Ndzhima 5 — Rungula ra Ku Vuya ka Vumbirhi

GSAM 93.1“SWESWI dyondzani xifaniso hi nsinya wa figi: Loko rhavi ra wona ri ha olova, ri humesa matluka, mi tiva leswaku ximumu xi le kusuhi; hi ndlela leyi fanaka na n'wina, loko mi vona swilo leswi hinkwaswo, tivani leswaku xi [eka vuhundzuluxeri byin'wana, yena] xi le kusuhi, xi le nyangweni. Hakunene ndzi mi byela, Rixaka leri a ri nge hundzi, ku fikela loko swilo leswi hinkwaswo swi hetisekisiwa. Tilo na misava swi ta hundza, kambe marito ya mina a ma nge hundzi.”¹

GSAM 93.2Eka tsalwa leri, nyingiso wa hina wu kongomisiwa eka nkarhi lowu swi kotekaka ku dyondza leswaku ku ta ka Kreste ku le “nyangweni” hi ku tiyiseka loku fanaka na loko hi tivaka leswaku ximumu xi le kusuhi loko hi vona matluka yo sungula yo olova ma huma. Swi nga tlhela swi tiviwa leswaku hi fike eka xitukulwana lexi nga ta ka xi nga hundzi eka xiteji xa swiendlo ku fikela loko Kreste hi yexe a ta. Loko nkarhi wu fika wo dyondza xifaniso, i ntiyiso lowu tiyeke leswaku i nkarhi wa Hosi wo pfuxa vadyondzisi ku dyondzisa xifaniso. Xivutiso xa muapostola eka nkarhi wun'wana xi fanela hi ku fanana laha, “Xana va nga twa njhani ku nga ri na muvangeli? naswona va nga chumayela njhani, loko va nga rhumeriwanga?”²

GSAM 93Nkarhi wa Swikombiso

GSAM 93.3Eka ndzima leyi hundzeke hi vone ndlela leyi vutivi byi kumekeke ha yona mayelana ni ku hela ka nkarhi wa masiku ya 2300, ni leswaku wu ya fika eka “awara ya vuavanyisi bya yena.” Eka xifaniso lexi hi xi tivisiwaka laha, hi yisiwa eka nkarhi wa Hosi wa xifaniso lexi ni rungula ra “vuavanyisi” leswaku ri huweleriwa misava. Endzhaku ko vulavula hi “nhlomulo” lowukulu lowu a wu ta wela eka vanhu va yena lowu a wu ta “komisiwa,” Muponisi u te, “Hi ku hatlisa endzhaku ka nhlomulo wa masiku wolawo dyambu ri ta dzwihala, n'weti a wu nge nyiki ku vonakala ka wona, ni tinyeleti ti ta wa ku suka etilweni, ni matimba ya matilo ma ta tsekatseka: kutani ku ta humelela xikombiso xa N'wana wa Munhu etilweni.”³

GSAM 94.1Xiya, a yi vuli hi xikombiso xo hetelela lexi boxiweke leswaku i xikombiso xa ku ta ka yena; kambe i xikombiso xa leswaku N'wana wa Munhu u kona, u vonaka a ta. Swiendlakalo leswi nyikeriweke eka tsalwa leri tanihi swikombiso swo seketela ripfumelo eka ku ta ka yena loku nga kusuhi, i swikombiso leswi nga eka dyambu, n'weti, ni tinyeleti. Swiendlakalo swin'wana leswi landzelaka swi humelela mayelana ni ku ta ka yena ka xiviri eka mapapa ya tilo. Kutani hi ku hatlisa endzhaku ka xa vunharhu xa swikombiso leswi—lexi nga eka tinyeleti—ku fika nkarhi wa Hosi wo pfuxa vadyondzisi va yena ku dyondzisa leswaku ku ta ka Kreste ku le nyangweni.

GSAM 94.2Sweswi mayelana ni nkarhi wa ku humelela ka swikombiso leswi: A swi fanele ku va endzhaku ka nhlomulo hi ku hatlisa leswaku dyambu ri nga dzwihala.⁴ Tanihi leswi Marko a tsaleke, a swi fanele ku va “eka masiku wolawo, endzhaku ka nhlomulo wolowo.”⁵ Muponisi wa hina a vule leswaku masiku ma ta komisiwa. Hi ku ya hi xileriso xa Maria Theresa, na Milawu ya ku Pfumelela ku sukela hi 1773 ku ya eka 1776, vukarhi bya ku xanisiwa ka kereke byi komisiwile. Hambi leswi matimba yo xanisa ma hlayiseke vulawuri bya mfumo ku fikela hi 1798, ku xanisiwa ka wona ku yimisiwile kwalomu ka 1773. Loko ku pimanisiwa swivulwa swa Muponisi, xikombiso xo sungula xa leswi xi ta va exikarhi ka 1773 na 1798.

