Ndzima 6 — Rungula na Varhumiwa

GSAM 108.1Tsala xivono, u xi veka erivaleni eka swiphepherhele, leswaku loyi a hlayaka a kota ku tsutsuma. Hikuva xivono xa ha ri xa nkarhi lowu vekiweke, kambe emakumu xi ta vulavula, a xi nga hembi: hambi loko xi hlwela, xi rindzele; hikuva hakunene xi ta ta, a xi nge hlweli.¹

GSAM 108.2“Kutani ndzi vona ntsumi yin'wana yi haha exikarhi ka tilo, yi ri na evhangeli ya hilaha ku nga heriki ku yi chumayela eka lava tshamaka emisaveni, ni le ka rixaka rin'wana ni rin'wana, ni mindyangu hinkwayo, ni ririmi rin'wana ni rin'wana, ni vanhu, yi ku hi rito leri tlakukeke, Chavani Xikwembu, mi xi dzunisa; hikuva nkarhi wa vuavanyisi bya xona wu fikile: kutani nkhinsamani eka loyi a endleke tilo ni misava, ni lwandle, ni swihlovo swa mati.”²

GSAM 108.3Lava va nyikeleke xitiviso xa ku ta ka yena va vule leswaku “xivono” lexi, hi nkarhi wa xona “lowu vekiweke”, lexi boxiweke hi muprofeta Habakuku, a xi katsa swivono swa vuprofeta bya Daniyele na bya Muhlavuteri. Leswi va swi endle swi va erivaleni swinene eka tinhlamuselo ta vona ta swona eka tichati ta vona ta vuprofeta, lerova loyi a hlayeke nhlamuselo a nga “tsutsuma” hakunene a tlhela a hundzisela rungula leri eka van'wana.

GSAM 108Rungula leri Tiyeke

GSAM 108.4Xitiviso xa vanhu va Va-Adventista a ku nga ri ntsena xitiviso lexi endliweke hi Pawulo emahlweni ka Felix, lexi nge, “Vululami, ku tikhoma, na vuavanyisi lebyi taka;” naswona a ku nga ri xivulwa lexi endliweke hi Martin Luther, endzhaku ko heta ku hundzuluxa Bibele, loko, nkarhinyana emahlweni ka rifu ra yena, ku vuriwa leswaku u te, “Ndzi kholwa leswaku vuavanyisi a byi le kule; ina, leswaku Hosi hi yoxe a yi nge he tshami ku tlula malembe ya madzana manharhu.” A ku nga ri na xona xivulwa xa John Wesley, loko a vule leswaku “a ehleketa leswaku malembe ya gidi ma nga sungula endzhaku ka kwalomu ka malembe ya dzana.” Va-Adventista a va vula leswaku a va nyikela rungula leri yimeriweke eka Nhlavutelo 14:6, 7, “Nkarhi wa vuavanyisi bya yena wu fikile,” na xirilo xa Nhlavutelo 10:6, “Nkarhi a wu nge he vi kona.” Vuprofeta byo tano a byi nga ta hetiseka hi ku tivisa xiendlakalo lexi a xi “ta ta,” lexi a xi ta “endzhaku ka malembe ya madzana manharhu,” kumbe “endzhaku ka malembe ya dzana,” kambe hi nkarhi lowu vekiweke, “xi fikile.” Rungula ro fana na leri, hi ku veka nkarhi loku kongomeke loku lavekaka hi vuprofeta lebyi boxiweke laha henhla, ri tivisiwile hi vanhu va Va-Adventista emisaveni hinkwayo.

GSAM 109Vuavanyisi eku Teni ka Kreste

GSAM 109.1Hi nkarhi lowu rungula leri ri sunguleke ku tivisiwa ha wona, vukhongeri hinkwabyo bya Vukreste a byi pfumela leswaku vuavanyisi byi ta humelela eku vuyeni ka vumbirhi ka Kreste. Hikokwalaho, vanhu lava a va ri ehansi ka swiyimo sweswo, va nyikela rungula ra leswaku nkarhi wa vuavanyisi wu fikile, kasi hi nkarhi lowu fanaka va pfumela mavonelo wolawo, a swi ta va swi boha ku tivisa ku vuya ka vumbirhi ka Kreste. Entiyisweni, lexi xi nyikeke matimba eka rungula, naswona xi khumbeke vanhu swinene, a ku ri ku tivisiwa ka nkarhi lowu vekiweke. Eku sunguleni va vule leswaku makumu ya misava a ya ta ta nkarhi wo karhi eka “lembe ra Xiyuda” ra 1843, naswona leswi a swi katsa nkarhi exikarhi ka Nyenyankulu 21, 1843, na Nyenyankulu 21, 1844. Endzhaku ka loko nkarhi lowu wu hundzile, hi dyondza eka Midnight Cry xa lembe ra 1844 leswaku siku ro karhi ri vekiwile ku va ro hetelela ka minkarhi ya vuprofeta. Leri a ku ri siku ra vukhume ra n'hweti ya vunkombo ya Xiyuda, leri fambisanaka na ti 22 ta Nhlangula, 1844.

GSAM 109Ku Hlayela Masiku ya 2300

GSAM 109.2Xisekelo xa nkarhi—1843—a ku ri masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu ya Daniyele 8. A ku vuriwa leswaku tanihi leswi “masiku” lawa a ya fambisana na vuprofeta laha swivandzana a swi hlawuriwile ku yimela mimfumo, “masiku” a ya fanele ku tirhisiwa hi ndlela ya xikombiso ku yimela malembe, hi ku ya hi nhlamuselo ya Hosi ya nkarhi wa xikombiso, hilaha swi nyikiweke hakona eka Numere 14:34 na Ezekiyele 4:5, 6; leswaku mavhiki ya makume nkombo—masiku ya 490—ya Daniyele 9 a ya ta va xiphemu xo sungula xa masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu, naswona leswaku minkarhi leyi yimbirhi yi sungule swin'we. Xiendlakalo lexi boxiweke eka Daniyele 9, lexi a xi fungha masungulo ya mavhiki ya makume-nkombo, a ku ri “ku humesiwa ka nawu wo pfuxeta ni ku aka Yerusalema.” Nawu wolowo wu humesiwile hi lembe ra vunkombo ra Artaxerxes Longimanus, hi 457 B.C., hilaha swi tsariweke hakona eka Esera 7.

