba: B. J. Cady abakaintu babo, J. M. Cole abakaintu babo, E. C. Chapman abakaintu babo, alimwi a M. G. Kellogg, musilisi. Hattie Andre, musimbi wakuzwa ku Ohio, wakaya ambabo mbuli mwiisyi wa cisumbu ca Pitcairn. Muciindi cakubuluka kwamafwu mu 1893, Ba Cady bakajalula cikolo ku Raiatea, cisumbu ca musumbu wa Society, cijisi bacikolo bali 60. Kumamanino aaciindi cakutaanguna calwiiyo mweelwe wakali wakomena kusika ku 105. Kumatalikilo aaciindi cabili calwiiyo kwakali bacikolo bali 120 ibakali kujanika.

GSAM 430Lweendo Lwatatu lwa Pitcairn

GSAM 430.1Lweendo lwatatu lwa bwato lwakacitwa mu 1893-94. Bamisyinali ba mulweendo oolu bakali G. O. Wellman abakaintu babo, alimwi a Lillian White, boonse bakuzwa ku Michigan, ibakali babambilwa kuya ku Raiatea kutegwa bakagwasye Baalu Cady mumulimo wabo. Ba Stringer abakaintu babo bakaya mbuli bamisyinali ibalilipilila. Bakasyaala ku Rurutu. Ku Raratonga (ooko bantu nkobakali kubamba Nsabata mbuli Buzuba bwa Nsondo), musilisi Caldwell abakaintu babo bakabikkwa ooko; pele Baalu Buckner abakaintu babo, bakuzwa ku California, bakasiyigwa ku Pitcairn. Ciindi Baalu Buckner nobakakkala abantu aaba, milimo minji mipya yakatalisyigwa, alimwi yabagwasya bantu bacisumbu munzila zinji. Kutanguna, kwakayakwa cibelesyo cakupelela mapopwe ceendegwa amuwo, cakupela mapopwe aalimwa acisumbu lino, alimwi nguzu nzizyo nzya muwo zilatantamika zibelesyo zisyoonto, eeci cakapa kuti kutalike milimo imbi bantu bacisumbu njobatakali kuziba kale.

GSAM 430Lweendo Lwachine lwa Pitcairn

GSAM 430.2Mu buzuba bwa 15 mu mwezi wa 12, 1895, Mulembelezi wa Mulimo wa Bumisyinali bwa Kunze wakaamba kuti:—

GSAM 430.3“Pitcairn lino buli ankomwe kuzwa mulweendo lwabo lwachine.... Mulimo watalikwa mumasumbu aindene aali 9, alimwi babelesi aaba balabeleka mulingawo:—

GSAM 430.4“Acisumbu ca Pitcairn, bayiisyi, E. S. Butz abakaintu babo, alimwi a Hattie Andre. Acisumbu ca Norfolk, bamwi bamisyinali ibalilipilila balabeleka kuno, ibakazwa ku Australia. Muzisumbu zya Society, mupaizi, B. J. Cady; bamisyinali ba busilisi, Ba R. A. Prickett abakaintu babo. Ku Raratonga, bamisyinali ba busilisi, musilisi J. E. Caldwell abakaintu babo, basimbi Lillian White a Maude Young; bayiisyi, G. O. Wellman abakaintu babo, Baalu J. D. Rice abakaintu babo. Ku Fiji, Baalu J. M. Cole abakaintu babo. Muzisumbu zya Friendly, Baalu E. Hilliard abakaintu babo. Ku Rurutu, Ba Stringer abakaintu babo, bamisyinali ibalilipilila. Ku Hawaii, Baalu E. H. Gates abakaintu babo; bayiisyi, H. H. Brand abakaintu babo. Ku Samoa, musilisi F. E. Braucht abakaintu babo. Baalu D. A. Owen amwanaabo musankwa alimwi amwanaabo musimbi, bamisyinali ibalilipilila.

GSAM 431.1“Pitcairn bwasambala akupa cakubula kufutisya magwalo manji mulweendo lwabo lone. Akaambo kaceeci, Babambi ba Nsabata baveede mubusena bunji. Zikombelo zyabambwa acisumbu ca Pitcairn, ku Norfolk, alimwi a Tahiti.”