GSAM 94Siku na Vusiku bya Munyama

GSAM 94.3Hi ti 19 ta Mudyaxihi, 1780, dyambu ri dzwihile hi ndlela leyi tlulaka ntumbuluko. A ku nga ri ku pfariwa ka dyambu, hikuva n'weti a wu tele hi siku leri hundzeke. Hambileswi, ku ve ni munyama eka xiphemu hinkwaxo xa le n'walungu-vuxa bya United States ku sukela hi awara ya khume-na-yin'we nimixo ku fikela hi awara ya khume-na-yin'we nivusiku. Eka xiendlakalo xexo a hi dyambu ntsena leri nga dzwihala, kambe na n'weti wu arile ku hangalasa ku vonakala ka dyambu. A ku ri munyama lowu siveleke dyambu ku voninga eka xirhendzevutana xa n'weti. Naswona hilaha Noah Webster a vuleke hakona, endzhaku ka malembe yo tala, “A ku si tshama ku nyikeriwa xivangelo lexi enerisaka xa munyama lowu.”

GSAM 95.1Hi ta siku leri ra munyama, Herschel, mutivi wa tinyeleti, u te: “Siku ra Munyama eAmerika N'walungu a ku ri xin'wana xa swiendlakalo leswo hlamarisa swa ntumbuluko leswi nkarhi hinkwawo swi nga ta hlayiwa hi ku tsakela, kambe filosofi yi tsandzeka ku swi hlamusela.”

GSAM 95.2Lava hlamuseleke munyama wa vusiku bya ti 19 ta Mudyaxihi 1780, va vule leswaku, hambileswi a ku ri na n'weti lowu heleleke, “loko swilo hinkwaswo leswi voningaka eka vuako hinkwabyo a swi herisiwile, munyama a wu nga ta va wu hetisekile ku tlula leswi.”

GSAM 95Ku wa ka Tinyeleti

GSAM 95.3Xikombiso xa vunharhu xa leswi, ku wa ka tinyeleti, xi hetisekile hi ti 13 ta Hukuri, 1833. Hi vusiku byebyo, kumbe ku sukela tiawara ta ntlhanu ku nga si xa, ku ve na mpfula ya tinyeleti leyi van'wana va yi faniseke na milambu ya ndzilo leyi rhelelaka yi suka etilweni; kasi van'wana, va yi fanise na swivungwa swa ndzilo leswi hahaka swi suka eka xigubu lexikulu xa swibalesa. Xiendlakalo lexi xi funengete Amerika N'walungu hinkwayo, ku sukela eGulf of Mexico edzongeni ku ya fika eHudson's Bay en'walungwini, naswona ku suka eSwihlaleni swa Sandwich evupeladyambu ku ya fika kwalomu ka timayili ta madzana ma nga ri mangani ku suka eLiverpool evuxeni. Laha a xi voniwa kona hinkwako, a ku ri mpfula leyi nga yimiki ya tinyeleti, leti a ti wa hi vunyingi ku fana ni swiphemu swa gamboko eka xidzedze xa gamboko.

GSAM 95.4Malunghana ni mpfula leyi ya tinyeleti ya 1833, hi tlhela hi tshaha ku suka eka Connecticut Observer ya Hukuri 25, 1833:—

GSAM 95.5“Muhleri wa Old Countryman u teka mhaka ya ‘tinyeleti leti waka’ yi ri ya nkoka swinene. U ri, ‘Hi vula leswaku mpfula ya ndzilo, leyi hi yi voneke hi Ravunharhu nimixo lowu hundzeke, i xikombiso xo chavisa, xikombiso lexi tiyisekaka xa leswi taka, xikombiso xa tintswalo, xa siku rero lerikulu ni ro chavisa leri vaaki va misava va nga ta ri vona loko xifungho xa vutsevu xi pfuliwa. Nkarhi wu le kusuhi, lowu hlamuseriweke ku nga ri eka Testamente Leyintshwa ntsena, kambe na le ka Testamente ya Khale; naswona a swi koteki ku vona xifaniso lexi lulameke ku tlula xa nsinya wa figi lowu wulaka mihandzu ya wona loko wu huhuteriwa hi moya wa matimba.’”