GSAM 110.1Leswaku leri a ku ri siku ra ntiyiso ra masungulo ya mavhiki ya makume-nkombo swi kombisiwile hi mhaka ya leswaku endzhaku ka mavhiki ya 69 ntsena—malembe ya 483—ku sukela hi 457 B.C., kumbe hi A.D. 27, Kreste u khuvuriwile hi Yohane kutani a sungula vutirheli bya yena, a ku, “Nkarhi wu hetisekile,”³ na swin'wana. Ku sungula ka vutirheli bya Kreste, hi A.D. 27, ku hlomeriwa ka yena eka xihambano endzhaku ka malembe manharhu na hafu ku suka eka siku rero, “exikarhi [exikarhi] ka [vheke ya vu-70],” ku hela ka ntirho wo hlawuleka exikarhi ka Vayuda, hi A.D. 34, na ku hundzuka hi xihatla ka Sawulo, muapostola wa Vamatiko, swi kombisile leswaku mavhiki ya makume nkombo ma herile hi siku rero, naswona hikokwalaho ma sungule hi B.C. 457. Va hlayele mhaka leyi hi ndlela leyi: Eka 2300 susa 457, kutani ku sala 1843. Naswona tanihi leswi malembe ya 457 a ma ri emahlweni ka Kreste, hi fika eku heleni ka masiku ya 2300 eku heleni ka 1843.

GSAM 110Ku Pfumela ka Vakaneti

GSAM 110.2Ku vuriwile hi ntiyiso leswaku “ku pfumela ka vakaneti va ntiyiso loku seketelaka wona ku nyika vumbhoni bya le henhla swinene.” A ku na un'we wa vakaneti va rungula ra Advente loyi a tshameke a vula leswaku ku avanyisa ko kambisisa ka vanhu va Hosi a ku ri xiendlakalo lexi a xi ta humelela ku nga si ta Kreste; kambe va anakanyisise hi mhaka leyi hi ku fambisana na Va-Adventista. Tanihi vumbhoni bya marito lawa hi tshaha eka vakaneti vambirhi lava tivekaka.

GSAM 110.3Nkul. N. Colver, loko a chumayela eMarlboro Street Chapel, le Boston, hi 1842, a kaneta Va-Adventista, u te:—

GSAM 111.1“Loko masiku lawa ku ri malembe, misava yi ta hela hi 1843; mufana wihi na wihi wa xikolo a nga swi vona; hikuva loko 490 yi helele eku feni ka Kreste, masiku ya 2300 a ya ta hela hi 1843; naswona misava yi fanele ku hela, handle ka loko ku kombisiwa leswaku ku na xiendlakalo xin'wana lexi faneleke ku humelela, naswona a ndzi voni leswaku sweswo swi nga endliwa njhani.”

GSAM 111.2Profesa Stuart, hi nkarhi wolowo, u te:

GSAM 111.2“I ntiyiso lowu hlamarisaka leswaku vunyingi bya vahlahluvi emisaveni ya Xinghezi na Amerika, ku ringana malembe yo tala, a va tolovele ku twisisa masiku lama boxiweke eka Daniyele na Nhlavutelo tanihi swifaniso, kumbe swikombiso, swa malembe. Ndzi kume swi tika ku landzelerisa masungulo ya ntolovelo lowu wo angarhela, ndzi nga vula leswaku wu lava ku va wa misava hinkwayo.”

GSAM 111Vumbhoni bya Profesa Bush

GSAM 111.3Profesa Bush u te: “Mani na mani la hlaselaka Nkul. Miller eka mhaka ya yena ya nkarhi, u n'wi hlasela eka xiyenge xa yena lexi tiyeke swinene. Nkarhi wa yena i lowunene; kambe u hoxile eka xiendlakalo lexi faneleke ku humelela.” Bush a a ri mupfumeri eka ku hundzuka ka misava hinkwayo ku nga si ta Kreste. Mavonelo ya yena a ya ri leswaku nkarhi wa gidi wa malembe a wu ta sungula hi 1844.

GSAM 111.4Vatirheli va vukhongeri bya ku ta ka Kreste a va dyondzisa eka tidyondzo ta vona ta le rivaleni leswaku matimu ya misava a ma kombisa matiko yo hambana-hambana ma ri exiyin'weni lexi a xi yimeriwe hi xifaniso xa Daniyele 2, loko ribye a ri ta ba xifaniso emilengeni, kutani Xikwembu xa le tilweni xi simeka mfumo wa xona; naswona eka ndzima ya 7, loko “mfumo ni vuhosi ni vukulu bya mfumo ehansi ka tilo hinkwaro swi ta nyikiwa vakwetsimi va wa le Henhla-henhla.” Va tlhele va kongomisa nyingiso eka mhaka ya leswaku swikombiso—swa ntumbuluko, swa tipolitiki, na swa mahanyelo—a swi ri swona leswi Matsalwa a ma vhumbhile leswaku swi ta voneka loko Hosi yi ri kusuhi no humelela.

GSAM 111Swihlamariso eMatilweni

GSAM 111.5Hosi hi ku tirhisa muprofeta Yoele yi ri: “Ndzi ta kombisa masingita etilweni ni le misaveni, ngati, ni ndzilo, ni swinsika swa musi. Dyambu ri ta hundzuka munyama, ni n'weti wu hundzuka ngati, siku lerikulu ni ro chavisa ra Hosi ri nga si fika.”⁴ Va-Adventista a va pfumela no dyondzisa leswaku rivoningo ra aurora borealis ra madzana ya malembe lawa hundzeke (leri tolovelekeke ku vuriwa rivoningo ra le n'walungwini) a ku ri “ndzilo ni swinsika swa musi” leswi fikelelaka swilaveko swa muprofeta; naswona ku ya hi vuxokoxoko lebyinene lebyi kumekaka eka matimu (hi kombetela eka Edinburg Encyclopedia tanihi vumbhoni), a ri nga tolovelekanga ku voneka emahlweni ka nkarhi lowu.

GSAM 112.1Kutani, loko rungula ra ku ta ka Hosi hi xihatla ri ri karhi ri ya eka tindhawu ta le kule swinene ta misava, ku kombisiwe swikombiso etilweni leswi a swi tiyisisa ntiyiso, naswona swi koka rinoko ra vanhu.

GSAM 112.2Hi ti 25 Sunguti 1837, ku ve na xivonwa xo hlamarisa swinene xa rivoningo ra ndzilo ra aurora borealis, lexi a xi vonaka xi kongomisa mianakanyo ya vanhu vo tala hi ku kongoma eka vhumbhori bya muprofeta Yoele bya leswi a swi ta rhangela siku lerikulu ra Hosi. Nhlamuselo leyi landzelaka ya xivono lexi yi huma eka New York Commercial Advertiser ya ti 22 Nhlangula, 1839. Yi fambisana hi ku hetiseka ni xivono lexi mutsari a xi voneke eVictor, Ontario County, N.Y.