GSAM 431Pitcairn Yakauzyigwa

GSAM 431.2Mbwaanga lino kuli nzila zyakusika kucooko ca mulimo ca Polynesia izyatakali ko bwato nobwakayakwa, bwato oobo bwakauzyigwa, alimwi nzila zimbi zyabelesyegwa kweendelezya mulimo. Baalu E. H. Gates ngumulangizi wa mulimo wa mu Polynesia lino, alimwi ulapa makani aakuti mulimo ulaya ambele muzibunga zya zisumbu ziindene-indene.

GSAM 431ZISUMBU ZYA WEST INDIES

GSAM 431.3Mu ciindi ca mpeyo ca 1889, Ba Wm. Arnold, baku America, bakatalika mulimo wa Muvangeli wa Mabbuku mu West Indies. Nobakali kucita mulimo ooyu, bakakonzya kujana mazina abusena nkobakali kukkala bantu bali 1,200, alimwi makani aaya akatumwa ku Mubungano wa Mabbuku Masyoonto wa Zisi Zyoonse kuti uabelesye mu mulimo wa bumisinali. Kwiinda mukulembelana makalata akutumizya bantu aaba zyakubala, bantu bakatalika kuyandisisya masimpe, aboobo nzila yakajaluka yakumwaya makani mabotu kwiinda mukukambauka Jwi.

GSAM 431.4Kwiingula kulomba kwakacitwa kuti kutumwe bakambausi, Baalu D. A. Ball bakaunka ku Barbadoes akumasena amwi mu mwezi wa 11 wa 1890, kuyakubeleka. Bantu bamwi bakatambula masimpe akaambo ka mulimo wabo. Mu 1892, Ba Patterson, bakazwa ku California, bakali kuuzya bbuku lyakuti Kubala Bbaibbele muzisumbu, alimwi bakazwidilila kabotu. Mu 1893, B. B. Newman wakazwa ku Florida kuya ku Jamaica kuyakulangilila mulimo wa Bavangeli ba Mabbuku ciindi Ba Arnold nobatakali ko. Ba Evans a Ba Hackett abalo bakaunka ku West Indies mumwaka nguwenya ooyo kuyakucita cibeela eeci ca mulimo. Mu mwezi wa 5, Baalu Haysmer abamukabo bakanjila mucooko eeci kuyakubeleka kweelana anzila njoiyakujaluka. Kuzwa waawo, Ba Arnold bakaboola alimwi, ciindi eeci kuyakuuzyaganya mabbuku aamba makani aabuumi. Kusikila ku mwezi wa 7 wa 1895, mabbuku aamusyobo ooyu aakauzyigwa mu Jamaica alikke akasika ku mali aali $8,200, mpoonya mabbuku aacikombelo akauzyigwa akasika ku $7,654, zyoonse zyasika ku $15,854. Kumwaya mabbuku manji boobu kwakagwasya kapati mukubamba cikombelo cibambidwe kabotu ku Kingston, icakajisi bantu bali 75, akujula nzila zya mulimo wabakambausi mu zibeela zimbi zya cisumbu.

GSAM 432Trinidad

GSAM 432.1Mulimo ooyu wakatalisyigwa kuno munzila iikozyenye aiyakabelesyegwa mu Jamaica. Mumwaka wa 1889, Ba F. B. Grant abamukabo bakaitwa kuti baswaye cisumbu kutegwa baye kujaanzya mabbuku aacikombelo cesu, alimwi kuzwa waawo Baalu Flowers abamukabo abalo bakaitwa akubatobela kuyakubeleka kweelana anzila njoiyakujaluka. Bakazwidilila kabotu kusikila Baalu Flowers nobakaciswa bulwazi bwa kupya mubili, cakapa kuti bafwe lya 29 mu mwezi wa 6 wa 1894. Baalu E. W. Webster bakasalwa kuti babanjile muciindi, alimwi bakazwa mu New York abwato mu mwezi wa 8 wa 1895.

GSAM 432.2Mu 1896 babelesi bamu West Indies bakali boobu: Mu Jamaica mwakali Baalu A. J. Haysmer a W. W. Eastman, mpoonya Bavangeli ba Mabbuku bamwi bakali mu Zisumbu zya Bahama. Mu Lesser Antilles mwakali Baalu E. Van Deusen abamukabo, antoomwe a C. F. Parmlee abamukabo kabayiisya Bbaibbele, a Ba Bean a Ba Hackett kaba Bavangeli ba Mabbuku. Mu Trinidad mwakali Baalu E. W. Webster abamukabo, antoomwe amulindwana Stella Colvin kali mumisinali wa busilisi. Zyakatobela zyakali eezi: Babambi ba Nsabata bali 110 mu Jamaica, a Babambi ba Nsabata bali 50 mu Trinidad, ibakali kukkala afwaafwi a Couva; cikombelo comwe mu Barbadoes, akabunga komwe mu Antigua, mu Lesser Antilles.

