Ndzhima 7 — Ku Andza hi Rivilo ka Rungula
GSAM 126.1“KUTANI ndzi vona ntsumi yin'wana ya matimba yi rhelela yi huma etilweni, yi ambale papa: naswona nkwangulatilo a wu ri ehenhla ka nhloko ya yona, ni xikandza xa yona a xi fana ni dyambu, ni milenge ya yona ku fana ni tipilara ta ndzilo; naswona a yi khome buku leyitsongo leyi pfulekeke evokweni ra yona: kutani yi veka nenge wa yona wa xinene elwandle, ni nenge wa yona wa ximatsi emisaveni, yi huwelela hi rito leri kulu, ku fana ni ku vomba ka nghala: naswona loko a huwelele, ku dzindza ka tilo swa nkombo swi humesa marito ya swona.... Kutani ntsumi leyi ndzi yi voneke yi yimile elwandle ni le misaveni yi tlakusa voko ra yona etilweni, yi hlambanya hi Loya a hanyaka hilaha ku nga heriki, loyi a tumbuluxeke tilo ni leswi nga eka rona, ni misava ni leswi nga eka yona, ni lwandle ni leswi nga eka rona, leswaku nkarhi a wu nga ha vi kona: kambe emasikwini ya rito ra ntsumi ya vunkombo, loko a ta sungula ku ba, xihundla xa Xikwembu xi ta hetiseka, hilaha xi byeleke vatirhi va xona vaprofeta hakona.”1
GSAM 126Ntsumi Xikombiso xa Varhumiwa va Vanhu
GSAM 126.2Tanihi leswi se swi kombisiweke, ntirho wo chumayela evhangeli wu nyiketiwile vanhu, naswona Hosi yi tshembisile nkateko wa yona eka ntirho wolowo ku fikela “eka makumu ya misava.”2 Hikokwalaho ntsumi leyi rhwaleke rungula leri yi fanele ku va xikombiso xa rungula leri khumbaka nkarhi leri nga ta chumayeriwa vaaki va misava. Rungula leri ri chumayeriwa ku suka eka buku leyi “pfuleriweke,” leswi swi kombisaka hi ku kongoma leswaku yi tshame yi pfariwile. Varhumiwa lava va xiximiwa hi Xikwembu; hikuva “nkwangulatilo,” xikombiso xa ntwanano wa Xikwembu, wu le henhla ka vona, naswona va yimile va ambarile ku vonakala ka ku vangama ka Xikwembu, va tlhela va tivisa rungula hi matimba ya Muvumbi wa swilo hinkwaswo. Lexi xi boxiwaka laha i rungula ra nkarhi, leri khale a ri “pfariwile,” kambe sweswi ri tivisiwa ku suka eka buku leyi “pfuleriweke.”
GSAM 127.1Eka tindzima leti hundzeke swi kombisiwile leswaku Hosi yi funghe nkarhi lowu ku vonakala ku faneleke ku nyikeriwa ha wona malunghana ni ku hela ka nkarhi lowukulu wa vuprofeta—masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu—lowu yisaka eka vuavanyisi byo lavisisa; leswaku vhumbhori bya leswaku vutivi byi ta andza byi hetisekile hi ku kongoma hi ku pfuxa vo tala lava eka vona a paluxeke ku vonakala loku; naswona leswaku u tlhele a fungha nkarhi lowu “xifaniso xa nsinya wa figi” a xi fanele ku dyondziwa, hi ku pfuxa vadyondzisi va yena hi nkarhi wolowo leswaku va ya huwelela xifaniso xexo emisaveni. Hi ku kongoma loku fanaka, u funghe laha rungula ra nkarhi ri faneleke ku kula ku fikela eka ku huwelela ka rona lokukulu, naswona sweswo swi hetisekile hi ku kongoma loku fanaka.