GSAM 112Aurora ya Ndzilo ya 1837

GSAM 112.3“Hi vusiku bya ti 25 Sunguti, 1837, ku ve na xivono xo hlamarisa xa swiendlakalo leswi fanaka [leswi vulaka rivoningo ra le n'walungwini] eka tindhawu to hambanahambana ta tiko, hilaha vahlayi va hina va nga ta tsundzuka handle ko kanakana. Laha misava a yi funengetiwe hi gamboko, xivono a xi hlamarisa naswona xi ‘chavisa’ hi ndlela leyi nga si tshamaka yi voneka. Endhawini yin'wana, leyi a yi ri kusuhi na ntshava, vanhu lava voneke xivono lexi, va hi byerile leswaku a xi fana na ‘magandlati ya ndzilo lama rhendzelekaka ma rhelela entshaveni,’ naswona hi ku angarhela, hilaha hi dyondzeke hakona, gamboko leri a ri funengete misava a ri languteka ku fana na ndzilo lowu hlanganeke na ngati, kasi ehenhla (hilaha apostola a vulaka hakona), ‘matilo a ma pfurha,’ a swi fana swinene na nhlamuselo ya vuprofeta ya siku ro hetelela lerova vo tala va hlamarile; Vana lava a va ri karhi va languta sweswo va chuhile, kutani va vutisa loko a ku ri ku ta ka vuavanyisi; naswona ni swiharhi swi rhurhumele hi ku chava lokukulu loku vonakaka.”

GSAM 113.1A ku nga ri eAmerika ntsena laha xikombiso lexi xa muprofeta Yoele xi kombisiweke, kambe loko dyondzo ya ku ta ka Hosi yi ri karhi yi hangalaka eGreat Britain, xikombiso lexi fanaka xi kombisiwile etilweni etikweni rero. Phepha-hungu ra New York Commercial Advertiser ra ti 22 Nhlangula, 1839, ri tshaha leswi landzelaka ku suka eka maphepha-hungu ya le London mayelana na xiendlakalo xo hlamarisa lexi voniweke etikweni rero hi vusiku bya ti 3 Ndzhati:—

GSAM 113Aurora ya 1839

GSAM 113.2“LONDON, 5 Ndzhati.—Exikarhi ka tiawara ta khume hi vusiku bya Ravumune na tinharhu tolo nimixo, etilweni ku vonekiwile xin'wana xa swikombiso swo saseka swinene swa swiendlakalo leswi swo hlamarisa, tinyeleti leti waka na rivoningo ra n'walungu, leswi nga si vonekiwaka ku ringana malembe yo tala lawa ya hundzeke. Xikombiso xo sungula xa xiendlakalo lexi xo hlamarisa xi ve kona timinete ta khume ku nga si va nkarhi wa khume, loko ku vonaka ku tlakuka ku suka eka xiphemu xa le n'walungwini xa hafu ya tilo, ku vonaka ku ri nkungu wa muhlovo wo tshwuka wo voninga, naswona hi ku nonoka xi andza ku ya fika exikarhi ka tilo, naswona hi nkarhi wa khume kumbe khume na kotara, hinkwaswo, ku suka evuxeni ku ya evupeladyambu, a ku ri lapi rin'we lerikulu ra ku vonakala. A xi languteka hi ndlela yo chavisa swinene, naswona a xi fana hi ku kongoma ni lexi vangiwaka hi ndzilo lowukulu wo chavisa. Rivoningo a ri cinca-cinca swinene; nkarhi wun'wana a ri vonaka ri wa, kutani endzhaku ka sweswo ri tlakuka hi ku vangama lokukulu. A ku vonaka ku pfanganile na rona swirhumbana swa musi, leswi a swi rhendzeleka, naswona un'wana ni un'wana la voneke a a kholwa leswaku a ku ri ‘ndzilo lowukulu swinene.’

GSAM 113.3“Ku chava ka dorobankulu a ku ri kukulu swinene; magidi ya vanhu a va tsutsuma va kongoma eka laha ku ehleketiwaka ku va ni khombo leri chavisaka. Timovha ta ndzilo ta switichi swa vatimela-ndzilo swa le Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, na swin'we na leti a ti ri ta switichi swa le vupela-dyambu bya London—hi ntiyiso, movha wun'wana na wun'wana wa ndzilo eLondon, a wu khomiwe hi tihanci naswona wu tsutsumile endzhaku ka laha a ku ehleketiwa leswaku ku ri ‘ndhawu ya ndzoviso’ hi matimba yo tlula lawa ya ntolovelo, wu landzeriwa hi makalichi, vachayeri va tihanci, na mintlawa leyikulu ya vanhu. Tin'wana ta tichini ti ye fika eHigh Gate na Halloway [kwalomu ka timayili ta mune] ku nga si kumeka xihoxo. Swivono leswi swi hete nkarhi wo tlula tiawara timbirhi, naswona loko mixo wu sungula xivono xi hundzuke xa ku vangama lokukulu.

GSAM 114.1“Hi nkarhi wa vumbirhi nimixo xivono lexi xi kombise xivono xo saseka swinene, naswona xo tika swinene ku xi hlamusela. Doroba hinkwaro ra London a ri voningile ku fana ni nhlikanhi, naswona moya a wu basile hi ndlela yo hlamarisa. Hemisifere ya le dzongeni, hi nkarhi lowu vuriweke, hambi leswi a yi nga ri na mapapa, a yi ri munyama swinene; kambe tinyeleti, leti a ti nga hlayeki, a ti voninga hi ndlela yo saseka. Tlhelo leri langutaneke ra tilo ri kombise ku hambana loku hlamarisaka kambe ko saseka swinene; a ri basile swinene, naswona ku vonakala a ku voninga swinene; a ku ri na ku landzelelana loku nga heriki ka tinyeleti leti tsutsumaka, leti a ti hambana eku voningeni ka tona—a ti vonaka onge ti vumbiwa exikarhi ka tilo, kutani ti hangalaka ku fikela laha a swi vonaka onge ta phatluka. Mbuyelo a wu hlamarisa swinene. Magidi-gidi ya tinyeleti letitsongo ti humelele ehenhla ka ndzilakano wa tilo, ti tlhela ti tsutsuma hi rivilo lerikulu swinene ku ya emisaveni lerova tihlo a ri tsandzeka ku landzela ndlela ya tona; a swi vonaka onge na tona ta phatluka, ti hangalasa nkungu wo tshwuka wa ntima ehenhla ka hafu ya tilo hinkwayo. Mivala a yi sasekile swinene.

GSAM 114.2“Hi hafu endzhaku ka awara ya vumbirhi xivono xi hundzuke munyama, lowu, loko wu hangalaka, wu kombiseke nkwangulatilo lowu voningaka ehenhla-henhla etilweni, ni ku rhendzela rimba ra munyama leri a ri funengete xiphemu xa dzonga xa tiko. Endzhaku ka nkarhinyana, ku hume swinsika swa rivoningo ra silivhere ku suka eka yona. Swi kule hi ndlela yo hlamarisa, swi pfangana na nkungu wo tshwuka lowu vumbekeke hi nkarhi wolowo, naswona loko swi fika ehenhla-henhla xivono a xi tlulele miehleketo hinkwayo. Tinyeleti a ti ri karhi ti hangalaka etlhelo hinkwaro, naswona swi ye emahlweni ku fikela hi awara ya mune, loko hinkwaswo swi hela matimba.”