GSAM 432AMERICA YA AAKATI

GSAM 432.3Baalu F. J. Hutchins abamukabo bakazwa ku United States kuya ku Zisumbu zya Bay lya 16 mu mwezi wa 11 wa 1891. Aciindi eeci kwakali bantu basika ku 20, bunji bwabo bakali mu Ruatan, ibakali kubamba Nsabata ya mulawo wa 4 kweelana a Milawo iili Kkumi. Bakasaanguna kuswiilila masimpe aaya kwiinda mu zyakubala nzyobakatumizigwa mumakalata. Kwiinda myaka 3, mu 1894, W. A. Miller abamukabo bakazwa ku California kuya ku Bonacca, nkobakanjila mu mulimo wa kwiiya kabali bayiisi mu cikolo icakajalwa lya 4 mu mwezi wa 7 wa 1894, mu ŋanda ya cikolo iyakayakwa a BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili. Muciindi cakusaanguna ca kwiiya, bakali kwiiya bakali kusika ku 34. Mu 1895 cikolo cakaambwa kuti cakali kulibweza, nkaambo mweelwe wa bana bacikolo wakayungizika akusika ku 45.

GSAM 433.1Ku Mubungano Mukulu iwakacitwa mu 1895, Baalu Hutchins bakapa makani aakuti kwakali bantu bali 100 muzisumbu ibakali kumvwida Mulumbe, alimwi bakaamba kuti maanda aakukombela aali 2 akali aayakidwe alimwi akali aa BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili. Akaambo kakuti nyika yakali njoonto, aboobo yakali kuyandika kapati mukulima, ŋanda yomwe yaakukombela eeyi yakayakwa atala aamaanzi. Maanda aaya aali 2 a ŋanda ya cikolo akapegwa ku Mubungano wa Mubungano Mukulu kwiinda mu magwalo aakulisimikizya. Buvwubi bwa Mubungano Mukulu mucisumbu bwakayeeyelwa kuti bwakali aamutengo wa $1,789.60. Mali a mabbuku aakauzyigwa kusikila ku 1895 akali $2,243.

GSAM 433Bwato Busyoonto bwa America ya Aakati

GSAM 433.2Mubungano Mukulu nowakayeeyesyegwa kujatikizya bubotu abugwasizi bwakuba abwato busyoonto ibwakali kukonzya kutola bamisinali kuzwa kucisumbu comwe kuya kucimbi, kwakasalwa kuti bwato oobo buyakwe kutegwa bubelesyegwe mu mulimo mu Zisumbu zya Bay, amali aatakeelede kwiinda $3,000.

GSAM 433.3Mu 1896 kwakali babelesi bali 4 buyo mu America ya Aakati: Baalu F. J. Hutchins abamukabo, a Baalu J. A. Morrow abamukabo mu Honduras iyaamba Cisipanishi. Ku Belize, munzi mupati wa Honduras yakali kweendelezyegwa a Britain, kwakali kabunga ka basyomi ibakali kubamba buzuba bwa musanu abili kweelana amulawo wa 4. Cibeela cipati ca mulimo mucooko eeci cakacitwa muzisumbu zya Lwizi Lupati lwa Caribbean. Kuno mabbuku aamutengo wa madola aali zyuulu zinji akali aauzyigwa, alimwi bantu bali 60 bakali kukondwa mumasimpe aa Mulumbe wa Mungelo Watatu.

GSAM 434Lufwu lwa Baalu Hutchins

GSAM 434.1Kwamyaka iisika ku 12, Baalu F. J. Hutchins bakabeleka cakusyomeka kapati acamoyo woonse mucooko ca America ya Aakati. Kumamanino nguzu zyabo zyakamaninina, alimwi bakafwa akaambo ka bulwazi. Lino balalyookezele mutulo, kabalindilila kwiitwa a Mwami—kwiitwa ikuyakubusya basyomeka.

