Ndzhima 16 — Rungula ra Ntsumi ya Vunharhu

GSAM 247.1“Ntsumi ya vunharhu yi va landzerile, yi huwelela hi rito leri tlakukeke, yi ku, Loko munhu wu gandzela xivandzana ni xifaniso xa xona, a amukela mfungho wa xona emombyeni kumbe evokweni ra yena, na yena u ta nwa wayeni wa vukari bya Xikwembu, lowu cheleriweke handle ko pfanganyisiwa ekomweni ra vukari bya xona; naswona u ta xaniseka hi ndzilo ni xivavula emahlweni ka tintsumi leto kwetsima, ni le mahlweni ka Xinyimpfana; naswona musi wa ku xanisiwa ka vona wu tlakuka hilaha ku nga heriki ni hilaha ku nga heriki: naswona a va wisi ni siku ni vusiku, lava gandzelaka xivandzana ni xifaniso xa xona, ni un'wana ni un'wana la amukelaka mfungho wa vito ra xona. Laha ku na ku lehisa mbilu ka vakwetsimi: laha ku na vona lava hlayisaka milawu ya Xikwembu, ni ripfumelo ra Yesu.”¹

GSAM 247Xitsundzuxo Xo Chavisa Swinene eBibeleni

GSAM 247.2Leri i xitsundzuxo xa nkoka swinene lexi nga eBibeleni, naswona swa tiyiseka leswaku matimu ya misava ya hina a ma kombisi vumbhoni bya leswaku rungula leri ri tshame ri twiwa khale. Ntiyiso wa leswaku tintsumi to sungula ni ta vumbirhi ta nxaxamelo lowu swi kombisiwile leswaku i ta xitukulwana xa sweswi, swi tiyisisa hi ku kongoma mhaka ya leswaku rungula leri a hi ra minkarhi leyi hundzeke.

GSAM 247.3Ku vule Mufundhisi J. V. Himes hi 1847:—

GSAM 247.4“Ndzhima ya vukhume-na-mune [ya Nhlavutelo] yi kombisa xirilo xo hlamarisa, lexi nga si endliwaka, tanihi xitsundzuxo eka vanhu hi nkarhi wolowo wa ndzingo lowukulu. Tindzimana 9-11. Ku tivisa vukari lebyi chavisaka swonghasi a swi kumeki eka buku ya Xikwembu, handle ka lexi. Xana a swi kombisi ndzingo lowukulu, ku lava xitsundzuxo lexi chavisaka swonghasi?”²

GSAM 248Tempele Yi Pfuliwile—Areka Yi Vonakile

GSAM 248.1J. N. Andrews u vule hi rungula leri, “Ku pfuliwa ka ndhawu leyi kwetsimaka ku tlula hinkwato etempeleni ra le tilweni laha Areka yi vonakaka, i xiendlakalo lexi humelelaka ehansi ka ku ba ka ntsumi ya vunkombo. Naswona loko vutirheli bya Muprista wa hina Lonkulu byi cinciwa byi ya endhawini yoleyo eku heleni ka masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu, hi twisisa leswaku ku pfuliwa ka tempele ku kombisiwa hi ku hela ka nkarhi wolowo hilaha swi yimeriweke hakona hi xitiviso xa ntsumi yo sungula. Ku nghena ka Muprista wa hina Lonkulu endhawini yo kwetsima ku tlula hinkwato ku ya tirha emahlweni ka Areka ya Xikwembu, swi koka nyingiso wa kereke eka milawu ya Xikwembu leyi nga endzeni ka areka yoleyo. Milawu ya Xikwembu yi ve yi voninga ku suka evukwetsimelweni bya le tilweni ku sukela hi nkarhi wolowo.

GSAM 248Ku Cinca ka Sabata

GSAM 248.2“I ntiyiso lowu nga kanetiwiki leswaku nawu wa vumune, emalembeni yo tala lama hundzeke, wu cinciwile ku suka eka siku ro wisa ra Hosi ku ya eka nkhuvo wa vapagani wa Sonto. Ku cinca loku ku endliwile hi ku lwisana hi ku kongoma ni Matsalwa yo Kwetsima, lawa hinkwako-nkwako ma amukelaka siku ra vunkombo tanihi Sabata yin'we ntsena ya vhiki na vhiki ya Hosi. Swi endliwile hi muhambuki lonkulu, loyi Daniyele a vhumbheke leswaku u ta ‘ehleketa ku cinca minkarhi ni milawu.’ Matimba lawa hi xiviri ma fana na xivandzana lexi a xi fanele ku gandzeriwa hi misava hinkwayo. Naswona i ntiyiso lowu tsakisaka swinene leswaku nawu lowu wa vumune, lowu tshameke wu kandziyeriwa nkarhi wo leha, sweswi wa yimeleleriwa, naswona vanhu va Xikwembu va sungula ku wu hlayisa swin'we ni milawu leyin'wana ya kaye. Hi nkhensa Xikwembu leswi xi lunghiselelaka masalela nyimpi ya vona yo hetelela ni dragona, ni ku nghenisiwa hi tinyangwa endzeni ka doroba leri kwetsimaka. Nhlavutelo 12:17; 22:14. Ku yimeleleriwa ka nawu wa vumune lowu kanetanaka na Sabata ya vuhambuki, ni ku chumayeriwa ka milawu hinkwayo ya Xikwembu i vumbhoni lebyi hlamarisaka bya leswaku nkarhi wa sweswi i nkarhi wa ku lehisa mbilu ka vakwetsimi, ni wa xitsundzuxo xa ntsumi ya vunharhu.”³

GSAM 249.1Nyingiso wu yisiwile eka tindzima leti hundzeke eka rungula ro sungula ni ra vumbirhi ra lawa, hilaha swi hetisekeke hakona eka xitiviso lexikulu xa ku vuya ka vumbirhi ka Kreste ku fikela hi ti 22 Nhlangula 1844. Tsalwa leri pfulaka ndzima leyi ri vula leswaku, “Ntsumi ya vunharhu yi va landzele,” hi marito man'wana, yi landzele ntsumi yo sungula ni ya vumbirhi. Swi nga ha va swa nkoka, eka mhaka leyi, ku kongomisa nyingiso eka ku sungula ka rungula ra vunharhu.