GSAM 96Vhumbhori bya Thomas Burnett

GSAM 96.1Vanhu a va dyondzisiwile hi vanhu va khale ku langutela ku hetiseka ka xikombiso lexi hi ku kongoma. Thomas Burnett, eka buku ya yena ya Theory of the Earth, leyi kandziyisiweke eLondon, hi lembe ra 1697, u vule leswi mayelana na Matewu 24:29:—

GSAM 96.2“Handle ko kanakana ku ta va na mixaka hinkwayo ya tinyeleti ta ndzilo hi nkarhi wolowo; naswona exikarhi ka swin'wana ku katsa na leswi vuriwaka tinyeleti leti waka, leti, hambi leswi ti nga riki na nkoka loko ti ri toxe, kambe loko a ti andzisiwile hi vunyingi, ti wa, hilaha muprofeta a vulaka hakona, ku fana na matluka eka nsinya wa vhinyo kumbe tifigi eka nsinya wa figi, a ti ta endla xivono xo hlamarisa.... A swi laveki leswaku hi teka swilo leswi tanihi switori swo kurisiwa ni swa vutlhokovetseri, kambe tanihi vuprofeta lebyi nga fihlangiki, ni swilo leswi swi nga ta humelela hakunene.”

GSAM 96Vumbhoni bya Profesa Olmstead

GSAM 96.3Profesa Olmstead, wa Kholichi ya Yale, Mass., loyi a vuriwaka “mutivi lonkulu wa maxelo wa le Amerika,” u vule hi ta tinyeleti leti waka ta Hukuri 13, 1833:—

GSAM 96.4“Vukulu bya mpfula ya tinyeleti ya 1833 a byi funengete xiphemu lexikulu xa misava, ku suka exikarhi ka Lwandle ra Atlantic evuxeni ku ya fika eka ra Pacific evupela-dyambu; naswona ku suka eribuweni ra le n'walungwini wa Amerika ya Dzonga ku ya fika eka tindhawu leti nga tivekiki exikarhi ka tindhawu leti fumekaka hi Vunghezi en'walungwini. Ku voneka ka tinyeleti leti tsutsumaka a ku nga vonaki ntsena, kambe hinkwako-nkwako a ku ri na xivumbeko lexi fanaka.”

GSAM 96.5Hi ta xivono lexi, lexi sunguleke kwalomu ka 11 P.M. hi Hukuri 12, naswona xi ye emahlweni ku fikela kwalomu ka 4 A.M. hi siku ra vu-13, profesa u vula leswi:—

GSAM 96.6“Lava va veke na nhlanhla yo vona nkombiso wa tinyeleti leti tsemakanyaka hi mixo wa ti 13 ta Hukuri, 1833, kumbexana va vone nkombiso lowukulu swinene wa swibalesa swa le tilweni lowu nga si tshamaka wu voneka ku sukela loko misava yi tumbuluxiwile, kumbe hi ku tsongo, endzeni ka matimu lama tsariweke.”

GSAM 97Mpfula ya Tinyeleti yi Vonekiwile na le Yuropa

GSAM 97.1Eka buku leyi kandziyisiweke hi Leonard Heinrich Kelber, eStuttgart, Jarimani, hi lembe ra 1835, hi dyondza leswaku xikombiso lexi xi tlhele xi humelela eka tlhelo rero ra Lwandle ra Atlantic, hi n'hweti yoleyo, kambe endzhaku ka masiku ma nga ri mangani. U ri:—

GSAM 97.2“Hi ti 25 ta Hukuri 1833, ku ve na xivono xo saseka xa tinyeleti leti waka eka tiko-nkulu ra Yuropa,” naswona “eMinsterburg, Silesia, tinyeleti ti wile ku fana ni mpfula ya ndzilo. Swi ri sweswo ku wile ni tibolo ta ndzilo, leswi endleke vusiku byi voninga swinene lerova vanhu va ehleketa leswaku tiyindlu leti nga kusuhi na vona a ti pfurha hi ndzilo.