GSAM 127Xirilo Lexikulu xa Rungula ro Sungula
GSAM 127.2Nkarhi lowu rito leri tlakukeke ra xitiviso lexi a ri fanele ku humesiwa i xivutiso xa nkoka. Ri vekiwile laha exikarhi ka ku ba ka mhalamhala ya vutsevu na ya vunkombo, leswi swi nga vonakaka ku nga ri hi xiyimo xa rona eka matsalwa ntsena, kambe na hi rungula hi roxe, leri nge: “Emasikwini ya rito ra ntsumi ya vunkombo, loko yi sungula ku ba, xihundla xa Xikwembu xi fanele xi hetisiwa, hilaha xi byeleke vatirhi va xona vaprofeta hakona.” Loku i vumbhoni lebyi nga kanakanisiki bya leswaku nkarhi lowu tivisiweke eka rungula leri wu fika ku fikela eku beni ka mhalamhala ya vunkombo.
GSAM 127Nkarhi wa Xirilo Lexikulu
GSAM 127.3Loko ntsumi ya vunkombo yi ba, hi hlaya leswaku “tempele ra Xikwembu ri pfuliwile etilweni, kutani ku voniwa areka ya ntwanano wa xona etempeleni ra xona.”3 Eka vukorhokeri bya ndhawu yo kwetsima ya laha misaveni, kamara leri a ri ri na areka—ndhawu leyi kwetsimaka ku tlula hinkwato—a ri pfuliwa kan'we ntsena hi lembe; a swi ri hi siku ra ku rivaleriwa ka swidyoho, naswona hi xikongomelo xo sula swidyoho—ku basisa ndhawu yo kwetsima. Nkarhi lowu vuriweke hi vaprofeta, laha ntirho lowu wo basisa, lowu hetisekisiweke hi Kreste, wu faneleke ku endleka, i eku heleni ka masiku ya 2300.4 Ku tlhela ku vuriwa leswaku loko ntsumi ya vunkombo yi ba, marito etilweni ma vula leswaku nkarhi wu fikile leswaku vafi va avanyisiwa.5
GSAM 128.1Xikombiso lexi xa vuprofeta xa Nhlavutelo 10 xi kombisa nkarhi lowu rungula leri ri faneleke ku huma “hi rito leri tlakukeke,” naswona eku heteleleni, “ku fana ni nghala loko yi vomba.” Nkarhi lowu, hi ku ya hi vuprofeta lebyi, rungula a ri ta kula ri fika eka “ku huwelela ka rona lokukulu” i ku sukela eku heleni ka mhalamhala ya vutsevu ku fikela emakumu ka nkarhi wolowo wa vuprofeta lowu yisaka eku basisiweni ka ndhawu yo kwetsima, hi marito man'wana, ku fikela emakumu ka masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu. Timhalamhala ta mune to sungula ti hetisekile eka tinyimpi ta vaGoths, vaVandals, vaHuns, na swin'wana, leti avanyiseke Rhoma ya le Vupeladyambu hi swiphemu kumbe mimfumo ya khume.
GSAM 128Mhalamhala ya Vuntlhanu
GSAM 128.2Mhalamhala ya vuntlhanu yi kombisa ku tlakuka ka Vumohamedi ni papa ra swihoxo swa rona, kambe ngopfungopfu nkarhi wa “tinhweti ta ntlhanu,” kumbe malembe ya dzana na makume ntlhanu ya xiviri ku sukela loko va “ve ni hosi ehenhla ka vona.” Hi ti 27 Mawuwani 1299, Othman, musunguri wa mfumo wa Ottoman, u hlasele tiko ra Nicomedia. Ku sukela nkarhi wolowo va ka Ottoman va karhate no “hlupha” mfumo wa le Vuxeni bya Rhoma ku fikela hi ti 27 Mawuwani 1449, ku nga malembe ya dzana na makumentlhanu ya ku twakala ka mhalamhala ya vuntlhanu. Hi nkarhi wolowo Vaturuki va tile hi mavuthu ya vona ku lwa na doroba ra Constantinople hi roxe, va tirhisa mpuputso wa swibamu enyimpini ya vona; naswona ku suka eka xibamu lexikulu xa nsimbi, lexi mutsari wa matimu Gibbon a vulaka leswaku a xi lava tihomu ta makume-ntsevu ku xi koka, va duvurile maribye lamakulu eka makhumbi ya Constantinople.