GSAM 249Vahlayisi va Sabata vo Sungula va Va-Adventista

GSAM 249.2Hi nkarhi wa “xirilo xa le xikarhi ka vusiku,” hi 1844, Hosi yi sungule ku kongomisa mianakanyo ya vanhu va yona eku hlayiseni ka Sabata ya siku ra vunkombo. Dyondzo leyi, exikarhi ka Va-Adventista, yi sungule hi ndlela leyi: Rachel Preston, Mubatista wa Sabata ya siku ra vunkombo, u rhurhele eWashington, N.H., laha a ku ri na kereke ya Va-Adventista.⁴ U amukerile dyondzo ya ku ta ka Kreste, naswona kereke yoleyo, leyi a yi vumbiwa hi swirho swa kwalomu ka makumune, hi ku tirhisa ntirho wa yena wa vurhumiwa yi amukerile Sabata ya nawu wa vumune. Leswi swi endle leswaku ku va ni vulavisisi hi mhaka yoleyo. Eka The Cry ya ti 5 Ndzhati 1844, hi hlaya leswi, “Vanhu vo tala va karhatekile swinene emiehleketweni ya vona mayelana ni xiboho lexi ehleketeriwaka xa ku hlayisa siku ra vunkombo.” Xiviko lexi a xi ri eka vuhleri, laha ku endliweke matshalatshala lamatsongo yo seketela mavonelo ya ku hlayisa Sonto. Mhaka leyi yi yisiwile emahlweni eka nomboro ya ti 12 ta Ndzhati, laha hi kumaka xiviko lexi landzelaka xa nkoka, lexi endleke leswaku vanhu vo tala va dyondza hi vukheta ni hi ku enta:—

GSAM 249Siku ra Vunkombo i Siku Rin'we Ntsena Leri Vekiweke hi Nawu

GSAM 249.3“Vhiki leri hundzeke hi tikume hi fika eka xiboho lexi: A ku na xiphemu xo karhi xa nkarhi lexi Vakreste va bohekaka hi nawu ku xi veka tanihi nkarhi lowo kwetsima. Loko xiboho lexi xi hoxekile, kutani hi ehleketa leswaku siku ra vunkombo i siku ntsena leri ku nga na nawu wo ri hlayisa.”

GSAM 250Ntsalwa wa T. M. Preble

GSAM 250.1Nyingiso wa Va-Adventista tanihi ntlawa wu kokeriwile eka mhaka ya Sabata hi xitsalwana lexi vulavulaka hi mhaka leyi lexi humaka eka T. M. Preble, xa siku ra Nyenyenyani 13, 1845, naswona xi kandziyisiwile eka Hope of Israel, le Portland, Maine, hi Nyenyenyani 28, 1845. Endzhaku ko kombisa swilaveko swa Sabata ya Bibele, ni mhaka ya leswaku yi cinciwile yi va Sonto hi ku hambuka lokukulu, u vula leswi: “Hikokwalaho hi vona Daniyele 7:25 yi hetisekile, rimhondzo leritsongo ri cinca ‘minkarhi ni milawu.’ Hikokwalaho swi vonaka eka mina leswaku hinkwavo lava hlayisaka siku ro sungula tanihi Sabata i vahlayisi va Sonto ya mupapa naswona i vatluri va Sabata ya Xikwembu.”⁵

GSAM 250J. B. Cook hi Mhaka ya Sabata

GSAM 250.2Endzhaku ka nkarhinyana ka leswi ku humelele xitsalwana lexi tsariweke hi J. B. Cook, laha a kombiseke leswaku a ku na vumbhoni bya le Matsalweni byo hlayisa Sonto tanihi Sabata, naswona u tirhisile marito lawa yo koma: “Hi ndlela leyi yo olova ku heleriwa hi moya hinkwawo eka swisevelo swa lava va fambaka hi xikepe, kumbexana va nga swi tivi, ehansi ka mujeko wa Sabata wa mupapa.”

GSAM 250.3Hambi leswi ku hlayisa Sabata hi vavanuna lavambirhi a ku nga tekanga nkarhi wo leha, a va sungurile mhaka leyi a yi nga ta yimisiwa hi ku olova. Marito lawa a ma tshaha, “vahlayisi va Sonto va mupapa,” “vatluri va milawu ya Xikwembu,” na “ku famba hi xikepe ehansi ka mujeko wa Sabata wa mupapa,” a ma ri emilon'wini ya madzana ya vanhu lava a va navela ku tiva ntiyiso hi mhaka leyi. Mufundhisi Joseph Bates, wa le Fairhaven, Mass., u kokiwe nyingiso hi ndlela leyi, naswona u amukerile Sabata hi 1845.

GSAM 250Joseph Bates U Amukela Sabata

GSAM 250.4Ntokoto wa yena a wu ri hi ndlela leyi: Loko a twa hi ta ntlawa le Washington, N.H., lowu a wu hlayisa Sabata, u tekile xiboho xo endzela kereke yoleyo, a ya vona leswaku swi vula yini. Hikwalaho u endle tano, naswona loko a dyondza mhaka leyi na vona u vone leswaku a va lulamile, kutani hi nkarhi wolowo a amukela ku vonakala loku a ku ri kona eka mhaka ya Sabata. Loko a vuya eNew Bedford, Mass., u hlangane, eka buloho leri nga exikarhi ka New Bedford na Fairhaven, na makwavo un'wana la tivekaka, loyi a n'wi vutiseke a ku, “Kaputeni Bates, i mahungu yihi?” Mufundhisi Bates u hlamurile, “Mahungu i leswaku siku ra vunkombo i Sabata ya Hosi Xikwembu xa hina.” “Ina,” ku vula wanuna loyi, “Ndzi ta ya ekaya ndzi hlaya Bibele ya mina, ndzi ya vona hi mhaka leyi.” U endle tano, naswona loko va tlhela va hlangana, makwavo loyi a a amukerile ntiyiso wa Sabata naswona a a wu yingisa.

GSAM 251Buku yo Sungula hi ta Sabata

GSAM 251.2Mufundhisi Bates hi nkarhi wolowo u sungule ku chumayela ntiyiso lowu ku suka eka Xifundzha ku ya eka Xifundzha. Hi ku hatlisa u vone leswaku buku, kumbe hambi ku ri tsalwa ro koma, mayelana ni mhaka ya Sabata a yi ta va mpfuno lowukulu eka yena entirhweni wakwe, naswona moya-xiviri wakwe wu pfuxiwile hi Moya wa Xikwembu ku tsala ni ku kandziyisa swo karhi hi mhaka leyi. Kambe xivutiso a ku ri leswaku swi nga endliwa njhani handle ka mali, hikuva hinkwaswo leswi a a ri na swona a ku ri xikhileni xa York (tisentse ta khume na timbirhi na hafu). Swi nga tsakisa muhlayi ku hlamusela ntokoto wa yena eka mhaka leyi hilaha a ndzi byerile hakona hi 1855.

