Ndzima 4 — Nkarhi wa Makumu

GSAM 77.1“KUTANI ndzi ku, Hosi ya mina, makumu ya swilo leswi swi ta va yini? Kutani a ku, Famba ndlela ya wena, Daniyele: hikuva marito ma pfaleriwile ma tlhela ma pfaleriwa ku fikela nkarhi wa makumu. ... Vanhu vo homboloka va ta endla swo homboloka: naswona ku hava na un'we wa vona la nga ta twisisa; kambe la tlhariheke u ta twisisa.”¹

GSAM 77.1“A vula eka mina, Twisisa, we n'wana wa munhu: hikuva xivono xi ta va xa nkarhi wa makumu.”²

GSAM 77.1“Kambe wena, Daniyele, pfala marito, u pfalela buku, ku fikela enkarhini wa makumu; vo tala va ta tsutsuma-tsutsuma, kutani vutivi byi ta andza.”³

GSAM 77.1Xana “nkarhi wa makumu” lowu ku vulavuriwaka ha wona laha xi vula yini? A swi nge vi makumu hi xoxe, hikuva loko swi ri tano xiphemu xa vuprofeta bya Daniyele lexi a xi “pfariwile” a xi ta va xi nga pfuni vanhu nchumu. Tanihi leswi “swilo leswi paluxiweke i swa hina,”⁴ xiphemu lexi xi fanele ku va na nkoka hi nkarhi wo karhi. Hikokwalaho, marito lawa, “nkarhi wa makumu,” ma fanele ku kombetela eka nkarhi lowu nga emahlweni ka makumu hi woxe, laha swilo leswi vulavuriweke na Daniyele hi swona swi nga ta twisiseka.

GSAM 77Siku ra Malunghiselelo ya Yena

GSAM 77.2Handle ko kanakana yi kombetela eka nkarhi wolowo lowu vuriweke hi muprofeta Nahum “siku ra malunghiselelo ya yena.” Laha muprofeta a a vulavula hi ku lovisiwa ka Nineve hi “mpfumawulo wa ximoko, ni mpfumawulo wa ku ririma ka mavhilwa, ni wa tihanci leti tsutsumaka, ni wa makalichi lama tlulaka.”⁵ Xo sungula, nyingiso wa muprofeta wu kongomisiwa eka khombo lerikulu leri nga ta wela misava hinkwayo, loko “tintshava ti tsekatseka ha yena, switsunga swi nyunguluka, naswona misava yi hisiwa emahlweni ka yena, ina, misava, ni hinkwaswo leswi tshamaka eka yona. I mani la nga yimaka emahlweni ka vukari bya yena? naswona i mani la nga tiyiselaka eku kariheni ka vukarhi bya yena? Vukarhi bya yena byi halatiwa ku fana ni ndzilo, naswona maribye ma hoxiwa hi yena.... U ta endla makumu hi ku helela; maxangu a ma nge tlheli ma humelela ra vumbirhi.”⁶

GSAM 78Makalichi ya Swivoni leswi Pfurhaka

GSAM 78.1Ku tlula kwalaho, muprofeta u vulavula hi siku leri ro lunghiselela: “Makolotsi ma ta va na swivoni leswi pfurhaka hi siku ra ku lunghiselela ka yena, naswona misinya ya fir yi ta tsekatseka swinene. Marikicha ma ta vungunya eswitarateni, ma ta tlurhanganela emagondzweni lamakulu; ma ta languteka ku fana ni swivoni, ma ta tsutsuma ku fana ni rihati. U ta hlayela tinhenha ta yena; va ta khunguvanyeka loko va famba; va ta hatlisela erirhangeni ra yona, kutani nsirhelelo wu ta lunghisisiwa.”⁷

GSAM 78.2Xana i nhlamuselo yo lulama swonghasi ya xitimela xa manguva lawa xa rivilo ra rihati, laha mukondaktere a tshamaka a hlayela no tlhela a hlayela vapasisi va yena, ku suka exiteshinini ku ya exiteshinini, naswona va khunguvanyeka loko va famba loko xitimela xi ri karhi xi famba. Kutani ku na ku tirhisiwa lokukulu ka mirhi ya fir ku endla timhandzi leti seketelaka swiporo, mitirho ya switirhisiwa swo seketela, miako yo sirhelela xiporo eka gamboko, na swin'wana. Ku vuriwa leswaku patu rin'wana leri tsemakanyaka Tintshava ta Sierra Nevada ri na miako yo sirhelela xiporo eka gamboko swa mirhi ya fir swa timayili ta makumemune nkombo. Naswona muprofeta u vurile leswaku leswi swi ta va kona eka “siku ra ku lunghiselela ka yena.”

GSAM 78.3Nkarhi lowu wa makumu wu tlhela wu vulavuriwa hi muprofeta Yoele loko ku nyikiwa xileriso eka vatirhi va Hosi, “Chayani mhalamhala eZayoni, mi ba xitsundzuxo entshaveni ya mina yo kwetsima: a ku rharhamale vaaki hinkwavo va tiko; hikuva siku ra Hosi ri ta, ri le kusuhi.”⁸

GSAM 78.4Naswona nakambe hi muprofeta Sofaniya ku vuriwa, “Hlengeletanani, ina, hlengeletanani, n'wina tiko leri nga laviwiki; ku nga si humesiwa xileriso, ku nga si hundza siku ku fana ni mungu, ku nga si ta vukari lebyikulu bya Yehovha eka n'wina, ku nga si ta siku ra vukari bya Yehovha eka n'wina. Lavelani Hosi, n'wina hinkwenu lava titsongahataka va misava, lava endleke ku avanyisa ka yena; lavani vunene, lavani ku titsongahata: kumbexana mi ta tumbetiwa esikwini ra vukari bya Hosi.”⁹