GSAM 434AMERICA YA KUMUSANZA

GSAM 434.2Njiisyo zya BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili zyakasaanguna kusika mu America ya Kumusanza kwiinda mu mabbuku aakaprintwa. Mu mwezi wa 10 wa 1891, Ba Snyder, Ba Stauffer, a Ba Nowlin bakatalika mulimo wabo kaba Bavangeli ba Mabbuku mu Argentina. Mu 1893, kweelana akusalwa kwa Mubungano Mukulu, Baalu F. H. Westphal, baku Illinois, mukambausi uuaamba Cijeremani, bakanjila mu mulimo mucooko eeci ca bumisinali, alimwi mu 1894, Frank Kelley, wakuzwa ku California, wakaunka ku Zisi Zyakamantene zya Colombia kali mumisinali uulibweza. Kwiinda myezi misyoonto, babelesi bamwi bakabatobela, aboobo mulimo wa bumisinali mupya ooyu wakatalika. Mu 1896 kwakapegwa makani aaya kujatikizya mulimo mucooko eeci: Chile ilijisi mukambausi 1, Baalu G. H. Baber, ibakasika lya 19 mu mwezi wa 10 wa 1895; a Bavangeli ba Mabbuku bali 2, F. W. Richards a F. H. Davis. Argentina ayo ilijisi bakambausi bali 2, F. H. Westphal a Jean Vuilleumier; a Bavangeli ba Mabbuku bali 2, O. Oppegard a C. A. Nowlin. Kunze lyaaba kuli bayiisya Bbaibbele bali 4, Lucy Post, Ba Snyder abamukabo, a John McCarthy. Brazil ilijisi bakambausi bali 2, Baalu W. H. Thurston a H. F. Graf; a Bavangeli ba Mabbuku bali 3, A. B. Stauffer, J. F. a J. A. Berger. Guiana yakali kweendelezyegwa a Britain ilijisi bakambausi bali 2, Baalu W. G. Kneeland a Baalu P. Giddings; a bamisinali ba busilisi bali 2, mung'anga B. J. Fercoit abamukabo.

GSAM 435.1Kusikila mu 1896, mabbuku aamutengo wa madola aali 1,000 akali aauzyigwa mu Chile, alimwi Babambi ba Nsabata bali 30 bakali batambula Nsabata amasimpe aakozyenye ayo kwiinda mukubala mabbuku ngobakauula ku Bavangeli ba Mabbuku. Mu Brazil a Argentina mabbuku akali aauzyigwa aamali aali madola aali 10,000; alimwi icakali cibotu kapati ncaakuti kwakali bantu bali 100 ibakali kubamba Nsabata. Cikombelo comwe a Zikolo zya Nsabata zili 5 zyakali zyabambwa. Mu Argentina mwakali zikombelo zili 3 izyakali zyabambwa, comwe ku Buenos Ayres, comwe ku Crespo, acimbi ku San Cristobal. Kwakali alimwi cikombelo comwe icakali cabambwa mu Guiana yakali kweendelezyegwa a Britain, a Babambi ba Nsabata bali 50, icakapa kuti BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili boonse mu America ya Kumusanza basike ku 150.

GSAM 435MUBUNGANO WA MULIMO WA BUMISINALI WA KUMUSANZA

GSAM 435.2Ikwaamba cakulondoka, mubungano ooyu takonzyi kwiitwa kuti ngwa kunze, nokuba kuti ulakambaukila bantu bakuzwa kunze (bantu baku Africa) mucisi cesu. Milimo ya Baalu J. E. White iitakatali, ansi a cileleko ca Leza, yeelede kulumbayizigwa kapati akaambo ka zyintu izyacitwa kale.

GSAM 435.3Mu ciindi ca mpeyo ca 1893, nondakali kubeleka kali ndime musololi wa Mubungano wa Zikombelo wa Illinois, Baalu White bakaboola kulindime kabalibilika kapati kujatikizya bantu basiya bamu Zilawo zya Kumusanza. Mbwaanga bakali kukkala mu Chicago kwamavwiki masyoonto, bakalomba kuti bapegwe coolwe cakubelekela bantu basiya ibakali kukkala mumunzi ooyo. Cilombo cabo cakatambulwa cakukondwa kapati, alimwi nkokwakatalika ncobeni mulimo wabo wakugwasya bantu aaba ibakali mumapenzi.