GSAM 251Tiphawundi ta Mune ta Mapa

GSAM 251.3U vule leswaku loko a ri karhi a khongela emahlweni ka Xikwembu, u tekile xiboho xo tsala buku, naswona a a tiyisekile leswaku ndlela a yi ta pfula leswaku yi kandziyisiwa. Hikokwalaho u tshame edesikeni ra yena, a ri na Bibele na konkordense, ku sungula ntirho wa yena. Endzeni ka awara yin'we, Manana Bates u nghenile ekamareni a ku, “Joseph, a ndzi na fulawa yo ringana ku endla swakudya swo baka,” naswona hi nkarhi wolowo u boxe swilo swin'wana leswitsongo leswi a a swi lava. “U pfumala mapa yo tanihi kwihi?” ku vutisa Kaputeni Bates. “Kwalomu ka tiphawundi ta mune,” ku hlamula yena. “Swi lulamile,” a hlamula. Endzhaku ka loko a humile ekamareni, u yile exitolo lexi nga kusuhi, a xava tiphawundi ta mune ta mapa ni swilo swin'wana, a swi tisa ekaya, kutani a tlhela a tshama etafuleni ra yena ro tsarela. Endzhakunyana Manana Bates a nghena a vona swilo leswi etafuleni kutani a huwelela, “Mapa lawa ma huma kwihi?” “Ha yini,” ku vutisa kaputeni, “xana a swi enelanga? U vule leswaku u lava tiphawundi ta mune.” “Ina,” a vula yena, “kambe u yi kumile kwihi?” “Ndzi yi xavile,” a vula yena; “xana a hi wona ntsengo lowu a wu wu lava ku hetisa ku baka?” “Ina,” ku ya emahlweni Manana Bates, “kambe xana wena, Kaputeni Bates, wanuna loyi a fambiseke swikepe ku suka eNew Bedford ku ya etindhawini hinkwato ta misava, u humile u ya xava tiphawundi ta mune ta mapa?” “Ina, xana a hi xona xiringaniso lexi a wu xi lava ku hetisa ku baka?” “Ina,” ku vula Manana Bates, “kambe xana u xavile tiphawundi ta mune(!) ta mapa?”

GSAM 252Tidolara ta Magidi ya Khume na Rin'we ti Tirhisiwile hikwalaho ka Ntiyiso

GSAM 252.1Ku landzele ndzingo wun'wana hi ku hatlisa. Loko Kaputeni Bates a sukile elwandle, u xavisile xiave xa yena xa xikepe hi $11,000, kambe sweswi a a tirhise hinkwaswo leswi a a ri na swona ku yisa emahlweni mhaka ya ntiyiso. Ku fikela enkarhini wolowo, Manana Bates a a nga tivi xiyimo xa yena xa ntiyiso xa timali, kambe u twe leswaku sweswi u fanele ku n'wi byela, kutani a vula hi ku rhula a ku, “Nsati, ndzi tirhisile mali yo hetelela leyi a ndzi ri na yona emisaveni eka swilo leswi.” Hi swirilo swo vava Manana Bates u vutisile, “Hi ta endla yini?” Kaputeni u pfukile, naswona hi xindzhuti hinkwaxo xa kaputeni la lawulaka xikepe xa yena, a vula a ku, “Ndzi ta tsala buku; ndzi ta yi hangalasa, ni ku hangalasa ntiyiso lowu wa Sabata emisaveni hinkwayo.” “Ina,” ku vula Manana Bates, exikarhi ka mihloti leyi a yi n'wi pfala mahlo, “hi ta hanya hi yini?” “Hosi yi ta pfula ndlela,” ku hlamula Kaputeni Bates a n'wayitela. “Ina,” ku vula Manana Bates, “Hosi yi ta pfula ndlela! Hi swona leswi u tshamaka u swi vula,” kutani a sungula ku rila hi rito leri kulu a huma ekamareni.

GSAM 252Mpfuneto lowu nga languteriwangiki

GSAM 252.2Endzhaku ka loko Kaputeni Bates a hete hafu ya awara a ri karhi a tirha, u kuceteriwile ku ya eposweni, hikuva a ku ri na papila leri a ri n'wi yimele. U fambe, naswona hakunene a ku ri na papila. Enkarhini wolowo, mali yo rhumela mapapila a yi ri tisente ta ntlhanu naswona ku hakela ka ha ri emahlweni a ku nga bohi. Mutsari wa papila leri a a tsandzekile ku hakela mali ya poso hi xivangelo xo karhi. Naswona laha nakambe Kaputeni Bates u titsongahatile, hikuva a boheka ku byela mufambisi wa poso, Nkul. Drew, loyi a a n'wi tiva kahle, leswaku a nge swi koti ku hakela mali ya poso, hikuva a a nga ri na mali; kambe u te, “Xana ndzi nga vona laha ri humaka kona?” “Famba na rona,” ku vula mufambisi wa poso, “naswona u ta hakela nkarhi wun'wana.” “E-e,” ku vula kaputeni, “a ndzi nge humesi papila leri ehofisini ku fikela loko mali ya poso yi hakeriwile.” Loko a ri na papila leri evokweni, u te, “Ndzi na mavonelo ya leswaku ku na mali eka papila leri,” kutani a hundzulukela eka mufambisi wa poso, a vutisa, “Xana u nga ndzi pfulela xona? Loko ku ri na mali endzeni, u nga susa mali ya poso; loko swi nga ri tano, a ndzi nge ri hlayi.” Mufambisi wa poso u hetisise xikombelo xa yena, kutani waswivo! a ri ri na phepha ra mali ra tidolara ta khume. Hi ku hlaya, u kume leswaku papila a ri huma eka munhu loyi a vuleke leswaku Hosi yi n'wi khorwisisile emiehleketweni leswaku Mufundhisi Bates a a lava mali, lerova a hatlisela ku n'wi rhumela yona; naswona hi ku hatlisa lokuya swi nga ha endleka u rivale ku hakela mali ya poso.

GSAM 253.1Endzhaku ko hakela mali ya poso, u yile exitolo xa swakudya, a xava barele ya mapa hi $4, ku katsa na mazambhana, chukele, na swin'wana swa nkoka. Loko a lerisa laha a swi fanele ku yisiwa kona, u te, “Kumbexana wansati u ta vula leswaku a swi fanelanga ku vekiwa kwalaho, kambe mi nga yingisi leswi a swi vulaka; mi rhula nhundzu ephorichi ya le mahlweni.”

GSAM 253.2Kutani a ya ehofisini yo gandlisa kutani a endla malunghiselelo yo kandziyisa tikopi ta gidi ta tsalwa ra kwalomu ka matluka ya dzana, hi ku twisisana leswaku loko kopi yi nyiketiwile, vagandlisi a va fanele ku yi veka eka matsalelo hi xihatla hilaha swi kotekaka hakona, va n'wi rhumela swikombiso. A a fanele ku hakela ntirho hi xihatla loko a kuma mali, naswona tibuku a ti nga fanelanga ku tekiwa ehofisini ku fikela loko swikweleti hinkwaswo swi hakeriwile.

GSAM 253.3Kaputeni Bates a a swi tiva kahle leswaku a ku na mali leyi a fanele ku yi kuma, kambe a a titwa a ri na vutihlamuleri byo tsala buku leyi, a pfumela leswaku Hosi yi ta khutaza timbilu ta vanhu leswaku va rhumela mali loko yi laveka. Endzhaku ko xava maphepha, tipene, na swin'wana, leswi endleke leswaku swilo swa le kaya swi famba emahlweni ka yena, u yile emakumu ka xitarata lexi yaka endlwini ya yena. Loko a vona leswaku swilo sweswo swi ri kona, u nghenile endlwini hi nyangwa ya le ndzhaku, kutani a tshama nakambe edesikeni ra yena. Manana Bates u nghenile a ku hi ku hiseka, “Joseph, languta ehandle ephoricheni ra le mahlweni! Swilo leswi swi huma kwihi? Ku te munhu wo rhwala nhundzu a ta swi rhula. Ndzi n'wi byele leswaku a hi swa laha, kambe u ale a swi rhula.” “Eya,” ku vula Kaputeni Bates, “ndzi ehleketa leswaku swi lulamile.” “Kambe,” ku vula Manana Bates, “swi huma kwihi?” “Eya,” ku vula Kaputeni, “Hosi hi yona yi swi rhumeke.” “Ina,” ku vula Manana Bates, “Hosi hi yona yi rhumeke swona; hi swona leswi u tshamaka u swi vula.” Kutani a nyika nsati wakwe papila, a ku, “Hlaya leri, kutani u ta tiva laha swi humaka kona.” A ri hlaya, kutani a tlhelela endzhaku ku ya rila nakambe, kambe a ku ri ku rila ka muxaka wun'wana ku nga fani na ro sungula; naswona loko a vuya u kombele ku rivaleriwa hi ku titsongahata hikwalaho ka ku pfumala ka yena ripfumelo.