GSAM 79.1Ku twisisa hi ku hetiseka leswi vulavuriwaka hi swona hi marito “nkarhi wa makumu,” ni leswaku wu sungula rini, hi ta languta xikombiso xin'wana laha rito leri fanaka ri tirhisiwaka kona. Eka ndzima ya vukhume-na-wun'we ya Daniyele ku boxiwa matimba yo hlukunxeta lawa a ma ta fuma ku fikela eka nkarhi wa makumu. Hosi yi vule hi matimba wolawo yo hlukunxeta, “Van'wana va vona lava nga ni vutlhari va ta wa, ku va ringeta, ni ku va basisa, ni ku va basisa swinene, ku fikela eka nkarhi wa makumu: hikuva wona [nkarhi wa makumu] wa ha ri nkarhi lowu vekiweke.”¹⁰

GSAM 79Ntirho wa Rimhondzo Leritsongo

GSAM 79.2Vahlamuseri va Vaprotestanti hi ku angarhela va pfumelelana eku tirhiseni ka matimba lawa na “rimhondzo leritsongo” ra Daniyele 7, eka kereke ya Rhoma leyi a yi ri na matimba ya mfumo emavokweni ya yona hi nkarhi lowu “vekiweke”. Nkarhi wolowo lowu vekiweke a ku ri “nkarhi, minkarhi, na hafu.”¹¹ Leri a ku ri nkarhi wa vuprofeta wa masiku ya 1260—malembe ya 1260—wa ku fuma ka ximfumo ka rimhondzo leritsongo, ku sukela hi 538 ku ya fika hi 1798 A.D. Hi nkarhi wolowo wo hetelela, matimba ya ximfumo ya rimhondzo leritsongo ma tekiwile, hi “nkarhi lowu vekiweke.” Kutani hi nkarhi wolowo vanhu a va yimile ku “wa” hi voko ra matimba wolawo hilaha a va ri karhi va wa hakona emahlweni. Lembe leri, kutani,—1798,—ri fungha masungulo ya nkarhi wolowo lowu eka vuprofeta leri wu vuriwaka “nkarhi wa makumu.”

GSAM 79.3Lembe ra 1798 ri pfarile “masiku ya gidi na madzana mambirhi na makume ntsevu”—malembe ya 1260—laha “Timbhoni timbirhi” ta Hosi (Testamente ya Khale na Leyintshwa) a ti fanele ku “vhumbha... ti ambarile nguvu ya xisaka.”¹² Hi nkarhi wa Minkarhi ya Munyama ya ntshikilelo, Matsalwa a ma hlayisiwile hi tindzimi ta Xigriki na Xilatini, naswona tindzimi leti vanhu lava tolovelekeke a va nga ti twisisi. Ku siveriwa loku ka Matsalwa ku fanisiwa na ku ma ambalisa “hi nguvu ya xisaka.”

GSAM 80Timbhoni Timbirhi Ti Dlayiwile

GSAM 80.1“Loko va hetile vumbhoni bya vona [eka xiyimo xa lapi ra saka], xivandzana lexi humaka emugodini lowu nga riki na tshaku xi ta va lwa na vona [Sathana a pfuxa no tirha hi ku tirhisa vanhu va misava], kutani xi ta va hlula xi va dlaya. Naswona mintsumbu ya vona leyi feke yi ta etlela exitarateni xa doroba lerikulu, leri hi tlhelo ra moya ri vuriwaka Sodoma na Egipta, laha na Hosi ya hina yi beleriweke exihambanweni kona [‘yi beleriwa exihambanweni,’ eka Danish na Revised Version]. Naswona vanhu va tinxaka na mindyangu na tindzimi na matiko va ta vona mintsumbu ya vona leyi feke masiku manharhu na hafu, naswona a va nge pfumeleli leswaku mintsumbu ya vona yi vekiwa emasirheni.”¹³

GSAM 80Mfumo wa Nchavo

GSAM 80.2Ku dlayiwa ka Timbhoni leti swi endlekile hi nkarhi wa “mfumo wa nchavo” eXifurhwa, ku sukela hi 1792 ku ya eka 1795—malembe manharhu na hafu. Hambi leswi Ncinco wa le Xifurhwa wu yeke emahlweni kwalomu ka malembe ya tsevu kumbe nkombo, a ku ri hi malembe yo sungula manharhu na hafu laha va endleke matshalatshala ya vona lamakulu yo lovisa Bibele, vukhongeri, na hinkwavo lava va nga na xivindzi xo vulavula va seketela xin'wana xa swona. Hambi leswi Ncinco wa le Xifurhwa a wu tiveka onge wu lwa na vuhosi na vukanganyisi bya vaprista, hi xiviri wu hundzuke nyimpi yo herisa Xikwembu na Bibele. Hi ta minkarhi leyi a yi ri kona emahlweni ka Ncinco hi hlaya leswi,

GSAM 80.2“A swi fanelanga swi rivariwa leswaku emahlweni ka Ncinco wa 1792, vaseketeri va ku nga pfumeli eka Xikwembu eXifurhwa ku vuriwa leswaku va hlengelete exikarhi ka vona va tirhisa £900,000 [$4,500,000] hi lembe rin'we, ina, hi ku phindha-phindha, eku xaveni, ku gandliseni, ni ku hangalaseni ka tibuku ku onha mianakanyo ya vanhu ni ku va lulamisela magoza ya vukarhi.”¹⁴

GSAM 80Vatsari lava nga Pfumiki

GSAM 80.3“Ndlela ya ku Cinca ko tano yi lunghiseleriwile hi matsalwa ya Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D'Alembert, Condorcet, Rousseau, na van'wana va muxaka lowu fanaka, laha va ringeteke ku hangalasa misinya ya milawu leyi onhaka vukhongeri bya ntumbuluko na lebyi paluxiweke. Nhlavutelo a yi nga kanetiwanga ntsena, kambe yi vekiwile etlhelo hi ku helela; Xikwembu xi hlongoriwile emisaveni hinkwayo, naswona xifaniso xa ntsheketo lexi vuriwaka Xikwembukati xa Vutlhari xi vekiwile exivandleni xa xona.”¹⁵

GSAM 81.1Hi lembe ra 1793 mavonelo ya vanhu a ya ri tano leswaku vatlangi va le xitejini a va huweleleriwa hi ntsako hikwalaho ka ku hlekula ka vona loku rhukaka Xikwembu na Bibele. Tanihi xikombiso hi tshaha:

GSAM 81.1“Mutlangi Monert, ekerekeni ya St. Roche [eParis], u yise vudyoho eka xiyimo xa le henhla. ‘Xikwembu, loko u ri kona,’ a vula, ‘rihisela vito ra wena leri vavisekeke! Ndzi ku hlontlha. U miyerile. A wu na xivindzi xo humesa ku dzindza ka wena. I mani loyi endzhaku ka leswi a nga ta pfumela eku veni kona ka wena?’”¹⁶

GSAM 81Ntirho wo Rhukana Xikwembu eLyons, eXifurhwa

GSAM 81.2Malunghana ni ndlela leyi lava dlayeke Timbhoni, “va tlhela va belela N'wana wa Xikwembu exihambanweni, va n'wi khomisa tingana erivaleni” (Vaheveru 6:6), swi nga ta humelela eka swiendlakalo swa nkhuvo lowu a wu khomiwe hi Fouché, eLyons, ku xixima Chalier, Mufumi wa le Lyons, loyi a dlayiweke. Loko a nga si fika eLyons, Fouché u lerisile leswaku

GSAM 81.2“swikombiso hinkwaswo swa vukhongeri swi fanele ku lovisiwa; naswona leswaku ehenhla ka tinyangwa ta masirha ku tsariwa, Rifu i vurhongo bya hilaha ku nga heriki.... Xifaniso xa nhloko xa Chalier xi rhwariwile eswitarateni, xi landzeriwa hi ntshungu lowukulu wa vadlayi ni tinghwavava. Endzhaku ka vona ku tile mbhongolo leyi a yi rhwele evhangeli, xihambano, ni swibya swa komuniyoni, leswi hi ku hatlisa swi pfurheriweke emalangabini, kasi mbhongolo yi sindzisiwile ku nwa vhinyo leyi a yi hlawulekile eka khapu ya komuniyoni.”¹⁷

GSAM 81.3Nkhuvo wa Vutlhari lowu khomeriweke eParis wu hlamuseriwa hi ndlela leyi:

GSAM 81.3“Va fambe hi nxaxa va ya eka huvo, naswona ntshungu ... wu hlekula hi ndlela yo hlekisa swinene mikhuva ya vukhongeri.... Vavanuna, lava a va ambarile swiambalo swo hlawuleka swa vukhongeri, va tile va ri karhi va yimbelela tihalleluya, ni ku cina Carmagnole, va ya emahlweni ka huvo. Kona va veke xinkwa xa komuniyoni, mabokisi lawa a xi hlayisiwa eka wona, ni swifaniso swa nsuku ni silivhere. Va endle mbulavulo yo hlekisa.... ‘N'wina,’ ku huwelela ntlawa wa vayimeri lowu humaka eSt. Denis, ‘N'wina, switirhisiwa swa vuhunguki, vakwetsimi lava katekisiweke va mixaka hinkwayo, eku heteleleni mi va varhandza tiko, pfukani hinkwenu, mi tirhela tiko hi ku ya endhawini yo endla mali ya nsimbi leswaku mi nyunguluriwa.’”¹⁸

GSAM 82Rito ra Xikwembu ri huma eku Fihlekeni

GSAM 82.1“Endzhaku ka masiku manharhu na hafu Moya wa vutomi lowu humaka eka Xikwembu wu nghena eka vona” (Timbhoni), naswona va “tlhandlukerile etilweni hi papa.”¹⁹ Nkarhi wa Xikwembu a wu fikile leswaku rito ra xona ri huma eku fihlekeni ni ku vekiwa emahlweni ka misava. Nkarhi a wu fikile (1798) leswaku ntirho wa vu-rhumeri wu endliwa emisaveni hinkwayo. Hi 1804 ku simekiwe British Bible Society. Leswi swi landzeriwile hi mavandla man'wana yo tala ya Bibele, naswona sweswi Bibele yi hundzuluxeriwile eka tindzimi hinkwato letikulu ta misava. Hikokwalaho, ku tiveka ka Matsalwa, Timbhoni Timbirhi, laha vanhu hinkwavo va nga va vonaka ni ku ma hlaya, swi fanisiwa ni ku tlakuka ka vona etilweni hi papa.

GSAM 82.2Hi nkarhi wa Ncinco wa le Xifurhwa, Voltaire u vule leswaku endzhaku ka malembe ya dzana Bibele a yi ta va yi nga ha tirhisiwi. Eka lembe ra vu dzana ku sukela hi siku rero, ku hangalasiwe Tibibele to tala swinene eXifurhwa ntsena ku tlula leti a ti tiviwa ti ri kona loko Voltaire a endla ku tidzunisa loku ka hava. Naswona yindlu leyi a a ri eka yona loko a vula marito wolawo ku vuriwa leswaku sweswi yi tirhisiwa tanihi yindlu ya Bibele.

GSAM 82Ku Kumiwa ka Ribye ra Rosetta

GSAM 82.3Ku na tinhla timbirhi leti fambisanaka na lembe ra 1798 na vanhu va le Xifurhwa, leti hi faneleke ku ti xiya: Xo sungula, eka lembe rero vuthu ra le Xifurhwa, ehansi ka Jenerala Berthier, ri wisisile mfumo wa vupapa eRhoma, ri hetisisa (handle ko tiva) ku hetiseka ka vuprofeta lebyi vulavulaka hi xiendlakalo lexi, lebyi kumekaka eka buku leyi a va lwa na yona; xa vumbirhi, hi lembe leri fanaka, eFort St. Julien, eka rhavi ra Rosetta ra Nambu wa Nila, vuthu ra Mafurhwa, loko a va ri karhi va cela, ri kume ribye leri dumeke ra Rosetta, leri sweswi ri hlayisiweke eBritish Museum. Eka ribye leri ku na matsalwa hi swivumbeko swinharhu: Hieroglyphics, vutsari lebyi a byi tirhisiwa hi vaprista; demotic, xivumbeko xa vutsari lebyi a byi tirhisiwa hi vanhu va ntolovelo; na Xigriki. Leri i xilotlelo lexi pfuleke matsalwa ya demotic na hieroglyphic lawa a ma ri xihundla ku fikela sweswi. Sweswi, hilaha ku vuriweke hakona hi un'wana, “piki na fosholo, leswi humesaka erivaleni matsalwa lawa ya demotic, swi nyika vumbhoni byo tala bya ku lulama ka matsalwa ya khale ya Bibele ku tlula lebyi humaka eka xihlovo xin'wana na xin'wana handle ka Matsalwa hi woxe.” Kutani vanhu lava a va ehleketa ku herisa Bibele, handle ko swi xiya, va tirhisiwile ku hetisisa vuprofeta hi ku teka vuhosi bya vupapa emakumu ka malembe ya 1260, naswona va tlhele va kuma xilotlelo xa matsalwa lawa ya tiyisaka ntiyiso wa Matsalwa lawa va ringeteke hi matimba ku ma lovisa.