GSAM 128Ku Pfala ka Mhalamhala ya Vutsevu
GSAM 128.3Hi nkarhi wolowo, John Palleologus, loyi vatsari va matimu va n'wi tekaka a ri hosi ya makumu ya Mugriki, u lovile. Constantine Decozes a a ri mudyandzhaka la nga ni mfanelo ya xiluvelo, kambe ku vuriwa leswaku ku chava ka yena Amurath, sultan wa Muturuki, loyi a a lwa na yena nyimpi, swi n'wi endle a kombela mpfumelelo eka Amurath leswaku a tshama exiluvelweni. Xiendlo xo tano a xi ta lava ku fana ni ku nyiketa xiluvelo eka Vaturuki. Entiyisweni, endzhaku ka nkarhi wutsongo va-Ottoman va teke doroba ra Constantinople ni mfumo wa le Vuxeni wa Rhoma. Hikokwalaho va (hi tlhelo ra tipolitiki) “dlaye” mfumo wolowo lowu va nga wu “xanisa” khale. A va fanele ku wu “dlayisa” ku ringana “awara yin'we, ni siku rin'we, ni n'hweti yin'we, ni lembe rin'we.”
GSAM 129.1Loko hi teka leswi tanihi nkarhi wa vuprofeta, siku rin'we ri yimela lembe rin'we, xana a ku ta va nkarhi wo leha ku fikela kwihi? Xiphiqo xi olovile: lembe, masiku ya 360, kumbe malembe; n'hweti, masiku ya 30, kumbe malembe; naswona siku rin'we, lembe rin'we,—hinkwaswo swi hlangana, i masiku ya 391, kumbe, hi ku kongoma, malembe ya 391. Awara yin'we tanihi xiphemu xa vu-24 xa siku, tanihi mfungho, yi nga va hafu ya n'hweti, kumbe masiku ya khume-ntlhanu. Nkarhi hinkwawo wa ku fuma loku tiyimeleke ka Vamohamedi eka tiko ra Vurhoma ra le Vuxeni hikokwalaho wu ta va malembe ya 391 na masiku ya 15. Loku loko ku engeteriwa eka Mawuwani 27, 1449, swi hi yisa eka Mhawuri 11, 1840, ku va ku hela ka nkarhi wa ntshunxeko wa Vaturuki, hilaha swi vekiweke hakona ehansi ka mhalamhala ya vutsevu.
GSAM 129Dokodela Josiah Litch u Vhumbha Ku Wa ka Mfumo wa Ottoman
GSAM 129.2Hi 1838 Dokodela Josiah Litch, wa le Philadelphia, Pa., endzhaku ko amukela ntiyiso lowu boxiweke hi William Miller, u hlanganile entirhweni wo hangalasa rungula leri ngopfu. U lunghiselerile switsalwana leswaku swi kandziyisiwa leswaku swi hlayiwa hi vanhu mayelana ni mhaka ya timhalamhala ta nkombo ta Nhlavutelo. A a tiyisile hi ku hetiseka leswaku mhalamhala ya vutsevu yi ta heta ku ba naswona mfumo wa Ottoman wu ta wa hi siku ra vu-11 ra Mhawuri, 1840, naswona sweswo a swi ta kombisa misava leswaku siku eka vuprofeta bya swikombiso ri yimela lembe ra nkarhi wa xiviri.