GSAM 254Mali leyi Taka ya Buku

GSAM 254.1Loko ntirho wo tsala ni ku gandlisa wu ri karhi wu ya emahlweni, Kaputeni Bates a a kuma mali nkarhi na nkarhi hi poso ni hi tindlela tin'wana, minkarhi yin'wana ku suka eka vanhu lava a a nga si tshama a hlangana na vona. Loko a amukela mali, a yi hundziseriwa eka vagandlisi, naswona yi tirhisiwa eka akhawunti ya buku. Eku heteleleni ku fike siku leri tibuku hinkwato ti nga gandlisiwa, naswona ku suka eka xihlovo lexi a xi nga languteriwanga hi Makwerhu Bates, ntsalelo wa akhawunti wu hakeriwile; hi mukhuva wolowo tibuku a ti hlweleriswanga hambi ku ri siku rin'we eku hangalasweni ka tona.

GSAM 254Bili yo hetelela yi hakeriwile

GSAM 254.2H. S. Gurney, wa le Memphis, Mich., u ndzi byele hi Nyenyankulu, 1884, leswaku yena, hi mixo lowu buku ya Mufundhisi Bates a hetiwile ha wona, u amukele $100 hi xikweleti lexi a xi nga ha tirhisiwi ku suka eka wanuna loyi a vuleke leswaku a nge pfuki a n'wi hakelile. Loko a amukele mali leyi, u yi teke tanihi ntsako ku tirhisa xiphemu xa yona ku hakela xikweleti xo hetelela xa buku ya Sabata ya Mufundhisi Bates. “Kambe,” ku vula Nkul. Gurney, “Makwerhu Bates a nga tshamanga a tiva ku fikela siku ra rifu ra yena leswaku i mani la hakeleke ntsengo lowu saleke wa buku.” Ntokoto lowu wa Mufundhisi Bates eku gandliseni ka ntiyiso wa Sabata wu vonake wu ri ku byela vanhu va hina ku sukela eku sunguleni ka ku hangalasiwa ka ntiyiso hi mhaka ya Sabata, “Yanani emahlweni eka ntirho lowu, naswona langutelani leswaku nhlayiso wa Xikwembu wu ta pfula ndlela loko mi ri karhi mi ya emahlweni.”

GSAM 255Mufundhisi Bates a a ri na ku kanakana hi ta Swivono

GSAM 255.1Xiviko lexi landzelaka, lexi komisiweke ku suka eka Life Sketches, xi ta kombisa ndlela leyi nyiko ya vuprofeta na mpfuxeto wa Sabata swi hlanganeke ha yona:—

GSAM 255.2Loko a ri eku endzereni eNew Bedford, Mass., hi 1846, Nhwanyana Harmon u tolovelane na Mufundhisi Joseph Bates. A a amukerile ripfumelo ra vuya ka Kreste ka ha ri na nkarhi, naswona a a ri mutirhi la hisekaka eka mhaka leyi. A a ri wanuna wa xikreste wa xiviri, la xiximekaka ni la nga ni musa. U khome Nhwanyana Harmon hi rirhandzu ro fana ni loko a a ri n'wana wa yena. Loko a n'wi twa a vulavula ro sungula, u kombise ku tsakela lokukulu, naswona endzhaku ka loko a miyerile, u pfukile a ku, “Ndzi Thomas la kanakaka. A ndzi pfumeli eka swivono. Kambe loko a ndzi ta pfumela leswaku vumbhoni lebyi makwerhu wa xisati a byi vuleke vusiku bya namuntlha a ku ri rito ra Xikwembu hakunene eka hina, a ndzi ta va wanuna la tsakeke ku tlula hinkwavo lava hanyaka. Mbilu ya mina yi khumbekile swinene. Ndzi pfumela leswaku muvulavuri u tshembekile, kambe a ndzi swi koti ku hlamusela mayelana ni ku kombisiwa ka swilo swo hlamarisa leswi a hi byeleke swona.”

GSAM 255Nhwanyana Harmon U Amukela Sabata

GSAM 255.3Mufundhisi Bates a a hlayisa Sabata, naswona a khutaza nkoka wa yona. Nhwanyana Harmon a nga twisisanga nkoka wa yona hi nkarhi wolowo, naswona a ehleketa leswaku Mufundhisi Bates u hoxisile hi ku kandziyisa nawu wa vumune ku tlula milawu leyin'wana ya kaye. Kambe Hosi yi n'wi kombisile xivono xa vukwetsimelo bya le tilweni. Tempele ra Xikwembu ri pfuliwile etilweni, naswona u kombisiwile Areka ya Xikwembu yi funengetiwe hi xitulu xa tintswalo. Tintsumi timbirhi a ti yimile, yin'we emakumu ka rin'wana ni rin'wana ra areka, ti hangalasile timpapa ta tona ehenhla ka xitulu xa tintswalo, ni swikandza swa tona swi langute eka xona. Leswi, ntsumi leyi a yi ri na yena yi n'wi byerile, a swi yimela masocha hinkwawo ya le tilweni lama langutaka hi ku xixima lokukulu eka nawu wa Xikwembu lowu a wu tsariwile hi rintiho ra Xikwembu. Yesu u tlakusile xifunengeto xa areka, kutani a vona swiphepherhele swa ribye laha milawu ya khume a yi tsariwile. A a hlamarile loko a vona nawu wa vumune exikarhi-karhi ka milawu ya khume, wu rhendzeriwile hi xirhendzevutana xa rivoningo ro olova. Ntsumi yi te, “Hi yona ntsena ya khume leyi hlamuselaka Xikwembu lexi hanyaka lexi tumbuluxeke matilo na misava na swilo hinkwaswo leswi nga eka swona. Loko masungulo ya misava ma vekiwa, ku tlhela ku vekiwa na masungulo ya Sabata.” U kombisiwile leswaku loko Sabata ya ntiyiso a yi hlayisiwile, a ku nga ta va na munhu la nga pfumeriki kumbe la alaka leswaku Xikwembu xi kona. Ku hlayisa Sabata a ku ta sirhelela misava eka vugandzeri bya swifaniso.