GSAM 114Swivono swo Hlamarisa eDyambyini

GSAM 114.3Loko vachumayeri lava hanyaka a va ri karhi va chumayela ntiyiso wa ku ta ka Hosi, swihlamariso swo tala ni swo hambanahambana swa le tilweni swi vonekiwile etindhawini to hambanahambana ta misava. Eka leswi, ndhawu ya hina yi hi pfumelela ntsena ku kombisa xivono xa dyambu le Norwich, eNghilandi, hi N'wendzamhala, 1843. Xo fana na xona xi humelerile eNew Haven, Conn., hi ti 9 Ndzhati, 1844, ku ringana tiawara timbirhi emahlweni na le ndzhaku ka nhlikanhi, naswona xi voniwile hi magidi ya vanhu.

GSAM 115Ku languteka ko hlamarisa ka dyambu

GSAM 115.1Xirhendzevutana lexitsongo xa le ndzeni xi yimela dyambu. A xi ri na muhlovo wa orenji wo voninga. Xiphemu xa le handle xa swirhendzevutana leswimbirhi, lexi a xi ri eka mimpfhuka leyi nga ringaniki ku suka edyambyini naswona xi xi rhendzelele, a xi vonaka xi ri na muhlovo lowu fanaka; kambe xiphemu xa le ndzeni xa swirhendzevutana leswi a xi ri na muhlovo wa xitshopana xo dzika, tilo leri a ri ri endzeni ka swirhendzevutana sweswo ri vonaka ri ri na muhlovo wa buraweni yo dzwihala, naswona swirhendzevutana swinharhu leswikulu leswi a swi hundza hi le ndzeni na le hansi ka dyambu, a swi vonaka swi ri ku vonakala loku hambaneke loku vangamaka.

GSAM 115.2Hi ta xiendlakalo lexi humeleleke eNghilandi hi hlaya, eka papila leri humaka eka E. Lloyd, wa le London, hi ti 3 Sunguti, 1844, hi ndlela leyi landzelaka:—

GSAM 115.3“Ku ve na ‘xikombiso lexi hlamarisaka edyambyini,’ lexi voniweke hi vaaki va nkoka va Norwich ni va tindhawu ta le kusuhi, lexi nga si tshama xi voneka eNghilandi. Xi voneke hi N'wendzamhala lowu hundzeke, kwalomu ka 12 ninhlikanhi, naswona xi hete tiawara timbirhi. Xi chavisile vaaki swinene. Xi humelele nkarhi wutsongo Vamakwerhu Winter, Burgess, na Routon va nga si sungula vurhumiwa bya vona edorobeni rero. A swi vonaka onge a swi lunghiselela ndlela ya ntiyiso, leswaku va humelerile swinene kona.”

GSAM 116.1Xiviko xa xiendlakalo lexi hilaha xi humeleleke hakona eNew Haven, Conn., xi nyikeriwile eka Midnight Cry ya ti 10 Nhlangula 1844, naswona xi tekiwile eka New Haven Palladium ya ti 10 Ndzhati 1844. Eka xiviko lexi nga eka Cry muhleri u ri, “A ku na n'wafilosofi loyi a koteke ku nyika nhlamuselo ya xivangelo xa xiendlakalo lexi leyi n'wi enerisaka.”

GSAM 116.2Xiviko xa xivono lexi lexi humeleleke hi ku fambisana ni dyambu eNew Haven, Conn., hi ti 9 ta Ndzhati 1844, xi tlhele xi kandziyisiwa eka Hartford Courant ya ti 12 ta Ndzhati 1844, naswona xi hlaya hi ndlela leyi landzelaka:—

GSAM 116.3“Swirhendzevutana leswi a swi rhendzele dyambu hi Musumbhunuku, Ndzhati 9, 1844, ku ringana tiawara timbirhi emahlweni na le ndzhaku ka nhlikanhi, swi vonaka onge swi voniwile hi vanhu va hina vo tala hi ku tsakela lokukulu, naswona swi pfuxile ku navela loku twisisekaka ko dyondza swo tala mayelana na swivono swa muxaka lowu fanaka na xivangelo xa swona.

GSAM 116.4“Xirhendzevutana xa sweswi a xi hlamarisa hi ku leha ka xona, naswona xi nyikile minkarhi leyinene yo langutisa. Loko ku ri kwalomu ka nhlikanhi a xi vumbiwa ngopfu hi swirhendzevutana swimbirhi leswi hetisekeke, xin'we a xi aname kwalomu ka tigiradi ta makume mune ntlhanu, xi rhendzelekile dyambu exikarhi ka xona, kasi lexin'wana a xi aname kwalomu ka tigiradi ta makume nkombo mbirhi, lexi xikarhi ka xona a xi ri eka zenith, kasi rimba ra xona a ri hundza hi le dyambyini. Xirhendzevutana lexitsongo a xi fambisana ni xivumbeko xa xirhendzevutana xo leha, lexi vukulu bya xona byo leha byi tlulaka vukulu byo anama hi mpimo lowutsongo. Hi ku kongoma etlhelo leri langutaneke ni dyambu, naswona tigiradi ta makume-nharhu-ntsevu en'walungwini wa zenith, xirhendzevutana lexikulu a xi tsemakanyisiwa hi swirhendzevutana swin'wana swimbirhi swa dayamitara leyi a yi lava ku fana kumbe yi fana, leswi a swi vumba exikarhi ka laha swi hlanganyaka kona ndhawu yo voninga, leyi a yi ta va kona hi ntumbuluko hikwalaho ka ku hlanganisiwa ka ku vonakala ka swirhendzevutana swinharhu leswi voningaka. Xirhendzevutana lexi a xi rhendzelele dyambu a xi kombisa mihlovo ya nkwangulatilo, minkarhi yo tala hi ku vonaka swinene na vuxongi. Tiringi tin'wana a ti ri to basa naswona a ti nga vonakali ngopfu, hikuva a ti ri kule na dyambu. Hambiswiritano, swiphemu leswitsongo swa swirhendzevutana, leswi a swi ri na mihlovo ya prismatiki [ya nkwangulatilo], a swi humelela hi minkarhi yo hambana-hambana, evuxeni ni le vupela-dyambu.... Ku fana loku ka xivumbeko swi fanele ku titshege hi nawu wo karhi lowu lawulaka ku vumbeka ka swirhendzevutana leswi rhendzelaka dyambu; kambe xivumbeko xa nawu wolowo a xi si hlamuseriwa hi ku hetiseka.... A ku na xirhalanganyi lexikulu lexi hlanganeke na ku hlamusela ku vumbeka ka xirhendzevutana lexi rhendzelaka dyambu, hikuva xivangelo xa kona xi fana na lexi vangaka nkwangulatilo, kambe ku hlamusela masungulo ya xirhendzevutana lexi rimba ra xona ri hundzaka exikarhi ka dyambu swi kumeke swi tika swinene.”