GSAM 83“U Ta Yima eka Xiyenge xa Wena”

GSAM 83.1Xana a ku ri yini lexi ntsumi yi vuleke eka Daniyele leswaku xi ta humelela enkarhini wa makumu? Ku sukela loko a twe mukwetsimi a vula leswaku, “Ku fikela masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu, kutani yindlu yo kwetsima yi ta basisiwa,”²⁰ mianakanyo ya yena a yi tele hi ku vilela mayelana na leswaku “makumu ya swilo leswi” a swi ta va yini, na leswaku a swi ta “heta nkarhi wo tanihi kwihi”.²¹ Eku heteleleni u pfuniwa ku twisisa leswaku vutivi bya nkarhi a hi bya nkarhi wa yena. Ku vuriwa eka yena, “Famba endleleni ya wena ku fikela loko makumu ma fika: hikuva u ta wisa, u yima endzhawini ya wena ya ndzhaka emakumu ka masiku.”²²

GSAM 83.2Van'wana va ehlekete leswaku ririmi leri a ri kongomile eka makumu ya misava, naswona leswaku hi nkarhi wolowo Daniyele, swin'we ni vanhu van'wana va Hosi, a va ta kuma hakelo ya yena, ni ku yima eka ndzhaka ya yena. Rito ra Xiheveru leri vulaka ndzhaka, xifundzha xa tiko, na swin'wana, hi ku ya hi leswi hi byeriwaka swona, i gheh-vel. Rito rero a hi rona leri hundzuluxeriweke tanihi xiphemu eka tsalwa leri; rito leri laha i goh rahl. Swidyondzi swa Xiheveru swi hi byela leswaku rito leri, goh rahl, ri humelela ka makume nkombo na tsevu eka Testamente ya Khale, naswona i rito leri fanaka leri tirhisiwaka loko ku vulavuriwa hi ku basisiwa ka xikombiso ka yindlu yo kwetsima, laha a ku hoxiwa swiphemu ku hlawula leswaku i mbuti yihi eka timbirhi leyi a yi ta dlayiwa. Loko muprista lonkulu a teka ngati ya mbuti ya Hosi a nghena endlwini yo kwetsima ku ya endla ntirho wo basisa, Israyele hinkwayo a yi yime ehandle, yi tshikilela mimoya-xiviri ya yona yi tlhela yi vula swidyoho swa yona, leswaku yi ta va yi basile, yi tlhela yi amukela nkateko wa muprista lonkulu loko a huma endlwini yo kwetsima. Hikokwalaho, hi siku rero, Israyele yi yime eka xiavelo xa yona.

GSAM 84.1Loko ku basisiwa ko hetelela ka yindlu yo kwetsima ku ta fika, eku heleni ka masiku ya 2300, mhaka ya Daniyele, swin'we ni timhaka ta vafu hinkwavo lava lulameke, a yi ta kambisisiwa emahlweni ka Xikwembu. Hikokwalaho Daniyele u yime eka xiavelo xa yena.

GSAM 84Marito ma Pfariwile ku fikela hi 1798

GSAM 84.2Loko a hlamula xivutiso xa Daniyele, “Hosi ya mina, makumu ya swilo leswi swi ta va yini?”²³ u byeriwa, “Marito ma pfaleriwile ma tlhela ma pfaleriwa ku fikela enkarhini wa makumu.”²⁴ Lexi a xi karhata mianakanyo ya Daniyele a ku ri “rini?” “nkarhi wo tanihi kwihi?” na “makumu ya kona ku ta va yini?” Leswi a ku ri swivutiso leswi a swi pfilunganya no karhata muprofeta, naswona i swilo leswi ntsena leswi a swi fanele ku pfariwa no pfaleriwa ku fikela “eka nkarhi wa makumu,” ku nga ri buku hinkwayo ya Daniyele, hilaha van'wana va ehleketeke hakona. Emahlweni ka nkarhi lowu wa 1798, vadyondzi va vuprofeta a va ri na ku vonakala mayelana na mavhiki ya makume nkombo, naswona a va twisisa leswaku ma sungule hi B.C. 457, vutirheli bya Kreste bya le rivaleni, rifu ra yena, na swin'wana, swi humelela hi ku fambisana loku hetisekeke na ku hlayela ka mavhiki ya makume-ntsevu-na-kaye na makume nkombo ku sukela hi siku rero. Ku hetiseka loku ka xiviri ka vurhumiwa bya Muponisi hi ku fambisana na ku hlayela loku, a ku va nyikile vumbhoni lebyikulu bya leswaku hakunene a ri Mesiya wa ntiyiso, ni leswaku siku ro sungula ra mavhiki ya makume nkombo a ri vekiwile handle ko cinciwa. Ku tsandzeka ka vona ku vona leswaku mavhiki ya makume nkombo a ku ri xiphemu xo sungula xa masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu, swi siyile mhaka leyi yi pfariwile ku fikela endzhaku ka 1798, hilaha a swi vhumbhiwile hakona.