GSAM 256.1Xileriso xa vumune xi kandziyeriwile, hikokwalaho hi vitaniwile ku lulamisa ku tshoveka ka nawu, ni ku yimelela Sabata leyi tshikileriweke. Munhu wa xidyoho, loyi a tikuriseke ku tlula Xikwembu, a ehleketa ku cinca minkarhi ni milawu, u tise ku cinciwa ka Sabata ku suka eka siku ra vunkombo ku ya eka siku ro sungula ra vhiki. Hi ku endla leswi u tshove nawu wa Xikwembu.

GSAM 256.2Loko ku nga si fika siku lerikulu ra Xikwembu, ku rhumeriwa rungula ro lemukisa vanhu leswaku va vuyela eku yingiseni ka nawu wa Xikwembu lowu Anti-Kreste a wu tshoveke. Nyingiso wu fanele ku yisiwa eka ku tluriwa ka nawu hi ku dyondzisa na hi xikombiso. U tlhele a kombisiwa leswaku ntsumi ya vunharhu ya Nhlavutelo 14, leyi huwelelaka milawu ya Xikwembu na ripfumelo ra Yesu, yi yimela vanhu lava amukelaka rungula leri, naswona va tlakusaka rito ra xitsundzuxo eka misava leswaku yi hlayisa milawu ya Xikwembu na nawu wa xona tanihi ndzololo ya tihlo, naswona leswaku tanihi nhlamulo eka xitsundzuxo lexi, vo tala a va ta amukela Sabata ya Hosi.⁶

GSAM 256.3Ntokoto lowu wa Nhwanyana Harmon na Mufundhisi Bates a wu fambisana na ndlela ya Hosi yo tirha. Nyingiso wa Nhwanyana Harmon na Mufundhisi White wu kokeriwile eka mhaka ya Sabata hi Mufundhisi Bates, loyi a va kombiseke ku suka eka Matsalwa swilaveko swa nawu lowu nga cinciwiki wa Xikwembu. Hambi leswi Nhwanyana Harmon a a katekisiwile hi swikombiso swo hlawuleka swo huma eka Hosi ku ringana kwalomu ka tin'hweti ta khume-nhungu, a ku nga si va ku kombisiwa nchumu ehenhla ka mhaka leyi. Sweswi nkarhi wa Hosi a wu fikile, hikuva a ku pfuxiwile vapfumeri ku hlayisa nawu wa yena, ku va nyika ku vonakala hi nyiko ya vuprofeta, naswona hi mukhuva wa yena wo tirha, rungula ra ntsumi ya vunharhu, “swileriso swa Xikwembu, ni vumbhoni bya Yesu Kreste,” swi hlanganisiwile.

GSAM 257Masungulo ya Rungula ra Ntsumi ya Vunharhu

GSAM 257.1Ku sukela nkarhi wolowo rungula ra ntsumi ya vunharhu, leri fambisanaka ni man'wana mambirhi, ri sungule ku chumayeriwa. Ntiyiso wa Sabata, wu fambisana ni areka ya Xikwembu ni ku vonakala loku a ku kula mayelana ni vukwetsimelo, swi tiyisile leswi a swi kombisiwile khale,—leswaku nhlangano wa ku ta ka Kreste lowu hundzeke a wu ri lowunene, naswona wu ri hi ku landzelelana ka Hosi. Sweswi a va swi twisisa hi ku hetiseka ku tlula rini na rini nhlamuselo ya “switepisi swinharhu swo ya ehenhla endleleni leyi yaka edorobeni ra Xikwembu.”

GSAM 257Mufundhisi Bates U Amukela Swivono Tanihi Leswi Humaka Eka Xikwembu

GSAM 257.2Hi n'hweti ya Hukuri, 1846, ku ve ni nhlengeletano le Topsham, eMaine, laha Mufundhisi Bates a a ri kona. Eka nhlangano wolowo Manana White (ku tekiwa ka Nhwanyana Harmon hi Mufundhisi James White swi boxiwile khale) u ve ni xivono lexi xi endleke leswaku Mufundhisi Bates a eneriseka hi ku hetiseka mayelana ni masungulo ya vona ya vukwembu. A a ri wanuna loyi a heteke malembe ya makumentlhanu a ri eku fambeni elwandle, a tirha mintirho hinkwayo ku sukela eka ku va mufana wo hlayisa swikepe ku ya fika eka ku va mufambisi na n'wini wa swikepe. Ku twisisa ka yena tidyondzo ta tinyeleti a ku ri loko, hilaha a ndzi byeleke hakona, a a kota ku vula hi ku kongoma loku lavaka ku va loku hetisekeke laha a a ri kona elwandle, hi ku ya hi latitude na longitude, hi ku languta swivumbiwa swa le tilweni. Munhu wo tano hi ntumbuluko a a ta tsakela ku vulavula hi tidyondzo ta tinyeleti.

GSAM 257.3Loko a vulavula na mina, u ndzi byele ndlela leyi a kholwisekeke ha yona hi masungulo ya vukwembu ya swivono. U vule leswaku u ringetile ku vulavula na Manana White siku rin'wana hi ta tinyeleti, kambe u hatle a kuma leswaku a a nga tivi nchumu hi ta tidyondzo ta tinyeleti; entiyisweni, hilaha a n'wi byeleke hakona, a a nga tivi loko se u tshame a languta buku leyi vulavulaka hi mhaka yoleyo. A a nga na ku navela ko bula hi mhaka yoleyo, kutani a hundzuluxa bulo hi ku vulavula hi misava leyintshwa, na leswi a kombisiweke swona exivonweni mayelana na yona.

GSAM 258“Matilo lama Pfulekaka”

GSAM 258.1Eka lembe leri hundzeke, hi ti 19 ta Dzivamisoko 1845, Illustrated London News a yi kandziyisile xilo xa nkoka swinene eka vativi va tinyeleti lexi humaka eka Lord Rosse, malunghana ni swikumiwa swo hlamarisa leswi a swi kumeke hi ku tirhisa theleskopu ya yena leyikulu swinene, ngopfungopfu xivono xa leswi vativi va tinyeleti va swi vitanaka “nkhova etilweni.” Vusiku byin'wana, eka nhlengeletano leyi boxiweke laha henhla, ekaya ra Nkul. Curtiss naswona emahlweni ka Mufundhisi Bates, loyi a a nga si tiyiseka hi swikombiso leswi, Manana White, loko a ri eka xivono, u sungule ku vulavula hi tinyeleti, a nyika nhlamuselo yo saseka ya mabandi ya muhlovo wa pinki leyi a yi voneke ehenhla ka pulanete yin'wana, kutani a engetela, “Ndzi vona tin'weti ta mune.” “Oho,” ku vula Mufundhisi Bates, “u langute Jupiter!” Kutani a endla swiendlo swo fana ni loko a famba exibakabakeni, a sungula ku hlamusela mabandi ni tiringi hi vuxongi bya wona lebyi cinca-cincaka, a ku, “Ndzi vona tin'weti ta nkombo.”⁷ Mufundhisi Bates a huwelela, “U hlamusela Saturn.” Endzhaku u te, “Ndzi vona tin'weti ta tsevu,” kutani hi nkarhi wolowo a sungula ku hlamusela “matilo lama pfulekaka,” hi ku vangama ka wona, a vula leswaku i ku pfuleka loku yisaka eka ndhawu leyi voningaka swinene. Mufundhisi Bates u vule leswaku nhlamuselo ya yena a yi tlula swinene xiviko xihi na xihi xa matilo lama pfulekaka lexi a tshameke a xi hlaya eka mutsari wihi na wihi.