GSAM 435Bwato bwa Musi bwa Bumisinali bwa Baalu White

GSAM 435.4Kuzwa aciindi eeco bakali kupaila akubamba makanze aacooko ca Kumusanza. Nobakali kulanga-langa, makanze aabo akakomena, kusikila nobakayaka bwato bweendelela anguzu zya musi afwaafwi a Lwizi lwa Michigan, ibwakaitwa kuti Nyenyeezi ya Kumaca. Kabajisi bwato oobu, “Betele” iyeenda amaanzi, bakaunka ku Chicago, kuzwa nkuko bakaunka kuyaansi amilonga ya Illinois a Mississippi, bakasika ku Vicksburg, Mississippi, lya 10 mu mwezi wa 1 wa 1895. Kuno, antoomwe abeenzinyina basyoonto, bakatalika mulimo wabo mubusena ibutakali bwabelekelwa kale.

GSAM 436Mulimo wa Mubungano wa Mulimo wa Bumisinali wa Kumusanza

GSAM 436.1Tulemba aano majwi kuzwa mu makani aakapegwa a Baalu White ku Mubungano Mukulu lya 9 mu mwezi wa 4 wa 1903, aatondezya micelo ya mulimo, alimwi aapandulula mbowakabede mulimo wa bumisinali wa Kumusanza aciindi eeco:—

GSAM 436.2“Mubungano wesu wayaka zikolo zili 5 mu Mississippi alimwi lino ulazyendelezya.... Zikolo eezi zili ku Vicksburg, Yazoo City, Columbus, a Jackson.... Babelesi besu abalo baya ambele amulimo mu Nashville, Memphis, a Edgefield Junction, mu Tennessee, alimwi mu Louisville a Bowling Green, mu Kentucky.

GSAM 436Babelesi ba Kumusanza

GSAM 436.3“Lino kuli babelesi bali 27 mu zibeela ziindene-indene zya Mubungano. Bakambausi Babikkidwe bali 5 bakakulizyigwa mu mulimo wa Mubungano wa Mulimo wa Bumisinali wa Kumusanza.... Bayiisi ba zikolo bali 13 bakabambwa munzila ziindene-indene kutegwa bacite mulimo wabo.... Mubungano uli kugwasya mulombwana 1 kuti aiiye busilisi ku Cikolo Cipati ca Busilisi ca Meharry, ca mu Nashville, alimwi uumbi uli kugwasyigwa mukwiiya kwakwe ku cikolo ngicenya eeco.... Bayiisya Bbaibbele bamwi babotu bakakulizyigwa. Bayiisi bamwi abalo baya ambele mukuba babelesi basongo mucibeela eeci.

GSAM 436Bwato bwa Musi “Nyenyeezi ya Kumaca”

GSAM 436.4“Nyenyeezi ya Kumaca mbwato bwangu ndemwini, bwakayakwa amali aangu. Kunze lyaboobo, mali oonse aakweendelezya bwato oobu akazwa ku mali ngondajana ndemwini. Ndiyanda alimwi kwaamba kuti mali aakupona mu bwato akali kupegwa andime ciindi coonse. Ziindi zinji twakali kubeleka tuli bantu basika ku 10 kusikila ku 18.... Nokuba miholo yababelesi boonse ibakali kubelekela Mubungano kwamyaka tiiyakazwa ku zipego, pele yakazwa ku mali aangu ndemwini.

GSAM 437Mali Mbwaakajanika ku Mulimo wa Bumisinali wa Kumusanza

GSAM 437.1“Bamwi balakonzya kubuzya kuti, ‘Mali aaya mwakaajana kuli?’ Mwami nguwakatuapa. Mabbuku masyoonto amwi akalembwa akumwayigwa. Lyakusaanguna lyakali Bbuku Lyakusaanguna lya Makani Mabotu, ilyakasaanguna kubambwa kutegwa libelesyegwe mukuyiisya bantu basiya. Kwakali kulangililwa kuti mabbuku masyoonto aali zyuulu zisyoonto aauzyigwe, pele icakatugambya ncaakuti mweelwe wasika afwaafwi amabbuku aali 1,000,000.

GSAM 437.2“Bamaama [Mrs. E. G. White] bakatugwasya abbuku lyakuti Kristo Mufwutuli Wesu, ilyakauzyigwa mabbuku aali 300,000 naa 400,000. Mabbuku aali 200,000 naa 300,000 aakuti Twaano Tubotu Kapati aauzyigwa. Kuyeeyelwa kuti mabbuku aakuti Mwami Uuboola aamwayigwa alamaninina kubamba mulwi wamabbuku uuli mamayela aali 4 kuya mujulu. Amali aacibeela cesu ngotwakali kupegwa mukuuzyigwa kwa mabbuku aaya, kunze lyakubweza milimo minji imbi azibeela zya mulimo ziindene-indene, twakayaka Nyenyeezi ya Kumaca.”