GSAM 117Swihlamariso Leswi Hetisisaka Vhumbhori bya Matsalwa

GSAM 117.1Malunghana na matirhiselo lawa a ma endliwe, eNghilandi na le Amerika, hi masingita lawa ma vonekeke etilweni, hi nga dyondza hi ku hlaya eka Exposition of the Twenty-fourth of Matthew, leyi tsariweke hi Sylvester Bliss, leyi kandziyisiweke eBoston hi 1843. Endzhaku ko tshaha swin'wana swa swiviko leswi nga laha henhla, u te:—

GSAM 117.2“Hikokwalaho ‘swikombiso leswikulu’ na ‘swivono swo chavisa’ leswi vhumbhiweke eka Matsalwa ya ntiyiso, swi vonaka swi hetisekile hinkwaswo, ku fana na leswi Muponisi a vuleke leswaku swi ta rhangela ku ta ka yena.

GSAM 117.3“Tanihi leswi ku huma ka matluka ku nga xikombiso xa ximumu, hi ndlela leyi fanaka, loko swikombiso leswi swi hetiseka, Vakreste va fanele ku tiva leswaku ku ta ka Kreste ku le kusuhi, hambi ku ri emunyangweni. A hi mpfumelelo ntsena wo swi tiva, kambe Muponisi wa hina wa va lerisa ku swi tiva.”⁵

GSAM 117VARHUMIWA

GSAM 117.4Endzhaku ko kongomisa eka swin'wana swa swihlawulekisi swa nkoka swa rungula ra ku vuya ka vumbirhi ka Kreste, hilaha ri nga rhanga ri twarisiwa hakona, swi nga ha tsakisa ku xiya van'wana va lava va tlangeke xiphemu xa nkoka eka xitiviso lexikulu. Se hi nyikile mavito ya vo tala lava a va ri exikarhi ka vatirheli lava nga na vutlhari swinene va nkarhi wolowo ematikweni mambe lava va huweleleke. Loko hi kongomisa nyingiso eka van'wana lava rhangele emahlweni eAmerika, lava Hosi yi va veke ndzhwalo wa ntirho, swi ta pfuna ku kombisa swinene leswaku voko ra Hosi a ri ri eka nhlangano lowu hakunene.

GSAM 118William Miller

GSAM 118.1Xo sungula hi ta languta mhaka ya William Miller, loyi a a ri na ndhuma swinene eka nhlangano wa Advente eUnited States lerova eka vanhu vo tala nhlangano lowu wu tiveka ntsena tanihi “Millerism.”

GSAM 118.2William Miller u velekiwile ePittsfield, Mass., hi Nyenyenyani, 1782. Loko a ha ri n'wana lontsongo, a ku vonaka swikombiso swa vutlhari na vutshila bya mianakanyo lebyi tlulaka bya ntolovelo. Endzhaku ka malembe ma nga ri mangani, swikombiso leswi swi sungule ku vonaka ngopfu eka vanhu hinkwavo lava a va ri na yena. A a ri na miri lowu tiyeke, mianakanyo leyi tirhaka kahle na leyi akeke hi ntumbuluko, na mahanyelo lamanene lawa a ya nga kosiwi. A a dyondzile switsongo exikolweni xa xifundza, kambe endzhaku ka malembe ma nga ri mangani swi amukeriwile hi vanhu hinkwavo leswaku vutivi bya yena a byi tlula bya vadyondzisi lava a va tolovele ku dyondzisa.

GSAM 118.3Nkul. Miller u tekane hi 1802, a ya tshama ePoultney, Vt. Vavanuna lava a fambisanaka na vona ku sukela loko a rhurhele ePoultney, lava a a ri na xikweleti lexikulu eka vona hikwalaho ka tintswalo ta misava, a va khumbekile swinene hi misinya ya mavonelo yo kanakana na tidyondzo ta vukhongeri bya ntumbuluko. A ku nga ri vavanuna va mahanyelo yo biha, kambe tanihi ntlawa a va ri vaaki lavanene, naswona hi ntolovelo a va ri na mahanyelo yo tiya, va ri na tintswalo, naswona va ri na mbilu leyinene. Hambiswiritano, va ale Bibele tanihi mpimo wa ntiyiso wa vukhongeri, naswona va ringetile ku endla leswaku ku yi ala swi twala hi ku tirhisa mpfuno lowu a wu kumeka eka matsalwa ya Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, na van'wana. Nkul. Miller u dyondze matsalwa lawa hi vukheta, naswona eku heteleleni u tivise leswaku i mudeisti. U vule hi yexe leswaku vutomi bya yena bya vudeisti byi teke malembe ya khume na mambirhi, ku sukela kwalomu ka 1804.

GSAM 118.4Endzhaku ko kuma xikhundla xa vukaputeni, u nghenele vuthu hi 1810. Loko a vuya evuthwini, u rhurhisile ndyangu wakwe a ya eLow Hampton, N.Y., ku ya sungula ntirho wa vurimi kona hi 1812. Tanihi murimi, a a ri na nkarhi wo tala wo hlaya. U kume leswaku mavonelo yakwe ya vudeisti a ma n'wi nyiki ntiyisiso wa ntsako endzhaku ka vutomi bya sweswi. Endzhaku ka sirha hinkwaswo a ku ri munyama ni gome. Ku tirhisa marito yakwe n'wini:

GSAM 118.4“Ku herisiwa a ku ri miehleketo yo titimela ni yo chavisa, naswona vutihlamuleri a ku ri ndzoviso lowu tiyisekeke eka hinkwavo. Matilo a ma fana ni koporo ehenhla ka nhloko ya mina, naswona misava a yi fana ni nsimbi ehansi ka milenge ya mina. Nkarhi lowu nga heriki!—a ku ri yini? Naswona rifu!—ha yini a ri ri kona? Loko ndzi ya ndzi anakanyisisa, ndzi ya ndzi va kule ni vumbhoni. Loko ndzi ya ndzi ehleketa, swiboho swa mina a swi ya swi hangalaka. Ndzi ringetile ku tshika ku ehleketa, kambe miehleketo ya mina a yi nga lavi ku lawuriwa. A ndzi ri eku xanisekeni hakunene, kambe a ndzi nga twisisi xivangelo.... Endzhaku ka nkarhinyana, hi xitshuketa vumunhu bya Muponisi byi ve erivaleni emiehleketweni ya mina. Swi vonake onge ku nga va na xivumbiwa lexi nga na vunene na tintswalo ku fikela laha xi nga ta rihela swihoxo swa hina hi xoxe, naswona hi ndlela yoleyo xi hi ponisa eku xupuriweni ka xidyoho. Hi nkarhi wolowo ndzi twe ndlela leyi xivumbiwa xo tano xi faneleke xi rhandzeka ha yona; naswona ndzi ehlekete leswaku a ndzi ta ticukumeta emavokweni ya xona, ni ku tshemba tintswalo ta xona.”