GSAM 129.3Vamakwavo van'wana, hambi ku ri lava a va pfumelelana na yena eka mhaka leyi, va rhurhumele hi ku chava hikwalaho ka vuyelo “loko swi nga humeleli” hilaha a vuleke hakona. Kambe, leswi a swi n'wi chavisanga, u ye emahlweni a endla hinkwaswo leswi a nga swi kotaka ku hangalasa mavonelo ya yena eka mhaka ya le Turkey. Tigazeti ta mani na mani ti hangalasile leswi a swi vuleke hi mhaka leyi. Tinhlengeletano ta lava kanetaka vukhongeri ti kanerisile mhaka leyi eka minhlangano ya tona, kutani ti ku, “Hi loyi wanuna la ringetaka nchumu, naswona loko mhaka leyi yi humelela hilaha a vulaka hakona, swi ta tiyisisa leswi a swi vuleke handle ko kanakana leswaku siku rin'we eka vuprofeta ri yimela lembe, ni leswaku masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu i malembe yo tano, ni leswaku ma ta hela hi 1844.”
GSAM 130.1Ku kandziyisiwa ka dyondzo ya Dokodela Litch swi vange ku pfuxeka lokukulu, naswona magidi yo tala ma vitaniwile hi ndlela yoleyo ku langutela ku hela ka swirhalanganyi leswi a swi humelerile exikarhi ka Mehemet Ali, pasha wa le Egipta, na sultan wa le Turkey. Madzana ma te, “Loko mhaka leyi yi hela hilaha dokodela a vuleke hakona, swi ta tiyisisa nawu wa ‘siku-lembe’ wo hlamusela nkarhi wa xikombiso, naswona hi ta va Va-Adventista.”
GSAM 130Sultan wa le Turkey eNyimpini na Pasha wa le Egipta
GSAM 130.2Ku ringana malembe yo hlayanyana emahlweni ka 1840, sultan a a ri eku lweni na Mehemet Ali, pasha wa le Egipta. Hi 1838, xiphiqo exikarhi ka sultan na mufumiwa wakwe wa le Egipta xi siveriwile hi nkarhinyana hi nkucetelo wa vaambasadori va matiko mambe. Hambiswiritano, hi 1839, nyimpi yi sungurile nakambe, naswona yi yisiwile emahlweni ku fikela loko, enyimpini ya ntlawa exikarhi ka masocha ya sultan na Mehemet, vuthu ra sultan ri herisiwile hi ku helela naswona ri lovisiwile, naswona swikepe swa yena swi tekiwile hi Mehemet swi yisiwa eEgipta. Sultan a a hluriwile swinene lerova, loko nyimpi yi sungula nakambe hi Mhawuri, a a ri na swikepe swimbirhi swa matimba na swinharhu swa tinyimpi ntsena tanihi masalela yo biha ya vuthu ra swikepe ra le Turkey leri a ri ri na matimba khale. Vuthu leri ra swikepe Mehemet u arile hi ku tiya ku ri nyiketa a vuyisela eka sultan, naswona u tivisile leswaku loko mimfumo yi ringeta ku ri teka eka yena, u ta ri hisa. Swilo a swi ri eka xiyimo lexi, loko hi 1840, Nghilandi, Rhaxiya, Awustriya, na Phrusiya swi nghenelela, naswona swi kunguhata ku lulamisa xiphiqo lexi; hikuva a swi ri erivaleni leswaku, loko a nga tshikeriwile, Mehemet a ta hatla a va mufumi wa xiluvelo xa sultan.