GSAM 437MU ZISI ZINJI

GSAM 437Mexico

GSAM 437.3Mulimo wesu mucisi eeci wakatalika mumwaka wa 1894, mukubambwa kwa busena bwa mulimo wa bumisinali wa busilisi ku Guadalajara. Mu 1896 makani aajatikizya babelesi akapegwa boobu: Baalu D. T. Jones abamukabo, ibakali kulangilila mulimo wa bumisinali. Bayiisi bakali Ora A. Osborne, bamuka A. Cooper, Kate Ross, amugwasyi wakubusena oobo. Bamisinali ba busilisi bakali mung'anga J. A. Neal, A. Cooper, bamuka A. J. Rice, bamuka Bartlett, a bamuka Rachel Flowers. Baciswa bali 40 bakali kuboola kubusena bwa bumisinali buzuba abuzuba, alimwi bana bacikolo bali 40 bakali kwiiya ku cikolo ca bumisinali. Aciindi eeci kwakali kuyakwa ŋanda mpya ya busilisi, amali aali $12,000.

GSAM 437Africa ya Aakati

GSAM 437.4Mu 1893 mulimo wa Mulumbe wa Mungelo Watatu wakali waya ambele kapati cakuti kabunga keendelezya Mubungano Mukulu kakabona kuti cileelede kupa lulayo lwakuti busena bwa bumisinali bubambwe mu Africa ya Aakati. Aboobo kwakasalwa kuti, “Kufwambaana mbocikonzya kucitika, busena bwa bumisinali bujalwe mu Matabeleland.” Kweelana acisalilo eeci, kabunga ka BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili kakanjila mucisi eeco mu 1894, akusala bulimi bwa maeka aali 12,000. Ku Mubungano Mukulu wa mu 1895, Baalu C. B. Tripp abamukabo, W. H. Anderson abamukabo, a mung'anga A. S. Carmichael bakasalwa kuba bamisinali baacooko eeci cili kule. Bakatalika kulibambila lweendo lulamfwu mpoonya-mpoonya, alimwi kwiinda mu lweendo lwa bwato lwakali kabotu bakasika nkobakali kuya lya 26 mu mwezi wa 7 wa 1895.

GSAM 438Nkomwe ya Lwizi ya Ngolida

GSAM 438.1Kwamyaka minji, kulila kwa kulomba lugwasyo mbuli kwa muntu waku Makedoniya kwakali kuboola kuli BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili kuzwa ku Nkomwe ya Lwizi ya Kumbo kwa Africa. Bantu bakali batalika kuyandisisya masimpe kwiinda mukubala mabbuku aa BaAdventist, pele lugwasyo tiilwakatumwa kusikila mu 1894 naa afwaafwi amwaka ooyo. Mpoonya Baalu Sanford a Ba Rudolph bakaitwa akabunga keendelezya Mubungano Mukulu kuti batole mulimo iwakali walindilila kwaciindi cilamfwu. Bakanjila mucooko eeci kabajisi bupampu abusicamba. Pele tiikwakatola ciindi, Baalu Sanford bakaciswa bulwazi bwa kupya mubili, bulwazi ibwakali bunji kapati kubusena oobo cakuti cisi cakali kwiitwa kuti “cuumbwe camuntu uutuba.” Bakaciswa ziindi zili 3, mpoonya, kutegwa bapone, bakeelede kupiluka ku America. Bamwi bakatumwa ku Nkomwe ya Lwizi ya Kumbo, akati kabo kwakali Baalu D. U. Hale, Geo. F. Kerr abamukabo, a G. P. Riggs. Pele Riggs wakatetekwa kapati abulwazi cakuti bakaba batacilangi kuti uyakupona, alimwi wakaunka ku England kali kusyoma kuti kucinca busena bwakukkala akuya kubusena buli amuwo uumbi kulakonzya kumugwasya. Muciindi eeci, walo abeenzinyina bakatyompokezegwa, nkaambo wakazumanana kuteteka asyoonto-asyoonto kusikila naakafwa, alimwi wakavumbikwa nkuko. Awalo ulindilila kuboola kwa Mupi wa Buumi.