GSAM 119Ku Hundzuka ka William Miller

GSAM 119.1U tlhele a vula leswaku:

GSAM 119.1“Ndzi vone leswaku Bibele a yi kombisa Muponisi la fanaka na loyi a ndzi n'wi lava; naswona ndzi hlamarile ku vona leswaku buku leyi nga huhuteriwangiki yi nga humesa milawu leyi faneleke kahle swinene eka swilaveko swa misava leyi weke. Ndzi boheke ku pfumela leswaku Matsalwa ma fanele ku va nhlavutelo lowu humaka eka Xikwembu. Ma ve ntsako wa mina; naswona eka Yesu ndzi kume munghana.... Bibele sweswi ri hundzuke dyondzo ya mina leyikulu, naswona ndzi nga vula hi ntiyiso, ndzi ri lavisise hi ntsako lowukulu. Ndzi kume leswaku hafu a yi si tshama yi byeriwa mina. Ndzi hlamarile leswaku ha yini a ndzi nga si vona vuxongi na ku vangama ka rona, naswona ndzi hlamarile leswaku ndzi tshame ndzi ri ala.”

GSAM 119.2Mukhuva wa William Miller wo dyondza Bibele wu hlamuseriwile hi yena hi ndlela leyi:

GSAM 119.2“Ndzi tiyimiserile ku veka etlhelo mavonelo ya mina hinkwawo, ku pimanisa matsalwa na matsalwa hi vukheta, ni ku landzelela dyondzo ya wona hi ndlela leyi hlelekeke.... Nkarhi wun'wana ni wun'wana loko ndzi kuma nchumu wo ka wu nga twisiseki, mukhuva wa mina a ku ri ku wu pimanisa ni tindzimana hinkwato leti fambisanaka na wona; naswona, hi mpfuno wa Cruden, ndzi kambisise tindzimana hinkwato ta matsalwa laha a ku kumeka marito man'wana ya nkoka lama a ma ri eka xiphemu xo karhi lexi a xi nga twisiseki.... Hi ndlela leyi ndzi yise emahlweni dyondzo ya Bibele, eku yi hlayeni ka mina ko sungula, ku ringana kwalomu ka malembe mambirhi, naswona ndzi enerisekile hi ku hetiseka leswaku i muhlamuseri wa yona n'wini.

GSAM 120.1“Loko ndzi ri karhi ndzi dyondza hi ndlela leyi, ndzi kholwisekile leswaku loko vuprofeta lebyi hetisekeke enkarhini lowu hundzeke byi ri xikombiso xo avanyisa ndlela leyi byi nga ta hetiseka ha yona lebyi nga ta ta, mavonelo lama tolovelekeke ya ku fuma ka Kreste ka moya—nkarhi wa gidi wa malembe wa misava emahlweni ka makumu ya misava, na ku vuya ka Vayuda—a ma seketeriwi hi rito ra Xikwembu.... Ndzi kume swi dyondzisiwa hi ku kongoma eMatsalweni leswaku Yesu Kreste u ta tlhela a rhelela laha misaveni, a ta hi mapapa ya tilo, hi ku vangama hinkwako ka Tata wakwe.

GSAM 120.2“Ndzi twe ntsako wo dyondza Matsalwa lowu a ndzi nga ehleketa leswaku wu nga huma eka tidyondzo ta wona. Ndzi sungule ku ti dyondza ndzi nga langutelanga ku kuma nkarhi wa ku ta ka Muponisi, naswona eku sunguleni a ndzi tsandzeka ku pfumela mbuyelo lowu a ndzi fikelele eka wona; kambe vumbhoni byi ndzi khumbe hi matimba swinene lerova ndzi tsandzeka ku lwisana ni ku kholwa ka mina. A ndzi lava ku tiyiseka hi ku helela eka mavonelo ya mina, kutani ndzi sungula ku rindzela, ni ku xalamukela, ni ku khongela ku ta ka Muponisi.”

GSAM 120.3Nakambe u ri:

GSAM 120.3“Ndzi pfumerile; naswona hi nkarhi wolowo ntirho wo hangalasa dyondzo leyi, leswaku misava yi pfumela yi tlhela yi tilulamisela ku hlangana na Muavanyisi na Muteki loko a ta, wu tshinelele emiehleketweni ya mina. A swi laveki leswaku ndzi nghena laha eka nhlamuselo yo enta ya miringo ya mina yo leha ni yo vava. Swa enela ku vula leswaku, endzhaku ka malembe yo hlayanyana, ndzi sindzisiwile hi Moya wa Xikwembu, matimba ya ntiyiso, ni rirhandzu ra mimoya-xiviri, ku rhwala xihambano xa mina ni ku huwelela swilo leswi eka misava leyi faka ni leyi lovaka.”

GSAM 120.4Nkul. Miller, ku fana na lava pfuxeriweke hi rungula leri ematikweni man'wana, u sungule ku ehleketa ku hetisisa ntirho wa yena hi ku tsala na ku kandziyisa eka maphepha-hungu ya mani na mani na le ka mapamfulete. U sungule ku kandziyisa mavonelo ya yena eka Vermont Telegraph, phepha-hungu ra Vabhabhatisita, leri a ri kandziyisiwa eBrandon, Vt. Leswi swi ve hi lembe ra 1831. U sungule ku vulavula erivaleni hi mhaka leyi hi lembe ra 1832. U vule hi nhlangano lowu, “Hosi yi halatile tintswalo ta yona eka vandlha, naswona vo tala va pfumerile ku ponisiwa ka mimoya-xiviri ya vona.”

GSAM 121.1Hi 1836 tidyondzo ta yena ti kandziyisiwile eka swin'wana swa swihaxa-mahungu swa nkarhi wolowo. Hi vuxika bya 1837-38 tidyondzo ta yena ti humesiwile eka pamfulete. Hi 1838 ku kandziyisiwe pamfulete ya vumbirhi ya matluka ya 204, naswona eka pamfulete leyi Nkul. Miller u vule leswaku mfumo wa Ottoman wu nga ha wa hi lembe ra 1839 kumbe 1840. Tidyondzo ta yena to sungula eka madoroba lamakulu a ti ri hi lembe ra 1836. Kutani a vulavula emadorobeni ya Randolph, Lowell, Groton, na Lynn, eMass.