GSAM 131Ku Nghenelela ka Matimba lama Hlanganeke
GSAM 131.1“Sultan u amukerile ku nghenelela loku ka matimba lama hlanganeke, kutani a nyiketa mhaka leyi hi ku tirhandzela emavokweni ya vona. Nhlengeletano ya matimba lawa yi khomeriwe eLondon, laha sheik, Effendi Bey Likgis, a a ri kona tanihi muyimeri la nga na matimba hinkwawo wa Ottoman. Ku endliwe xitiviso xa makumu, lexi a xi fanele ku nyiketiwa eka pasha wa le Egipta, laha sultan a faneleke ku n'wi nyika mfumo wa ndzhaka wa le Egipta, na xiphemu hinkwaxo xa Siriya lexi sukaka eGulf of Suez ku ya fika eTiveni ra Tiberias, swin'we na xifundzha xa Acre, vutomi byakwe hinkwabyo; yena, hi tlhelo rakwe, a fanele ku huma eka swiphemu swin'wana hinkwaswo swa mfumo wa sultan leswi a a swi khomile, naswona a vuyisa vuthu ra swikepe ra Ottoman. Loko a ala nyiko leyi ku suka eka sultan, matiko ya mune a ma fanele ku teka mhaka leyi emavokweni ya wona, naswona ma tirhisa tindlela tin'wana ku n'wi sindzisa ku pfumela hilaha ma vonaka swi fanerile.
GSAM 131.2A swi ri erivaleni leswaku hi ku hatlisa loko xileriso lexi xo hetelela xi nyiketiwa Mehemet Ali, mhaka leyi a yi nga ta tlhela yi lawuriwa hi loyi a rhangaka [sultan], naswona vulawuri bya timhaka takwe, ku sukela nkarhi wolowo, a byi ta va emavokweni ya matiko ya le handle.
GSAM 131Vuprofeta byi Hetisekile—Makumu ya Ntshunxeko wa le Turkey
GSAM 131.3“Sultan u rhumerile Rifat Bey hi xikepe xa mfumo eAlexandria, ku ya tivisa pasha hi ta xileriso xa makumu. Xi nyikiwile yena, naswona u xi amukerile, hi siku ra vu-11 ra Mhawuri, 1840! Hi siku rero, sultan u rhumele papilana eka vaambasadori va matiko ya mune, a vutisa leswaku a ku ta tekiwa goza rihi loko pasha a ala ku landzelela swileriso swa xitiviso xa makumu; laha va hlamuleke leswaku swi lulamisiwile, naswona a ku nga laveki leswaku a tshikileleka hi mhaka yin'wana na yin'wana leyi a yi nga ha humelela. Siku leri nkarhi wa malembe ya madzana manharhu na makume-kaye na rin'we na masiku ya khume ntlhanu lowu a wu averiwe ku ya emahlweni ka mfumo wa Ottoman wu herile; naswona a ku ri kwihi ntshunxeko wa sultan?—A wu nga ha ri kona!”6
GSAM 132.1Ku sukela esikwini rero ku fikela sweswi, sultan u boheke ku fambisa swilo hi ku landza swileriso swa matimba lawa, a languta ku avanyisiwa ka mfumo wa yena, loko wu ri karhi wu avanyisiwa xiphemu hi xiphemu leswaku va wu tirhisa.
GSAM 132Ku Pfuxiwa ka Ku Tsakela ka Vanhu eka Vuprofeta
GSAM 132.2Ku hetiseka loku hlamarisaka ka vuprofeta lebyi ku ve na nkucetelo lowukulu swinene emiehleketweni ya vanhu. Swi engetele ku tsakela ka vanhu ku twa hi ta vuprofeta lebyi hetisekeke ni lebyi nga ku hetisekeni. Dokodela Litch u vurile leswaku endzeni ka tin'hweti ti nga ri tingani endzhaku ka Mhawuri 11, 1840, u amukerile mapapila ku suka eka vanhu vo tlula gidi lava dumeke lava a va nga pfumeli, van'wana va vona a va ri varhangeri va mintlawa ya lava nga pfumeli, laha a va vula leswaku va tshikile nyimpi yo lwa na Bibele, naswona va yi amukerile tanihi nhlavutelo wa Xikwembu eka vanhu. Van'wana va vona va hundzukile hi ku hetiseka eka Xikwembu, naswona vo tala va vona va ve swivulavuri leswi nga na vuswikoti eka nhlangano lowukulu wa ku vuya ka Kreste ra vumbirhi. Van'wana va vule eka Dokodela Litch hi ndlela leyi: “Hi vule leswaku vahlamuseri va vuprofeta va tshaha eka matluka ya khale ya matimu ku tiyisisa swiviko swa vona swa ku hetiseka ka vuprofeta; kambe eka mhaka leyi hi na timhaka leti hanyaka emahlweni ka hina.”