GSAM 438India

GSAM 438.2Lya 12 mu mwezi wa 1 wa 1890, Baalu Haskell bakazwa abwato ku Nkomwe ya Bwato ya Durban, kunkomwe ya lwizi kumusanza lwaajwe kwa Africa, kuya ku Calcutta, India, China, a Japan. Ciindi eeci kacitanasika, Percy T. Magan, mulembi wabo, wakali wabasangana. Makanze aalweendo oolu lwa ku India akali aakuti ‘bakalange-lange’ kuti bajane makani aakali kuyoobagwasya kupa lulayo akusololela ciindi BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili nobayakutalika mulimo wa bumisinali mucooko eeco. Kabayeeya kubamba busena bwa bumisinali mu India, Mubungano Mukulu, mu 1893, wakapa lulayo lwakuti Wm. Lenker aunke kucisi eeco kali Muvangeli wa Mabbuku. Kweelana alulayo oolu, wakaunka ku India akutalika kumwaya mabbuku aa BaAdventist ba Nsabata ya Musanu Abili. Mu ciindi cakatobela, Ba Lenker bakaamba kuti balo abantu bambi bali 4 bakali bauzyaganya mabbuku muzibeela ziindene-indene zya India kusikila mu 1896, alimwi bakali bauzya mabbuku aamutengo wa $10,000. Kutondezya kuyandisisya ikwakabusigwa amabbuku aakauzyigwa, bakayungizya kwaamba kuti nobakali kuuzya mabbuku afwaafwi a Madras, kunkomwe ya lwizi ya kumbo kwa India, “mukambausi wakubusena oobo wakeenda mamayela aali 60 kuyakuula bbuku lyakuti Mizeezo Kujatikizya Daniele a Ciyubunuzyo.”

GSAM 439Georgia Burrus mu India

GSAM 439.1Mu 1895 mulindwana Georgia Burrus wakazwa ku California kuya ku India. Naakasika nkuko wakatalika kwiiya mwaambo wa Bengali mpoonya-mpoonya, alimwi cakufwambaana wakanjila mu mulimo wa bumisinali. Kusikila mu 1896, bantu bamwi bakali batalika kubamba Nsabata ya Mwami kwiinda mukuswaangana ababelesi besu.

GSAM 439.2Babelesi bamucooko mu 1896 bakali Baalu D. A. Robinson abamukabo. Mulindwana May Taylor amulindwana Georgia Burrus bakali bayiisya Bbaibbele. Ba Lenker a Ba Masters bakali Bavangeli ba Mabbuku. Ŋanda yeelede yakali yajanika kuti ibe ŋanda ya bumisinali, alimwi cilombo cakali catumwa kucisi cesu caakuti kutumwe bang'anga, babelesi ibalanganya baciswa, alugwasyo lumbi kuti bazuzikizye ziyandika zinji izyakali kubalemenena. Baalu Brown, antoomwe abamwi, bakaingula cilombo eeci. Boonse bobilo, balo a Baalu D. A. Robinson, bakafwida ku Karmatar, Bengal, India, kumamanino aamwezi wa 12 wa 1899.

GSAM 439Hawaii, Zisumbu zya Sandwich

GSAM 439.3Mumwaka wa 1884, Ba La Rue a Henry Scott, amali aabo beeni, bakaunka ku Hawaii kabali bamisinali. Bakatalika mulimo wabo kwiinda mukukambaukila muntu umwi aumwi alimwi akuuzyaganya mabbuku. Eeci cakabusya kuyandisisya kupati mucisumbu cakuti Mubungano Mukulu, mu mwezi wa 11 wa 1885, wakasala kuti Baalu Wm. Healy baunke ku Hawaii muciindi cakatobela kuyakubeleka, alimwi kuti Mubungano wa Zikombelo wa California ulombwe kuti ubakongwesye tende lya mulimo ooyu. Kabali abube oobu, Baalu Healy abaabo ibakali kale mucisumbu bakacita Kuswaangana mu Matende mu ciindi ca kupya ca 1886. Akaambo ka mulimo ooyu bantu bamwi bakatambula Mulumbe. Ba La Rue bakakkala mu Honolulu kusikila mu 1889, ciindi nobakazwa abwato kuya ku Hong Kong, China.