GSAM 258.2Loko a ha vulavula a ha ri eka xivono, u pfukile hi milenge, a huwelela a ku, “O, ndzi navela swinene onge Lord John Rosse a nga va laha vusiku bya namuntlha!” Mufundhisi White u vutisile, “Xana Lord John Rosse i mani?” “O,” ku vula Mufundhisi Bates, “hi yena mutivi lonkulu wa tinyeleti wa le Nghilandi. Ndzi navela onge a ri laha ku ta twa wansati loyi a vulavula hi ta vutivi bya tinyeleti, ni ku twa nhlamuselo yoleyo ya ‘ku pfuliwa ka matilo.’ Yi le henhla ka nchumu wun'wana ni wun'wana lowu ndzi tshameke ndzi wu hlaya hi mhaka leyi.” Ku sukela hi vusiku byebyo, Mufundhisi Bates u kholwisekile hi ku hetiseka leswaku swivono swa Manana White a swi ri handle ka vutivi ni vulawuri bya yena. Leswi swin'we ni xivumbeko xa xitsundzuxo ni dyondzo leyi nyikeriweke, swi n'wi khorwisile leswaku a swi huma eka Xikwembu.

GSAM 259.1Xiendlakalo lexi etilweni lexi hlamuseriweke hi Manana White eka xivono xexo, i mhaka leyi nga vulavuriwiki ngopfu hi vatsari va swa tinyeleti. Huygens, mukumi wa rona wo sungula, u nyika nhlamuselo leyi landzelaka:—

GSAM 259Ku vonakala lokukulu eka banga ra Orion

GSAM 259.2“Vativi va tinyeleti va veka tinyeleti tinharhu swin'we eka banga ra Orion; loko ndzi languta lexi nga exikarhi hi thelesikopu, hi lembe ra 1656, ku humelele tinyeleti tin'wana ta khume na timbirhi endhawini ya lexi xin'we; exikarhi ka tona, tinharhu leti lavaka ku khumbana, na tin'wana ta mune to engetela ti humelerile, ti hazima onge hiloko ti ri endzeni ka papa, lerova xivandla lexi nga kusuhi na tona xi vonake xi vangama swinene ku tlula tilo hinkwaro leri seleke, leri, hikwalaho ka maxelo lamanene, ri vonekaka ri ri ntima hi ku helela, onge hiloko ri voneka hi ku tirhisa khetheni leri pfulekaka, leri munhu a kotaka ku vona hi ku ntshunxeka xifundzha xin'wana lexi a xi voningile swinene.”

GSAM 259.3William Herschel u vula hi ku pfuleka loku eka tilo:—

GSAM 259.4“Loko dayamitara ya yona eka mpfhuka lowu yi endla angle ya 10°, angle ya kona yi lava ku fika eka 10°, vukulu bya yona byi fanele byi va lebyi nga ehleketelekiki nikatsongo. Ku hlayeleriwile leswaku yi fanele yi va kambirhi wa tiriliyoni wa minkarhi ku tlula vukulu bya dyambu.”

GSAM 259Ku voninga ku tlula Dyambu

GSAM 259.5Thomas Dick, n'wafilosofi, u vulavula hi ndlela leyi hi ta nkungu lowu voningaka lowu:—

GSAM 259.6“Loko a hi vekiwe kusuhi na yona ku fana na hafu ya mpfhuka wa nyeleti leyi nga kusuhi swinene, hambi leswi mpfhuka wolowo wu nga wukulu, ku suka eka ndhawu yo tano a yi ta kombisa ku vangama loku yelanaka na ka dyambu; naswona eka swivumbiwa leswi nga ekusuhi swinene na yona a yi ta tata xiphemu lexikulu xa tilo, naswona yi humelela hi ku vangama loku nga hlamuselekiki. Kambe xikongomelo xa makumu xa nchumu wo tano, eka swiyenge hinkwaswo swa wona na vuxaka bya wona, kumbexana xi ta ha ta paluxiwa eka minkarhi leyi taka ya vutomi lebyi nga heriki; naswona, ku fana na swilo swin'wana swo tala eka swivandla leswi nga le kule swa ntumbuluko, xi pfuxa emiehleketweni ku navela lokukulu ko vona swivono swo saseka na swa xihundla swa vuako swi ri karhi swi paluxiwa switsongo swin'wana.”⁸

GSAM 260.1Mufundhisi Bates, loko a pfala xitsalwana hi mhaka leyi, u te:—

GSAM 260.2“Hikokwalaho hi vona ku suka eka vumbhoni hinkwabyo lebyi tisiweke (naswona a hi ta nyikela byo tala swinene, loko swi laveka), leswaku laha ku na xiendlakalo xo hlamarisa swinene lexi nga hlamuselekiki etilweni; nkhova etilweni leri rhendzeleko ra rona ku tlulaka timayili ta tibiliyoni ta khume na wun'we na madzana ya nharhu na khume na mune [11,000,000,314]. Ku vula Huygens la dumeke, ‘A ndzi si tshama ndzi vona nchumu wo fana na swona exikarhi ka tinyeleti tin'wana leti nga fambiki—ku vona hi ntshunxeko eka ndhawu yin'wana leyi voningaka swinene.’”

GSAM 260Vumbhoni Byin'wana hi ta Xivono xa Tiplanete

GSAM 260.3Hi tlhela hi tshaha marito ya Manana Truesdail, loyi a a ri kona hi nkarhi lowu xivono lexi ku vulavuriwaka ha xona xi nyikiweke. U te:—

GSAM 260.4“Makwavo White a a tsanile swinene hi rihanyo, naswona loko swikhongelo swi ri karhi swi endliwa hikwalaho ka yena, Moya wa Xikwembu wu hi khomile. Hi hatle hi xiya leswaku a a nga ha twisisi swilo swa laha misaveni. Loku a ku ri ku vona ka yena ko sungula ka misava ya tiplanete. Endzhaku ko hlayela hi rito leri twalaka tin'weti ta Jupiter, naswona endzhakunyana ta Saturn, u nyikele nhlamuselo yo saseka ya swirhendze swa leyi yo hetelela. Kutani a vula a ku, ‘Vaaki i vanhu vo leha, va xindzhuti, lava nga faniki nikatsongo ni vaaki va misava. Xidyoho a xi si tshama xi nghena laha.’ A swi vonaka eka xikandza lexi n'wayitelaka xa Makwerhu Bates leswaku ku kanakana ka yena ka nkarhi lowu hundzeke mayelana ni xihlovo xa swivono swa yena a swi n'wi suka hi xihatla. Hinkwerhu a hi tiva leswaku Kaputeni Bates a a ri murhandzi lonkulu wa tidyondzo ta tinyeleti, hikuva a a tala ku hi komba swivumbiwa swo tala swa le tilweni leswaku hi dyondza. Loko Makwavo White a hlamula swivutiso swa yena endzhaku ka xivono, a vula leswaku a nga si tshama a dyondza kumbe ku kuma vutivi hi ndlela leyi, u tele hi ntsako ni ku tsaka. U dzunise Xikwembu, a kombisa ripfumelo ra yena ra leswaku xivono lexi mayelana ni tiplanete xi nyiketiwe leswaku a nga ha vi na ku kanakana nakambe.”⁹