GSAM 84Xilotlelo xa Masiku ya 2300

GSAM 84.3Sweswi a hi languteni ntiyiso wa mhaka leyi. Ku fikela hi lembe ra 1798, vahlahluvi va vuprofeta a va nga ri na ku vonakala mayelana na leswaku masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu a ya ta hela rini. A va kota ku twisisa swikombiso, xifaniso na swivandzana swa buku ya Daniyele, kambe a va nga swi koti ku vula laha masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu a ya ta hela kona, hikuva a va nga si va na ku twisisa mayelana na leswaku masiku lawa a ma sungule rini. Tanihi vumbhoni eka mhaka leyi hi hlaya eka Midnight Cry, phepha-hungu ra Va-Adventista leri a ri kandziyisiwa hi nkarhi wolowo eDorobeni ra New York, ehansi ka siku ra ti 15 Khotavuxika, 1842, “Swa tsakisa hakunene ku kuma vatsari vo hambanahambana lava tiyimeleke lava ku sukela hi 1798 va voneke leswi a swi nga voniwi nikatsongo emahlweni—leswaku mavhiki ya makume-nkombo a ku ri xilotlelo xa masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu.”

GSAM 85Vo tala va kuma ku vonakala

GSAM 85.1Tanihi leswi vutivi lebyi a byi “pfariwile” ku fikela loko nkarhi lowu vekiweke hi Hosi wu fika leswaku byi pfuleriwa ku twisisa ka vanhu va yona, hi mukhuva wolowo, hi ntiyiso loko “nkarhi wa makumu” wu fika, vo tala a va fanele ku “tsutsuma va ya va vuya” eka Matsalwa, va lava swilo leswi. Hi ku pimanisa vuhundzuluxeri byi nga ri vingani bya tsalwa leri, mhaka leyi yi ta va erivaleni swinene.

GSAM 85.2Dokodela Adam Clarke u ri: “Vo tala va ta ringeta ku lavisisa nhlamuselo; naswona vutivi byi ta andzisiwa—hi ndlela leyi.”

GSAM 85.3Eka Bibele ya Xijarimani ya Luther, leyi pfuxetiweke, hi hlaya: “Hikokwalaho vo tala va ta hundza eka yona, kutani va kuma ku twisisa lokukulu.”

GSAM 85.4Bibele ra Xijarimani leri fambisanaka ri hlaya: “Vo tala va ta yi tsutsuma, kutani vutivi byi ta andza.”

GSAM 85.5Bibele ra Xijarimani ra L. Van Ess, leri tlhelaka ri amukeriwa hi mupapa eka vahlayi va Khatoliki, ri ri hundzuluxela hi ndlela leyi nge: “Vo tala va ta yi lavisisa, naswona vutivi byi ta va byikulu.”

GSAM 85.6Bibele ya Xisweden yi hlaya: “Vo tala va ta lavisisa eka yona, naswona vutivi byi ta kula swinene.”

GSAM 85.7Bibele ra Xidanish-Norwegian, leri pfuxetiweke, ri hlaya: “Vo tala va ta lavisisa hi ku hiseka, naswona vutivi byi ta andza swinene.”

GSAM 85.8Hi hlaya eka Midnight Cry ya Khotavuxika 15, 1842, hi ta ku lavisisa loku ni ku kuma vutivi hi mayelana ni leswi a swi pfariwile emahlweni ka 1798: “Xana a hi ku hlangana loku hlamarisaka leswaku vatsari vo tala swonghasi, va nga tivi nchumu hi ta van'wana, va fike eka xiboho lexi fanaka hi nkarhi lowu fanaka?”

GSAM 86.1Hi nyiketa laha nxaxamelo wa mintlawa ya makume mbirhi leyi hambaneke leyi kumeke ntiyiso mayelana ni ku hela ka masiku ya 2300, ku nga ri hi ku vulavurisana, kambe tanihi mbuyelo wa ku lavisisa hi vukheta Matsalwa, hi ku kongomisiwa hi matimba ya Moya wa Xikwembu. Ehenhla ka nxaxamelo lowu hi veka William Miller wa le Xifundzheni xa New York; kutani ku landzela A. J. Krupp, wa le Philadelphia, Pa.; David McGregor, wa le Falmouth, Maine; Edward Irving, wa le Nghilandi; Archibald Mason, wa le Scotland; W. E. Davis, wa le South Carolina; Joseph Wolff, loyi a tirheke eka tindhawu to hambanahambana ta le Asia; Alexander Campbell, eka mbulavurisano wa yena na Robert Owen, hi 1829; Kaputeni A. Landers, wa le Liverpool, Nghilandi; Leonard Heinrich Kelber, wa le Stuttgart, Jarimani; Lacunza, wa le Spain; Hentzepeter, wa le The Hague, Holland; Dok. Capadose, wa le Amsterdam, Holland; Rau, wa le Bavaria; vaprista va le Tartary, hi 1821; swichudeni swa Bibele swa le Yemen, eka buku ya vona leyi vuriwaka “Seera;” Hengstenberg, eka xiphemu xin'wana xa Jarimani; Marhaxiya eLwandle ra Caspian; va Molokaner emaribuweni ya lwandle ra Baltic, na swin'wana.

GSAM 86.2Malunghana ni ndlela leyi mhaka leyi yi pfulakeke ha yona nkarhi na nkarhi eka vadyondzi va vuprofeta, naswona swi endleka va nga tivi van'wana, leswi landzelaka swi ta kombisa:—

GSAM 86.3Eka Midnight Cry ya ti 15 Khotavuxika, 1842, ku na marito lawa: “Hi ha ku amukela buku, leyi nga na nhlokomhaka leyi landzelaka, ‘Two Essays on Daniel’s Prophetic Numbers of 2300 Days, and a Christian’s Duty to Inquire into the Church’s Deliverance, hi Archibald Mason, mutirheli wa evhangeli, Wishawtown, Scotland, Newberg. Ku kandziyisiwe ku suka eka nkandziyiso wa le Glasgow, hi Ward M. Gazeley, 1820.’ Eka buku leyi Mason u ri, ‘Ndzi ha ku vona pamfulete leyitsongo, leyi kandziyisiweke ro sungula eAmerika, hi Mufundhisi Wm. E. Davis, wa le South Carolina, naswona yi kandziyisiwa nakambe hi 1818 eWarkington, edzongeni wa Nghilandi. Mutsari loyi u tiyisisa leswaku masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu ma sungurile hi mavhiki ya makume nkombo (ndz. 9:24). Eka vonelo leri ndzi boheka ku pfumela na rona.’”