GSAM 97.3“Hi nkarhi wolowo ePrin, le Austria, ku ve ni ku wa ka tinyeleti loku funengeteke ndhawu ya ku tlula 500 wa ti square miles. Swi hlamuseriwile hi van'wana onge i milambu ya ndzilo leyi humaka etilweni. Van'wana va vule leswaku a ku ri mpfula ya ndzilo. Tihanci ti chavile, ti wa ehansi. Vanhu vo tala va vabyile hikwalaho ka ku chava.”

GSAM 97Ku tirhisiwa ka Xifaniso

GSAM 97.4Loko hi ya emahlweni hi ndlela leyi ya vuprofeta ku hundza ku hetiseka ka xikombiso xa vunharhu,—ku wa ka tinyeleti,—Muponisi wa hina u ri, “Sweswi dyondzani xifaniso eka nsinya wa figi.” Ririmi leri a ri vulavuli hi xitukulwana lexi a xi hanya loko Hosi ya hina yi nyika dyondzo leyi, kambe ri vulavula hi xitukulwana lexi a xi ta vona swilo leswi swi hetisekile—ku nga ri swi hetisaka, kambe swi hetisekile. Swilo leswi faneleke ku hetiseka tanihi swikombiso swa leswaku Kreste u le nyangweni a swi katsi ku tsekatsekisiwa ka matilo loko a ta voniwa a ta hakunene. Swikombiso leswi swa ku tshinela ka yena swi katsa xikombiso lexi xa vunharhu, lexi nga eka tinyeleti. Nkarhi lowu Hosi yi wu hlawuleke leswaku vanhu va dyondza xifaniso xa nsinya wa figi wu sungula endzhaku ka lembe ra 1833. Hi lowu nkarhi wa Hosi wa leswaku misava yi pfuxiwa eka ntiyiso lowukulu wa leswaku ku ta ka yena ku le nyangweni, ni leswaku ku ta ka yena ku ta va emahlweni ka xitukulwana lexi twaka xifaniso xexo xi nga si hundza. Hikokwalaho hi vona ndlela leyi nkarhi wu funghiweke ha yona eka vuprofeta lebyi laha xitiviso lexikulu xa ku ta ka yena xi faneleke ku nyikiwa misava.

GSAM 98Xitiviso xa Misava Hinkwayo

GSAM 98.1Ku hetiseka ka vhumbhori lebyi hi kuma leswaku hi nkarhi wolowo hi 1833, Hosi a yi pfuxa varhumiwa kumbe vatirheli va yona eka tindhawu to hambanahambana ta misava, lava ku sukela hi 1833 ku fikela hi 1844 va huweleleke xirilo xa ku tshinela ka ku ta ka Kreste, “hambi ku ri emunyangweni;” naswona lava va dyondzise xifaniso xa nsinya wa figi, va komba swikombiso leswi swa ku ta ka yena, hilaha a a va lerisile hakona. Rungula leri, hi ku tirhisa mudyondzisi la hanyaka kumbe hi ku tirhisa matsalwa lama kandziyisiweke, ri yile eka xitichi xin'wana na xin'wana xa vurhumiwa emisaveni hinkwayo, ni le ka ribuwa rin'wana na rin'wana ra swikepe emisaveni.

GSAM 98.2Vukulu bya rungula leri byi hlamuseriwile hi ku kongoma hi muhleri wa Voice of Truth, wa le Rochester, N.Y., eka nkandziyiso wa Sunguti, 1845:—

GSAM 98.3“Evhangeli ya hilaha ku nga heriki, hilaha yi hlamuseriweke hakona eka Nhlavutelo 14:6, 7, yi chumayeriwile eka rixaka rin'wana ni rin'wana, mindyangu, ririmi, ni vanhu hinkwavo; yi huwelela hi rito leri tlakukeke, ‘Chavani Xikwembu, mi nyika ku dzuneka eka xona; hikuva nkarhi wa vuavanyisi bya xona wu fikile: naswona gandzelani loyi a endleke tilo, ni misava, ni lwandle, ni swihlovo swa mati.’ A ku na mhaka leyi nga tiyisisiwaka hi vumbhoni hi ku kongoma ku tlula leyi ya leswaku rungula leri ri yisiwile eka tinxaka hinkwato ni ririmi rin'wana ni rin'wana ehansi ka tilo, endzeni ka malembe ma nga ri mangani lama hundzeke, eku chumayeleni ka ku ta ka Kreste hi 1843 [1843, hi nkarhi wa Vayuda—nkarhi wa hina, 1844], kumbe ku nga ri khale. Hi ku tirhisa tidyondzo ni minkandziyiso, rito ri hangalakile emisaveni hinkwayo, ni marito ku ya fika emakumu ka misava.”