GSAM 261Hanci yo Biha yi Olova hi Xitshuketa

GSAM 261.1Endzhakunyana ka nhlangano lowu eTopsham, ku humelele xiendlakalo xin'wana xo hlamarisa lexi fambisanaka ni swivono, lexi ndzi nga ta xi rungula hilaha ndzi byeriweke hakona hi Mufundhisi Bates:—

GSAM 261.2Mufundhisi White a a tirhisa n'wana wa hanci loyi a a nga si leteriwa hi ku hetiseka na golonyi ya le makete ya switulu swimbirhi, leyi a yi endliwile yi nga ri na xisirhelelo xa le mahlweni, kambe a yi ri na xitepisi lexi tsemakanyaka emahlweni ka golonyi, na xitepisi xa nsimbi lexi humaka eka timhandzi to koka golonyi. A swi laveka leswaku ku va na vukheta lebyikulu loko ku chayela hanci leri, hikuva loko tingoti kumbe xin'wana xi khumba matlhelo ya rona, a ri ta raha hi vukarhi hi nkarhi wolowo, naswona a ri fanele ri khomiwa nkarhi hinkwawo hi tingoti leti tiyeke leswaku ri nga tsutsumi. Hanci leri a ri ri ra ntlawa lowu a va lava ku ya endhawini ya vona, naswona tanihi leswi Mufundhisi White a a tolovele ku lawula tihanci leti nga si dyondzisiwaka, u ehlekete leswaku a nge vi na xiphiqo lexikulu na leri. Kambe, loko a va tiva leswaku hi nkarhi wa ku hlundzuka ka rona lokukulu a ri tshame ri dlaya vavanuna vambirhi, un'wana hi ku n'wi pfalasa emaribyeni ya le tlhelo ka gondzo, kumbexana a a ta va a nga tiyiseki ngopfu.

GSAM 261.3Eka nkarhi lowu a ku ri na vanhu va mune egolonyini, Mufundhisi White na nsati wakwe va ri exitulwini xa le mahlweni, na Mufundhisi Bates na Israel Damon exitulwini xa le ndzhaku. Loko Mufundhisi White a ri karhi a ringeta hi matimba ku lawula hanci, Manana White a a ri karhi a vulavula hi ntiyiso, kutani matimba ya Xikwembu ma wela eka ntlawa, naswona a tekiwa hi xivono, a ha tshame egolonyini. Hi nkarhi lowu a huweleleke a ku “Ku dzunisiwa!” loko a nghena eka xivono, hanci ri yime hi xitshuketa ri nga tsekatseki nikatsongo, kutani ri korhamisa nhloko. Hi nkarhi wolowo Manana White a pfuka, a ri eka xiyimo lexi, naswona hi mahlo yakwe a langute ehenhla, a tlula emahlweni ka golonyi, a rhelela ehansi ehenhla ka timhandzi to koka golonyi, mavoko yakwe ma ri ehenhla ka marhaku ya n'wana wa hanci. Mufundhisi Bates a huwelela eka Mufundhisi White, a ku, “N'wana wa hanci u ta raha wansati loyi a n'wi dlaya.” Mufundhisi White a hlamula, “Hosi yi khome n'wana wa hanci sweswi; a ndzi lavi ku nghenelela.” N'wana wa hanci u yime a olova ku fana ni hanci ra khale. E tlhelo ka gondzo, xitsunga a xi tlakukile kwalomu ka tinenge ta tsevu, naswona ekusuhi ni rihlampfu a ku ri ni ndhawu ya byanyi. Manana White, a ha langute henhla hi mahlo yakwe, a nga langutanga ehansi ni kan'we, u khandziye xitsunga a ya eka ndhawu ya byanyi, kutani a famba-famba endzhaku ni mahlweni ku ringana timinete ti nga ri tingani, a ri karhi a vulavula no hlamusela vuxongi bya misava leyintshwa. Kutani, a ri karhi a langute henhla hi nhloko, a rhelela ehansi ka xitsunga, a famba a ya eka golonyi, a kandziya eka switepisi, a veke voko rakwe eka marhaku ya xihanci lexitsongo, kutani a tlhandluka a ya eka timhandzi to koka golonyi, a nghena egolonyini nakambe. Loko ntsena a tshama exitulwini, xivono xi hela, naswona hi nkarhi wolowo xihanci, handle ka xikombiso xihi na xihi lexi humaka eka muchayeri, xi sungula ku famba, xi ya endleleni ya xona.

GSAM 262.2Loko Manana White a ri handle ka golonyi, Mufundhisi White u ehlekete ku ringa hanci, a vona loko hakunene yi olovile kumbe e-e. Eku sunguleni u yi khumbile ntsena hi nkhavi; minkarhi yin'wana hanci a yi ta hlamula hi ku raha, kambe sweswi a ku vanga na ku tshukatshuka. Kutani a yi ba hi matimba, endzhaku a ba hi matimba swinene, a tlhela a ba hi matimba ku tlula. Hanci leri a ri nga ri na mhaka na ku biwa nikatsongo, kambe a ri vonaka ri nga ri na khombo ku fana na tinghala leti nomo wa tona a wu pfariwile hi tintsumi vusiku lebyi Daniyele a heteke a ri ebakweni ra tona. “A ku ri ndhawu yo chavisa,” ku vula Mufundhisi Bates, “naswona a swi ri erivaleni leswaku Matimba lawa ma endleke swivono, hi nkarhi wolowo a ma hlulile ntumbuluko wa nhari wa hanci leri.”

GSAM 262.3Loko xivono lexi a ku ri ntsena vuyelo bya mavabyi man'wana ya miri wa yena, xivutiso lexi humelelaka hi xoxe i lexi, Xana hanci a yi vabya hi ndlela leyi fanaka?

GSAM 262Vumbhoni bya Israel Damon

GSAM 262.4Laha ndzi ta nyikela, tanihi vumbhoni byo seketela xiviko lexi ndzi xi kumeke eka Mufundhisi Bates, xiviko lexi landzelaka:—

GSAM 262.5“Kwalomu ka malembe ya makume mbirhi lama hundzeke, endzhaku ka loko ndzi sungurile ku hlonipha Sabata, Israel Damon u ndzi byele swiyimo swa loko Makwavo White a ri na xivono loko yena, Mufundhisi Bates, na Mufundhisi White ni nsati wa yena a va ri karhi va chayela hi golonyi yo vevuka endzhaku ka hanci leri a ri nga yingisi. Namuntlha ndzi hlayile nhlamuselo leyi nga laha henhla ya xiendlakalo lexi, hilaha yi tsariweke hakona hi Mufundhisi Loughborough, naswona yi fambisana hi ku hetiseka na leswi Mufundhisi Damon a ndzi byeleke swona.” Ku sayiniwe, “R. S. Webber, Battle Creek, Mich., Nyenyenyani 9, 1891.”