GSAM 440Mulimo ku Bantu baku China mu Hawaii

GSAM 440.1Pele mulimo musyoonto buyo wabakambausi nguwakacitilwa cisumbu kusikila Mubungano Mukulu nowakaswaangana mu mwezi wa 3 wa 1895, ciindi nokwakasalwa kuti “Baalu Gates abamukabo, antoomwe a Ba Brand abamukabo kabali bayiisi ba bantu baku China, baunke ku Honolulu kuyakucita mulimo wa bumisinali.” Mulimo wa kuyiisya wakatalika mpoonya-mpoonya, alimwi Baalu Gates, nokuba kuti bakali babula nguzu kumubili, bakacita ngobakakonzya kutegwa mulimo uye ambele. Mung'anga ababelesi ibalanganya baciswa bakabatobela bamisinali cakufwambaana, alimwi mulimo mucibeela eeco ca Mulumbe wakatalika kabotu.

GSAM 440Makani Mabufwaafwi aa Milimo ya Bumisinali, lya 1 mu Mwezi wa 1 wa 1903

GSAM 440.2Makani aakapegwa a Mulembi wa Mulimo wa Bumisinali wa Kunze, lya 31 mu mwezi wa 12 wa 1902, atondezya mulimo wa Mulumbe mbowakali kweendelezyegwa kunze lya United States boobu:—

GSAM 440.3Mubungano wa Zikombelo Zyakamantene wa Australia, iwakabambwa ambungano zya zikombelo zya Victoria, New South Wales, New Zealand, Queensland, Australia ya Kumusanza, Tasmania, a Australia ya Kumbo.

GSAM 440.4Mubungano Mukulu wa Europe, iwakabambwa a Mubungano wa Zikombelo Zyakamantene wa Germany, Germany ya Kumbo, Germany ya Kujwe, Germany ya Kumusanza, Holland a Belgium yaku Baflemish, Austria-Hungary, a Zisi zya Balkan, cibeela ca Switzerland icaamba Cijeremani, Russia ya Kumusanza, Russia ya Kunyika, a Russia ya Aakati.

GSAM 440.5Mubungano wa Zikombelo Zyakamantene wa Scandinavia, iwakabambwa a Denmark, Norway, Sweden, Finland, a Iceland.

GSAM 441.1Mubungano wa Zikombelo Zyakamantene wa Britain, iwakabikkilizya England ya Kunyika, England ya Kumusanza, Ireland, Scotland, a Wales.

GSAM 441.2Mubungano wa Zikombelo Zyakamantene wa Cifulenci a Cilatini, iwakabikkilizya cibeela ca Switzerland icaamba Cifulenci, France, a Italy.

GSAM 441.3Mulimo wa Bumisinali wa Kujwe, iwakabikkilizya Egepita, Siriya, a Turkey.

GSAM 441.4Mubungano wa Zikombelo Zyakamantene wa Africa ya Kumusanza, iwakabikkilizya Cape Colony, Natal-Transvaal, Basutoland, a Matabeleland.

GSAM 441.5Masena amwi: Bermuda, Brazil, Guiana yakali kweendelezyegwa a Britain a Guiana yakali kweendelezyegwa a Holland, America ya Aakati (Kumusanza), China, Fiji, India, Jamaica, Japan, Lesser Antilles, Mexico, Nyassaland, Pitcairn, Porto Rico, River Plate, Raratonga, Samoa, Zisumbu zya Society, Sumatra, Tonga, Trinidad, Nkomwe ya Lwizi ya Kumbo (America ya Kumusanza), a Nkomwe ya Lwizi ya Kumbo (Africa).

GSAM 441.6Mweelwe wababelesi ibabeleka muzooko eezi ziindene-indene, kubikkilizya bakambausi, aabo ibapegwa luzumizyo lwakukambauka, bayiisya Bbaibbele, Bavangeli ba Mabbuku ibatola mabbuku alimwi abaaya kuli bantu kuyakuaauzya, uli 754.

GSAM 441Masena Aayandika aa Mulimo Abambwa

GSAM 441.7Kuzwa mu majwi aaya mafwaafwi aajatikizya milimo yesu ya bumisinali, tulakonzya kwaamba mbuli mbwaakaamba Mulembi wa Mulimo wa Bumisinali wa Kunze mumwaka wa 1896 kuti:

GSAM 441.7“Mbwaanga Mulumbe lino wasika mumasena aaya aayandika afwaafwi muzibeela zyoonse zyanyika, Leza, anguzu zyakwe zitakwe mamanino, ulakonzya kucita mulimo mupati alimwi uujisi nguzu muciindi cifwaafwi kapati. Uyakuufwaafwunya mulimo wakwe mubululami.”

Notes

  1. Baroma 15:21. ↩

Note

Back