GSAM 121.2Ku fikela hi 1840, Nkul. Miller a a yimile a lava ku va yexe tanihi muvulavuri wa mani na mani hi mhaka ya ku ta ka Kreste loku nga kusuhi. Hi lembe rero, hi xitshuketa, madzana ya vanhu ma hlanganile na yena eku chumayeleni rungula. Leswi vangeke ku cinca loku lokukulu swi ta boxiwa eka ndzima leyi landzelaka. Hi vuxika bya 1839-40, Nkul. Miller u nyikete nxaxamelo wa tidyondzo eExeter, N.H. Hi kona laha a hlangana ro sungula na Mufundhisi J. V. Himes, loyi hi nkarhi wolowo a amukeleke ripfumelo, naswona ku sukela hi siku rero u yime etlhelo ka Mufundhisi Miller tanihi mukandziyisi na muchumayeri la hisekaka wa rungula lerikulu ra ku ta ka vumbirhi ka Kreste.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Malunghana ni mutirhi loyi wo hiseka eka nhlangano lowu lowukulu a hi nge swi endli kahle ku tlula ku tshaha eka mutsari wa vutomi bya yena, loyi a nge:—

GSAM 121.4“Joshua V. Himes u velekiwile eWickford, R.I., hi ti 19 ta Mudyaxihi 1805. Tatana wakwe a a tiveka ngopfu tanihi muxavisi wa le West Indiya, naswona a a ri xirho lexi xiximekaka xa kereke ya St. Paul's Episcopal eWickford. Manana wakwe a a ri na mahanyelo lamanene, na rirhandzu eka Muponisi, leri a ri chumayeleke etindleveni leti amukelaka ta n'wana wakwe wa jaha.

GSAM 121.5“A ku ri xikongomelo xa tata ku dyondzisa n'wana wakwe wa jaha, Joshua, vutirheli bya kereke leyi na yena a a ri xirho xa yona, kambe swiyimo swi sivele sweswo. Xikwembu a xi ri na ntirho wun'wana lowu a xi wu vekele n'wana loyi, naswona a xi lulamisa swilo hi ndlela leyi a yi ta tisa mbuyelo lowu a wu laveka. Hi 1817 tata u rhumele ndzhwalo wa nkoka ehansi ka vulawuri bya Kaputeni Carter, na Alexander Stewart tanihi mulanguteri wa ndzhwalo. Vavanuna lava va tikombisile va nga tshembeki, naswona loko va fika eribuweni ra le Indiya ya Vupela-dyambu, va xavise xikepe ni ndzhwalo, kutani va baleka. Xiendlakalo lexi xi cince makungu hinkwawo lawa a ma endleriwe vumundzuku bya Joshua lontshwa, loyi a fanele ku rhumeriwa eYunivhesiti ya Brown, le Providence, R.I. Ematshan'weni ya sweswo, hi Dzivamisoko, 1821, u yisiwile eNew Bedford, Mass., kutani a nyiketiwa eka William Knights leswaku a dyondza ntirho wa vutshila bya fanichara.

GSAM 122.1“Loko a fika ekaya rakwe lerintshwa, u sungule hi ku hiseka ntirho lowu a nyikiweke wona, a tiyimiserile ku va mutshila eka ntirho wakwe. Hambiswiritano, u hatle a kuma leswaku swiyimo swa vukhongeri swa laha a a ri kona a swi nga n'wi tsakisi hi ku hetiseka. U te, ‘N'wini wa mina a a ri Muyunitarian, naswona u ndzi yise ekerekeni yakwe. Mufundhisi Orville Dewey a a ri mufundhisi wa kona. A a ri munhu loyi a ha ku hundzukaka ku suka eka vukhongeri bya ntolovelo. Ndyondzo ya mina ehansi ka Bishop Griswold na Mufundhisi William Burge, mufundhisi lonkulu wa St. Paul's, le Wickford, na ku twa nkarhi na nkarhi Dokodela Crocker wa vutlhari wa le St. John's, eProvidence, R.I., swi ndzi endle leswaku ndzi nga amukeli ku landzula ka Nkul. Dewey loku nga na vutlhari ka tidyondzo ta Kreste na vaapostola va yena.’

GSAM 122.2“Tanihi leswi hi nkarhi wolowo a ku nga ri na kereke ya Episcopal eNew Bedford, u tekile xiboho xo ya eka Kereke yo Sungula ya Vukreste [ku nga ri ya Disciple] naswona endzhaku u hlanganile na ntlawa wolowo. ‘Laha,’ a vula, ‘ndzi kume Bibele leyi pfulekeke na ntshunxeko wa miehleketo, naswona ndzi tirhisile swilo leswimbirhi kahle.’ Kereke leyi a yi ri ehansi ka vuhlayisi bya Vurhangeri bya Mufundhisi Moses Howe. Mufundhisi Clough u khuvurile Joshua V. Himes hi ti 2 ta Nyenyenyani 1823. Hi mbilu leyi a yi pfurha hi ku hiseka hikwalaho ka N'wini wa yena, u sungurile hi nkarhi wolowo, a ri na malembe ya khume-nhungu, ku vulavula hi xitori xa xihambano ni ku khutaza vanhu leswaku va hundzuka. U vula hi yena n'wini:—

GSAM 122.3“‘Hi ku hatlisa ndzi ve mukhuthazi, naswona ndzi nyikiwe mpfumelelo wo antswisa nyiko ya mina.... Ndzi hetisile vudyondzi bya mina hi ku eneriseka, naswona ndzi dzunisiwile. Kambe ku ringana malembe ya ntlhanu kumbe tsevu a ndzi tolovele ku tirha ngopfu, kutani ndzi kuma siku rin'we kumbe mambirhi hi vhiki ro dyondza ni ku endla ntirho wa vurhumiwa etindhawini leti pfumalaka, mihandzu ya kona a ndzi yi nyika mufundhisi wa mina.’

GSAM 123.1“Hi 1825 u rhumiwile tanihi murhumiwa wa nhlengeletano ya tikereke ta Vukreste edzongeni wa Massachusetts. ‘A ku nga ri na kungu kumbe ndlela yo seketela varhumiwa,’ ku vula Mufundhisi Himes, ‘kutani ndzi kunguhate ku nghenela bindzu leswaku ndzi ta tihanyisa, ni ku chumayela hilaha a ndzi kota hakona.’

GSAM 123.2“Hi 1828 u suke eNew Bedford, ku nga ri hi ku kanakana kumbe ku pfumala matimba, kambe a ri na ku tiyimiserisa loku a ku ta hlula, a ya ePlymouth, laha a chumayeke rito ra Xikwembu eswihahwini swa xikolo, emakamareni lama lulamiseriweke hi xihatla, na kun'wana na kun'wana laha a a ta twiwa kona. Hi 1829 u ye emahlweni na ntirho wa muxaka lowu fanaka eFall River ku fikela hi 1830, loko a rhurhela eBoston a va mufundhisi wa kereke ya Vukreste yo Sungula na ya Vumbirhi; naswona u tshame kwalaho malembe ya makume-nharhu na nharhu. Hi 1839 u hundzukile a va wa vukhongeri bya Advent, hilaha a byi hlamuseriwa hakona hi Mufundhisi William Miller la dumeke. U nghenele vukhongeri lebyi byintshwa hi ku hiseka lokukulu loku a ri na kona, naswona vutirheli bya yena a byi tele hi ndzilo na matimba. Hi 1840, u sungule ku kandziyisa Signs of the Times, a yimelela mhaka leyi a yi nyikete mbilu ya yena hinkwayo. Mali ya yena hinkwayo, ntirho wa yena hinkwawo, na matimba ya yena hinkwawo a swi nyiketeriwile eka mhaka leyi, naswona magidi ya vanhu ma hundzukile.”