GSAM 87Davis, wa le South Carolina

GSAM 87.1Eka nomboro leyi fanaka ya Midnight Cry, muhleri u te, “Buku ya Davis yi fanele yi tsariwile kwalomu ka 1810.” Loko a vulavula hi mianakanyo leyi vekiweke ebukwini, u vula leswaku, “Muhlayi a nga ha ehleketa leswaku u hlaya matsalwa ya Miller, Litch, Stores, kumbe Hale, kambe ha pfumela leswaku a ku na un'we wa vatsari va sweswi va ku vuya ka vumbirhi loyi a a tiva vukona bya buku leyi ku fikela vhiki leri hundzeke. Muhleri wa phepha-hungu leri [Cry] a nga si tshama a twa ha rona. Mavonelo ya Davis hi ta nkarhi, lama seketeriweke hi Mason, a ku ri leswaku masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu a ma ta hela hi lembe ra Vayuda ra 1843—ku nga lembe ra hina ra 1844.”

GSAM 87Joseph Wolff na Van'wana va Makume-mbirhi

GSAM 87.2Eka Midnight Cry ya Mhawuri 31, 1843, hi hlaya leswaku “hi 1822 Joseph Wolff (wa le Nghilandi) u kandziyise buku leyi nge ‘He Will Come Again, the Son of Man in the Clouds of Heaven.’” Naswona, leswaku “hi 1826 vanhu va makume mbirhi, va tinxaka hinkwato ta vukhongeri lebyi lulameke, va hlangane eLondon, na Nkul. Wolff, ku dyondza Bibele. Va fikelele xiboho lexi fanaka hi mavonelo man'we. Va engetele malembe ya 45 eka malembe ya 1260.” Ku engetela malembe ya 45 eka malembe ya 1260 lawa ma heteke hi 1798, swi hi yisa emakumu ka 1843, lembe ra Xiyuda, leri hakunene ku nga 1844 ya hina.

GSAM 87Xiyimo xa Alexander Campbell

GSAM 87.3Eka nomboro leyi fanaka ya phepha-hungu ku vuriwa hi Alexander Campbell leswaku, “hi 1829 u ve na mbulavurisano wa yena lowu dumeke na Robert Owen, la kanetaka vukhongeri, laha a kanetaneke leswaku swivono swa Daniyele swi fika eku heleni ka nkarhi, leswaku masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu i malembe, naswona swi ta hela kwalomu ka malembe ya 1847 ku sukela eku velekiweni ka Kreste, leswi, hi ku ya hi vumbhoni bya yena, a swi ri malembe ya mune emahlweni ka nkarhi lowu tolovelekeke.” Hikokwalaho, ku hlayela ka yena a ku ta hetelela masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu emakumu ka malembe ya 1843 ya Xiyuda lama hetisekeke ku sukela eka nkarhi wa A.D.—hi xiviri 1844.

GSAM 88.1Eka Midnight Cry ya ti 21 Ndzhati 1843, ku na xiviko mayelana na buku leyi amukeriweke leyi nga na nhlokomhaka leyi nge, “A Voice to Britain and America, in a Scriptural statement of the second advent of our Lord and Saviour, which we daily pray for, saying, ‘Thy kingdom come, thy will be done in earth as it is in heaven,’²⁵ hi Kaputeni A. Landers, wa le Liverpool, leyi kandziyisiweke hi S. Kent na Co., hi 1839.”

GSAM 88.2“Yena, ku fana ni van'wana, u nyika nhlayelo wa nkarhi, a vula leswaku makumu ya masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu ma va hi 1847 wa malembe ku sukela eku velekiweni ka xiviri ka Kreste.” Leswi a swi ta va 1844 wa hina, hikuva u velekiwe malembe ya mune emahlweni ka nkarhi lowu tolovelekeke.²⁶

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3Eka Review and Herald, hi ti 17 Mudyaxihi, 1892, ku na xitsalwana lexi humaka eka Mufundhisi L. R. Conradi, wa le Hamburg, Jarimani, laha a vulaka leswi:—

GSAM 88.4“Vo tala va vahlayi va hina kumbexana va twile hi muprista la dumeke wa kereke ya Luther, Bengel, loyi eka lembe-xidzana leri hundzeke [hi ku ya hi Schaff, Bengel u lovile hi 1751], a vekeke nkarhi wa ku humelela ka Hosi ya hina hi lembe ra 1836, laha swikalo swa yena a swi sekeriwe eka nomboro ya 666 leyi nga eka Nhlavutelo. Kambe khale nkarhi wolowo wu nga si hela, ku sungule ku tsala wanuna un'wana, nhloko ya vadyondzisi, loyi a vuriwaka Leonard Heinrich Kelber. Pamfulete ya yena yo sungula yi humelerile hi 1824, leyi vuriwaka ‘The End Near,’ leyi nga na nhlamuselo ya Matewu 24 na 25. Yi kandziyisiwile eBavaria. Kambe hi 1835 ku hume pamfulete leyikulu, leyi nga na nhlokomhaka leyi fanaka, eStuttgart, leyi nga na matluka ya 126. Leswi swi ta tsakisa ngopfu, naswona ku nyika vahlayi va hina ku twisisa lokunene, ndzi engetela vuhundzuluxeri bya tluka ra nhlokomhaka: ‘Makumu ya Ta, swi kombisiwile hi ndlela leyi enteke na leyi khorwisaka ku suka eka rito ra Xikwembu na swiendlakalo swa sweswinyana; ku herisa hi ku helela mavonelo hinkwawo yo hoxeka mayelana ni ku rindzela ku ta ka Hosi ya hina, kumbe ku hlayela nkarhi; ku kombisa erivaleni ndlela leyi mufundhisi Bengel a hoxeke ha yona hi malembe ya nkombo mayelana ni lembe lerikulu leri nga ta tsema mhaka; hikuva a hi 1836, kambe lembe ra 1843, i nkarhi wo hetelela, lowu nyimpi leyikulu exikarhi ka ku vonakala ni munyama yi nga ta hela ha wona, naswona mfumo wa ku rhula lowu languteriweke nkarhi wo leha wa Hosi ya hina Yesu wu nga ta sungula laha misaveni.’