GSAM 132.3Ku kombisa ndlela leyi, hi ku hela ka mhalamhala ya vutsevu, rungula ra ku ta ka Kreste ri sunguleke ku hangalaka “hi rito leri tlakukeke,” ndzi ta boxa xikombiso lexi ndzi byeriweke xona hi un'wana wa lava a va ri xiphemu xa rungula leri.
GSAM 132.4Hi lembe ra 1840, E. C. Williams, muendli lonkulu wa matende na maseyila, wa le Rochester, N.Y., u amukerile rungula, kutani a rhamba Vafundhisi Miller na Himes leswaku va ta eRochester va ya vulavula na magidi ya vanhu va doroba rero. Va hlamurile leswaku a va pfumala mali leyi lavekaka ku hirha holo ya vukulu byo ringanela ku amukela vanhu. U hlamurile, “Ndzi na tende ra xirhendzevutana ra 120 wa tinyawo hi dayamita. Ndzi ta xi tlhoma, ndzi xi vekela switshamo, ni ku xi khathalela, mahala. Tanani mi ta tivisa rungula.” “Va tile,” a vula eka mina, “naswona tende a yi nga ringani hambi ku ri hafu ya vanhu lava a va tele ku ta yingisela, kutani ndzi engetela xiphemu xa 40 wa tinyawo, ndzi endla tende ya 160 x 120 wa tinyawo hi vukulu. Tende leyi a yi tala vanhu siku na siku, naswona madzana a ma khangarhana handle, hinkwavo va navela ku twa rito.”
GSAM 133Madzana ya Vahuweleri va Rungula
GSAM 133.1Ku hlangavetana na ku kula ka ku tsakela, a ku tirhisiwa matende lamakulu, naswona a ku khomiwa minhlangano ya le makhwatini hi nkarhi wa ximumu. Swin'wana swa swiako leswikulu swa kereke na tiholo ta mani na mani a swi tirhisiwa hi nkarhi wa vuxika, naswona hinkwaswo a swi tele ku fikela ehenhla hi vayingiseri lava a va tsakela. Ematshan'weni ya Mufundhisi Miller a yimeke “a lava ku va yexe”, hilaha a endleke hakona emahlweni ka 1840, ku chumayela rungula, kwalomu ka madzana manharhu ma n'wi joyinile eku chumayeleni erivaleni ka ku hela ka nkarhi wa masiku ya 2,300, ni ku huwelela leswaku, “A ku nge he vi na nkarhi,” naswona, “Nkarhi wa vuavanyisi bya yena wu fikile.” Hikokwalaho hi vona leswaku, loko nkarhi wa Hosi wu fika leswaku rungula ri anama emisaveni hinkwayo, rito ra yena ri hetisekile, naswona timiliyoni ti pfuxekile hi ku navela ku twa vitano.
GSAM 133.2Leswi a swi ri ntiyiso hi nhlangano wa le Amerika a swi ri ntiyiso ni le matikweni man'wana. Ku sukela hi lembe ra 1840, ematshan'weni ya vanhu va nga ri vangani lava a va hangalasa minkandziyiso ya vona, makume-kume ya vona ma humelerile, onge hiloko, emahlweni ku tivisa xirilo lexi. Le Nghilandi a ku ri na vatirheli va 700 va Kereke ya Nghilandi ntsena lava a va chumayela rungula leri, handle ko hlayela van'wana vo tala lava a va tirha ntirho lowu fanaka. Eka matiko yo tlula makume mambirhi ya le mahlweni emisaveni, rungula a ri famba hi ku hiseka loku endleke leswaku muhlaleri a vula a ku, “Vanhu lava va tiyimiserile swinene.”