GSAM 123Ntirho lowu Hlanganeke wa Miller na Himes

GSAM 123.3Ku sukela hi 1840 ku fikela hi xixikana xa 1844, ntirho wa Vafundhisi Miller na Himes a wu hlanganisiwe swinene loko va ri karhi va famba-famba emadorobeni, hi ximumu hi tende ra vona lerikulu, kasi hi vuxika va ri eka tikereke ni le ka tiholo ta mani na mani. Matimba lamakulu ya miri ya Mufundhisi Himes ma n'wi hlayisile ku fikela loko a nghena eka lembe ra yena ra makume-kaye na mbirhi. Vutlhari bya yena bya miehleketo a byi tiyile ku fikela emakumu. Hi lembe ra 1894, hi ti 28 ta Ndzhati, u nyikete dyondzo leyi pfuxaka moya swinene eka vandlha ra Va-Adventista va Siku ra Vunkombo leri a ri ri na vanhu vo tlula magidi manharhu endhawini ya nkambu eLansing, Michigan. A swi vonaka onge a vulavula hi ku hiseka na matimba swinene ku fana na masiku ya khale. Leswi a swi hlamarisa hakunene eka wanuna loyi a a ri na tin'hweti tinharhu a nghenile eka lembe ra yena ra makume ya kaye na rin'we, naswona a a xaniseka hi vuvabyi lebyi nga tshungulekiki lebyi a feke ha byona hi lembe leri landzeleke.

GSAM 124.1Vafundhisi Miller na Himes, a va yime, onge hiloko, “emahlweni ka nyimpi” eka nhlangano wa ku vuya ka vumbirhi ka Kreste eAmerika, naswona a va ri vambirhi ntsena exikarhi ka vo tala lava a va tirha na vona eku chumayeleni dyondzo ya ku ta ka Kreste, lava timfanelo ta vona letikulu a ku ri ku tiya ka xikongomelo na vutshembeki lebyikulu. Vavanuna lava a va ri ngopfu-ngopfu va ntlawa lowu vuriwaka hi misava “vavanuna lava tiendleke hi voxe,”—vavanuna lava a va hluvukisile vutshila bya vona hi ku langutana ni swiyimo swo tika swa vutomi, lava a va dyondzile ku teka xiboho hi ku ya hi vunene bya mhaka ku suka eka milawu ya xisekelo ku nga ri eka maendlelo ya vutlhari bya vanhu. A va ri va muxaka wa lava Mufundhisi Miller a vuleke leswaku hi ntolovelo a va amukela rungula leri ku suka eka tikereke, “swirho leswi nga ni vukhongeri swinene, leswi tinyiketeke, ni leswi hanyaka.” Mhaka leyi yi tiyisisiwile hi vatirheli va tikereke to hambanahambana, lava vuleke, endzhaku ka ku hambana ka makumu ka Va-Adventista eka vona, “Yi [dyondzo] teke vanhu va hina vo hlawuleka swinene.”

GSAM 124Vachumayeri Van'wana Va Nkoka Va Va-Adventista

GSAM 124.2Swi nga ha tsakisa ku vula mavito ya van'wana va vavanuna lava va tlangeke xiphemu xa nkoka swinene na Vafundhisi Miller na Himes eka nhlangano wa minkarhi yoleyo yo sungula. Wo rhanga eka nxaxamelo i Charles Fitch, wa le Cleveland, Ohio, loyi hi 1842 a ringanyeteke miehleketo yo va na tichati to hlamusela swivono swa Daniyele na Nhlavutelo. Masungulo ya miehleketo leyi a ya sekeriwe eka Habakuku 2:2, 3. Rifu ra Charles Fitch ri humelerile hi ti 10 Nhlangula, 1844.

GSAM 124.3Dokodela Josiah Litch, wa le Philadelphia, loyi, hilaha hi nga ta swi vona hakona eka ndzima leyi landzelaka, a susumetiweke hi Hosi ku huwelela ntiyiso lowu, loko wu hetisekile, wu vangeke ku kula hi xihatla ka ku tsakela rungula ra ku ta ka Hosi.

GSAM 124.4Elon Galusha, wa le Lockport, N.Y., mutirheli la dumeke wa Kereke ya Mabhabhatisita, loyi matsalwa na vutirheli bya yena mayelana ni ku ta ka Hosi loku nga kusuhi swi vangeke ku pfuxeka lokukulu eka vukhongeri byebyo.

GSAM 125.1E. R. Pinney, wa le Seneca Falls, N.Y., mutirheli un'wana la tinyiketeke wa kereke ya Mabhabhatisita loyi vutirheli bya yena ni matsalwa ya yena a swi ri matimba entirhweni. A a ta vuriwa kahle “Munyu wa misava.”

GSAM 125.2Geo. Storrs, wa le Dorobeni ra New York, loyi emahlweni ka ku hundzuka ka yena eka dyondzo ya Advente a a ri muchumayeri wa mapfuxelelo la dumeke. Matsalwa ya yena ma ve na nkucetelo lowukulu eku susumeteni vanhu leswaku va tinyiketela swinene hi vutomi bya vona ni rifuwo eka ntirho; ngopfungopfu leswi swi humelele eka mavhiki yo hetelela ya masiku ya magidi mambirhi na madzana manharhu. A ku ri yena, loyi, endzhaku ka ku tshoveka ka timbilu, a tise eku anakanyiseni ka vanhu va Va-Adventista ni misava hinkwayo, tidyondzo ta yena ta tsevu mayelana ni ntumbuluko wa munhu, xiyimo xa vafi, ni xigwevo xa nkarhi lowu taka.

GSAM 125.3Mufundhisi Stockman, wa le Portland, Maine, a a ri mutirhi un'wana la hisekaka eka ku pfuxiwa ka vukhongeri ka William Miller edorobeni rero. Rifu ra yena ri humelerile mavhiki ma nga ri mangani ku nga si hela lembe ra Vayuda ra 1843, loko vanhu va Va-Adventista a va ri ku tshembheni ni ku langutela leswaku Hosi yi ta ta hi nkarhi wolowo.⁶

GSAM 125.4A ku ri na vavanuna van'wana lava dumeke lava hikwalaho ka ku pfumaleka ka ndhawu hi nga ta va boxa ntsena, vo fana na N. N. Whiting, loyi a endleke vuhundzuluxeri bya Testamente Leyintshwa hi Xinghezi, lebyi tivekaka tanihi Whiting's Translation; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, na Edwin Burnham (vamakwavo vanharhu), hinkwavo a va ri vatirhi lava tirhaka hi vutshila eka rungula.