GSAM 89.1“Nkandziyiso wa vumbirhi wu humelerile hi 1841, na wona eStuttgart, naswona hilaha ndzi tivaka hakona wun'wana eSaxony. Tanihi leswi tluka ra nhlokomhaka ri kombisaka, pamfulete leyi, endzhaku ko lwisana ni mavonelo yo hoxeka lama tolovelekeke, yi kombisa hi ndlela leyi baseke ni leyi twisisekaka vuxaka lebyi nga kona exikarhi ka masiku ya 2300 ya Daniyele 8 ni mavhiki ya 70 ya Daniyele 9, naswona yi swi yisa eka lembe ra 1843 (ra Vayuda 1843—ra hina 1844). Kutani eka xiphemu lexi saleke xa buku u kombisa hi swikombiso swa minkarhi leswaku xiendlakalo lexi xi fanele xi va kusuhi.

GSAM 89.2“Mhaka ya leswaku ku humesiwe minkandziyiso yo tala a yi ta tiyisisa hi yoxe ku tsakela loku yi ku vangeleke. Makwerhu Schäche, loyi sweswi a tshamaka eAustralia, u vone xikhangelo xa yona, hambi ku ri eka xifundzha xa le kule xa Silesia, naswona endzhaku ko yi odara, u yi hlaya hi ku tsakela lokukulu, endzhaku ka tinyangwa leti pfaleriweke. Ebukwini a ku kumeki vumbhoni bya leswaku mutsari a a ri na vutivi bya nhlangano wun'wana lowu fanaka emisaveni, kambe hi Moya wa Xikwembu u fike eka makumu lama fanaka.

GSAM 89.3“Hi 1842 u tsale pamfulete leyikulu ku tlula kwalaho ya matluka ya 286, na yona yi tsariwile eStuttgart, leyi nge ‘Cardinal and Scriptural Thoughts Concerning the Creation and Duration of the World; or a thorough answer to the question: Why God has created the world in six successive days—the nearness of our Lord to judge antichrist—the great and joyful events of the year 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Kwalomu ka lembe ra 1812, Lacunza, le Spain, u kandziyise buku leyi nge, The Coming of Messiah in Majesty and Glory. Mutsari u tirhise vito ra vuhundla ra “Ben Ezra,” naswona ku ehleketiwa leswaku a a ri Muyuda la hundzukeke. Edward Irving, wa le Nghilandi, endzhaku ka loko ntirho wakwe mayelana ni ku ta ka vumbirhi ka Kreste wu sungurile, u hundzuluxele buku leyi yi boxiweke laha henhla hi Xinghezi. Hikokwalaho, yi hangalasile rungula ra yona hi tindzimi timbirhi kumbe ku tlula.

GSAM 89.5Swa tsakisa hakunene, endzhaku ka malembe yo tala, ku hlengeleta mimbuyelo ya swichudeni swo hambanahambana lava, ku sukela eku sunguleni ka lembe-xidzana leri hundzeke ku fikela hi 1840, va hlayeleke nkarhi wa masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu, va kuma leswaku mavhiki ya makume-nkombo a ku ri xiphemu xo sungula xa nkarhi wolowo, kutani u kuma hinkwavo va pfumelelana hi ta ku hela ka nkarhi wolowo hi 1844.

GSAM 901844 i Makumu ya Ntiyiso ya Masiku ya 2300

GSAM 90.1Xivutiso xi nga ha vutisiwa, Xana hi nga tiyiseka leswaku 1844 i siku ra ntiyiso ra ku hela ka masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu? Ina! Hikuva tanihi leswi ku hetiseka ka vuprofeta loku nga riki ka ntiyiso ku nga kotekiki ku ta hi nkarhi lowu faneleke wa ku hetiseka ka ntiyiso, hi fanele ku fika eka xiboho xa leswaku lembe ra 1844 i makumu lama faneleke ya masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu. Xikwembu, lexi pfaleleke vutivi byebyo ku fikela hi 1798, naswona xi tshembiseke leswaku hi nkarhi wolowo ku vonakala ku ta humelela, hi Moya wa xona lowu nga hoxiki xi kongomise lava a va xi lava hi mbilu hinkwayo ku twisisa nkarhi hi mfanelo. Nkarhi wa xona a wu fikile leswaku “vutivi” eka mhaka leyi byi “engeteriwa,” naswona xi nyikile ku vonakala ka ntiyiso.

GSAM 90.2Loko hi kumile makumu ya nkarhi lowu twisisiweke hi vanhu eka “nkarhi wa makumu,” swi lulamile ku vutisa hi nkoka wa nkuma lowu. Hi kuma leswaku eka nkarhi wolowo, eku pfariweni ka ntirho wa evhangeli, nkarhi lowu vekiweke wu fanele ku tivisiwa hi ta ku sungula ka vuavanyisi. “Naswona ndzi vone,” ku vula Yohane, “ngelosi yin'wana yi haha exikarhi ka tilo, yi ri na evhangeli ya hilaha ku nga heriki ku yi chumayela eka lava tshamaka emisaveni, ni le ka rixaka rin'wana ni rin'wana, ni mindyangu, ni ririmi, ni vanhu, yi ku hi rito leri tlakukeke, Chavani Xikwembu, mi xi nyika ku vangama; hikuva nkarhi wa vuavanyisi bya xona wu fikile: naswona gandzelani loyi a endleke tilo ni misava, ni lwandle, ni swihlovo swa mati.”²⁷ Tintsumi ta xiviri a ti chumayeli vanhu evhangeli. Munhu hi yena la hlawuriweke hi Hosi hi xiviri ku chumayela evhangeli ya yena ku fikela emakumu ka misava.²⁸ Ntsumi leyi, xisweswo, i xikombiso xa rungula ra evhangeli leri tivisaka nkarhi lowu fikeke wa vuavanyisi leswaku byi “sungula endlwini ya Xikwembu.”²⁹ Rungula ro tano a ri nga ta nyikeriwa ku suka eka Matsalwa ku fikela loko nkarhi lowu yisaka eka vuavanyisi wu kumiwile eka Matsalwa. Nkarhi wa masiku ya 2,300, hilaha se swi vuriweke hakona, wu fika eka vuavanyisi byo lavisisa bya vanhu va Xikwembu.