GSAM 263Vumbhoni bya Mufundhisi Bates hi ta Swivono

GSAM 263.1Mufundhisi Bates u hlamusela ntokoto wa yena hi ndlela leyi:—

GSAM 263.2“Hambi leswi a ndzi nga voni nchumu eka vona lexi a xi lwisana ni rito, kambe ndzi chuhile swinene naswona ndzi ringiwile ngopfu, naswona nkarhi wo leha a ndzi nga lavi ku pfumela leswaku a ku ri nchumu wun'wana handle ka leswi a swi vangiwa hi xiyimo xa nkarhi wo leha xa ku tsana ka miri wa yena.

GSAM 263.3“Hikokwalaho ndzi lave mikarhi emahlweni ka van'wana, loko miehleketo ya yena yi vonaka yi ri leyi ntshunxekeke eka ku nyanyuka (handle ka nhlengeletano), ku n'wi vutisa swivutiso swo tala ni ku n'wi kambisisa, swin'we ni vanghana va yena lava a va famba na yena, ngopfungopfu makwavo wa yena wa xisati la n'wi tlulaka hi malembe, leswaku ndzi kuma, loko swi koteka, ntiyiso. Eka maendzo yo tala lawa a ma endleke eNew Bedford na Fairhaven ku sukela nkarhi wolowo, loko a ri eka minhlangano ya hina, ndzi n'wi vonile a ri eka xivono minkarhi yo tala, na le Topsham, Maine; naswona lava a va ri kona eka swiendlakalo swin'wana swo tsakisa sweswo va tiva kahle hi ku tsakela na ku tiyimisela lokukulu loku a ndzi yingisela rito rin'wana na rin'wana, ndzi languta xiendlo xin'wana na xin'wana, ku kuma vukanganyisi kumbe nkucetelo wa ku lawula miehleketo. Naswona ndzi nkhensa Xikwembu hi lunghelo leri ndzi veke na rona na van'wana ku va timbhoni ta swilo leswi. Sweswi ndzi nga vulavula hi ku tiyiseka hi tlhelo ra mina. Ndzi pfumela leswaku ntirho i wa Xikwembu, naswona wu nyikeriwile ku chavelela ni ku tiyisa ‘vanhu va xona lavo hangalaka,’ ‘lawo handzuriwa,’ na ‘lawo hlampuriwa,’ ku sukela loko ntirho wa hina wu pfariwa ... hi Nhlangula, 1844. Xiyimo lexi pfilunganyekeke xa ‘Waswivo, laha!’ na ‘Waswivo, kwalaho!’ ku sukela nkarhi wolowo xi pfilunganyile swinene vanhu va Xikwembu lava tshembekaka ni lava rhandzaka, naswona xi endle swi tika swinene eka lava a va nga swi koti ku hlamusela matsalwa yo tala lama kanetanaka lawa va ma voneke. Ndzi pfumela leswaku ndzi amukerile ku vonakala ni dyondzo eka tindzimana to tala leti a ndzi nga swi koti ku ti twisisa kahle khale. Ndzi pfumela leswaku i n'wana wa Xikwembu la tinyiketelaka, la tshembekaka, ni la rhandzaka ku endla.”¹⁰

GSAM 263.4“Mutsari a nga ‘kumi mianakanyo’ ya swivono swa yena ‘eka tidyondzo kumbe vudyondzi bya khale.’ Loko a amukela xivono xa yena xo sungula, hi N'wendzamhala, 1844, yena na ntlawa hinkwawo le Portland, Maine (laha vatswari va yena a va tshama kona hi nkarhi wolowo), a va tshikile ‘Xirilo xa le Xikarhi ka Vusiku’ tanihi loko se ku hundzile. Hi kona laha Hosi yi n'wi kombiseke hi xivono xihoxo lexi yena na ntlawa wa le Portland a va wele eka xona. Kutani a byela ntlawa xivono xa yena, naswona va pfumela leswaku ntokoto wa vona wa n'hweti ya vunkombo a ku ri ntirho wa Xikwembu.”¹¹

GSAM 264Ndlela leyi Marungula Manharhu a ma Langutiwa ha yona hi 1847

GSAM 264.1Leswi landzelaka swo huma eka Mufundhisi James White, leswi tsariweke hi Dzivamisoko, 1847, swi ta kombisa ndlela leyi marungula manharhu a ma tekiwa ha yona hi nkarhi wolowo:—

GSAM 264.2“Vakholwa va ku ta ka vumbirhi ka Kreste va mixaka hinkwayo va pfumela leswaku ntsumi leyi kombisiweke eka tindzimana ta vutsevu na vunkombo ta ndzima leyi (Nhlavutelo 14), yi yimela rungula ra ku ta ka Kreste eka kereke na misava.... Ntirho wa ntsumi ya vumbirhi a ku ri ku kombisa ntlawa wa vakholwa va ku ta ka Kreste leswaku Babilona yi wile. Naswona tanihi leswi xiphemu lexikulu xa vona xi nga dyondzanga mhaka leyi ku fikela loko matimba ya ‘ku huwelela ka le xikarhi ka vusiku’ ma va pfuxa hi nkarhi lowu faneleke leswaku va baleka va huma etikerekeni ku nga si fika siku ra vukhume, swi vula leswaku ku sukela hi n'hweti ya nkombo, 1844, rungula ra ntsumi ya vunharhu a ri ri, naswona na sweswi i, xitsundzuxo eka vakwetsimi leswaku va ‘khoma swi tiya,’ naswona va nga tlheleli endzhaku, ni ku ‘amukela’ mimfungho leyi ntlawa wa vanhwanyana wu yi suseke hi nkarhi wa xirilo xa ntsumi ya vumbirhi.

GSAM 264.3“Xana rungula ra ntiyiso ra vanhu va Xikwembu, ku sukela hi n'hweti ya vunkombo, 1844, a ri nga ri xitsundzuxo xo fana na lexi xana?—Ina, hakunene ri ri tano.... Ndzimana ya vukhume-mbirhi yi vula leswaku, ‘Laha ku na ku lehisa mbilu ka vakwetsimi: hi vona lava hlayisaka milawu ya Xikwembu ni ripfumelo ra Yesu.’ U va vona kwihi, Yohane?—Hambi swi ri, ‘laha,’ hi nkarhi wa rungula ra ntsumi ya vunharhu. Tanihi leswi nkarhi wo leha wo tiyisela ni ku rindza wu nga kona ku sukela hi n'hweti ya nkombo, 1844, naswona tanihi leswi ntlawa lowu hlayisaka Sabata, na swin'wana, wu humeleleke ku sukela hi nkarhi wolowo, swa vonaka leswaku hi hanya eka nkarhi wa rungula ra ntsumi ya vunharhu.”¹²