GSAM 91Siku ra ku Rivaleriwa i Nkarhi wa Vuavanyisi

GSAM 91.1Siku ra ku Rivaleriwa, ku basisiwa ka yindlu yo kwetsima ya laha misaveni, a ri twisisiwa naswona ra ha twisisiwa hi Vayuda tanihi siku ra vuavanyisi. Hambi sweswi, loko va hangalakile, hambi leswi va nga ha kotiki ku va na vukorhokeri hinkwabyo bya khale lebyi a byi fambisana na siku rero ro xiximeka, ri tekiwa tanihi siku ra vuavanyisi. Ku tiyisisa leswi, hi ta sungula hi tshaha eka phepha-hungu ra Vayuda leri kandziyisiweke eSan Francisco, California, leri vuriwaka The Jewish Exponent, rito ra Vayuda va Orthodox va le vupela-dyambu bya Tintshava ta Rocky. Eka nkandziyiso wa Ndzhati, 1892, a ku ri na xitiviso xa leswaku ku nga si humesiwa nomboro leyi landzelaka, nhweti ya vunkombo na siku ra ku rivaleriwa swi ta fika. Vito ra vona ra nhweti ya vunkombo i Tishree, kasi ra ya vutsevu i Ellul; hi mukhuva wolowo phepha-hungu ri vule, “N'hweti ya Ellul yi fikile, naswona mipfumawulo yo lemukisa ya Shofar [mhalamhala leyi a yi fanele ku biwa ku sukela esikwini ro sungula ku ya fika eka ra vukhume ra n'hweti ya vunkombo, Tipisalema 81:3, 4] yi fanele ku twiwa mixo wun'wana na wun'wana esinagogeni ta Vayuda va ntiyiso, yi tsundzuxa ku tilulamisela siku ra xitsundzuxo, na vuavanyisi byo hetelela bya Yom Kippur.” Loko va ri eku heleni ka Ellul, n'hweti ya vutsevu, naswona Tishree, n'hweti ya vunkombo, yi ri kusuhi no sungula, a va ta twa, mixo wun'wana ni wun'wana ku ringana masiku ya khume, mhalamhala leyi a yi tivisa ku avanyisiwa ko hetelela ka lembe eka maendlelo wolawo ya xikombiso.

GSAM 91Vumbhoni bya Rabi wa Muyuda

GSAM 91.2Nakambe, hi lembe ra 1902, Rabbi Isidore Myers, wa nhlengeletano leyikulu ya Vayuda eSan Francisco, Cal., loko a tivisa siku ra ku rivaleriwa ka swidyoho, u te: “Loko a tsemakanya ndzilakana wa nkarhi ku suka eka lembe rin'wana ku ya eka rin'wana, Muisrayele u tsundzuxiwa hi matimba hi ta ku tumbuluxiwa ni vuhosi bya Misava Hinkwayo bya Muvumbi, naswona u vitaniwa ku tlangela, hi ku ba mhalamhala, siku ra nkhuvo, loko hi nga vula tano, ra ku velekiwa ka nkarhi ni ku vekiwa ehenhla ka xiluvelo ka Hosi leyikulu. U tlhela a vitaniwa hi rito ra mhalamhala leyi fanaka, kumbe Shofar, ku kambisisa swiendlo swa yena swa lembe leri hundzeke loko a yime a rhurhumela emahlweni ka tihlo leri vonaka hinkwaswo ra Vululami lebyi nga heriki leri tshamaka ehenhla ka xiluvelo xa vuavanyisi.”

GSAM 92.1Tanihi leswi eka vukorhokeri bya le tempelini ra Vayuda yindlu yo kwetsima a yi basisiwa kan'we hi lembe, swi fanele swi ve swi ri erivaleni eka Daniyele leswaku ku basisiwa loku ka yindlu yo kwetsima emakumu ka masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu swi fanele swi yelana na nchumu wun'wana handle ka vukorhokeri bya lembe na lembe bya xikombiso. Hosi a yi se lerisile vanhu va yona leswaku, loko va tirhisa swikombiso eka vuprofeta, nkarhi lowu nyikiweke wu fanele wu hlayeriwa “siku rin'wana ni rin'wana ri va lembe.”³⁰ Hikokwalaho nkarhi lowu wa masiku ya 2,300, hilaha hi voneke hakona, wu yelana ni ku hela ka ntirho wa Kreste tanihi muprista lonkulu endlwini yo kwetsima ya le tilweni—eka vuavanyisi byo lavisisa bya lava timhaka ta vona, hi ku tirhisa ku vula swihoxo, ti tisiweke endlwini yo kwetsima ya le tilweni.

GSAM 92Rungula ra Vuavanyisi leri Faneleke ku Tisiwa hi 1844

GSAM 92.2Loko nkarhi wu kumekile lowu vuavanyisi bya vakwetsimi a byi ta sungula ha wona, ndlela yi pfuliwile leswaku, hi ku landza maendlelo ya Xikwembu ya swiendlakalo, hilaha swi kombisiweke hakona eka vuprofeta, rungula ri ta nyikeriwa, “Nkarhi wa vuavanyisi bya yena wu fikile.” Xiya, a yi vuli leswaku hi ku hatlisa loko nkarhi wolowo wu kumekile rungula a ri ta hangalasiwa, kambe leswaku ku vonakala loku a ku “pfariwile” khale ku fanele ku vekiwa erivaleni. Hi vona hi ku kongoma leswaku leswi swi hetisekile. Eka tindzima leti landzelaka swi ta humelela erivaleni leswaku Hosi yi funghe hi ku kongoma nkarhi lowu rungula ra ku ta ka yena ra vumbirhi a ri ta huweleriwa ha wona, naswona hi ku kongoma swinene xitiviso lexi xi nyikiwile misava.