GSAM 98.4Vanhu van'wana, lava nga tiviki ntiyiso, va langute nhlangano wa ku vuya ka vumbirhi ka Kreste tanihi lowu a wu yimele ntsena endhawini yo karhi, va ehleketa leswaku i ntirho lowu fambisanaka na William Miller na vatirheli va madzana ma nga ri mangani lava a va tirhisana na yena en'walungwini wa United States. Eka vanhu vo tano swi nga ha va hlamarisa ku tiva leswaku nhlangano lowu eAmerika, laha Vafundhisi Miller na Himes a va ri varhangeri lava tivekaka ngopfu, a wu ri xiphemu lexitsongo ntsena xa nhlangano lowukulu lowu, hilaha swi vuriweke hakona laha henhla, wu yeke “eka makumu ya misava.”

GSAM 99NDLELA LEYI NHLANGANO WU SUNGULEKE HA YONA EMATIKWENI YO HAMBANA-HAMBANA

GSAM 99.1Nkarhi wa Hosi wu fikile leswaku xitiviso lexi xi humesiwa emisaveni, naswona eka swiphemu swo tlula makume mambirhi swo hambana-hambana swa misava, hi nkarhi lowu fanaka, ku pfuxiwile vavanuna lava, handle ko tiva ntirho wa un'wana, va yeke emahlweni ku hangalasa rungula leri eka swiphemu hinkwaswo swa misava. Lava boxiweke eka ndzima 4, lava amukeleke ku vonakala mayelana ni ku hela ka masiku ya 2,300, handle ka un'we,—A. Campbell,—va susumetiwile ku nghenela eku tiviseni ka rungula ra ntsumi yo sungula ra Nhlavutelo 14; leswi na swona swi endlekeke hi ku kongomisiwa hi Moya wa Xikwembu, ku nga ri hi ku avelana ku vonakala exikarhi ka vona.

GSAM 99Ku Pimanisiwa na Npfuxeto

GSAM 99.2Loko hi tirhisa nawu lowu fanaka eka nhlangano lowu, lowu D'Aubigné a wu tirhiseke eka ku pfuka ka Npfuxeto lowukulu wa lembe-xidzana ra vukhume-ntsevu, swi fanele ku hlayiwa hakunene tanihi rungula ra Hosi naswona hi nkarhi wa Hosi. Hi mayelana na Npfuxeto wolowo hi ku angarhela, mutsari wa matimu u te:—

GSAM 99.3“Jarimani a yi hundzisanga ntiyiso eka Switzerland, hambi ku ri Switzerland eXifurhwa, hambi ku ri Xifurhwa eka Nghilandi. Matiko lawa hinkwawo ma wu kumile ku suka eka Xikwembu, ku fana na leswi xiphemu xin'we xa misava xi nga hundzisiki ku vonakala eka xiphemu xin'wana; kambe dyambu leri fanaka leri vangamaka ri ku hundzisa hi ku kongoma eka misava hinkwayo. Kreste, dyambu ra siku leri humaka ehenhla, la tlakusiweke ku nga ri na makumu ehenhla ka vanhu hinkwavo, a ri, hi nkarhi wa Npfuxeto, ku fana ni le ka ku simekiwa ka Vukreste, ndzilo wa Xikwembu lowu nyikeke misava vutomi. Hi lembe-xidzana ra vukhume-ntsevu, dyondzo yin'we leyi fanaka yi simekiwile hi nkarhi wun'we emakaya ni le tikerekeni ta matiko lama nga le kule swinene ni lama hambaneke. Xivangelo hileswaku Moya lowu fanaka a wu tirha hinkwako wu vanga ripfumelo leri fanaka.

GSAM 99.4“Npfuxeto wa le Jarimani na lowa le Switzerland swi kombisa ntiyiso lowu. Zwingle a a nga ri na vuxaka na Luther. Handle ko kanakana, a ku ri na vuxaka exikarhi ka vavanuna lavambirhi; kambe hi fanele ku byi lava ehenhla ka misava. Loyi a nyikeke ntiyiso eka Luther a ri etilweni, u wu nyikile na Zwingle. Xikwembu a ku ri xona xihlanganyisi exikarhi ka vona. ‘Ndzi sungurile ku chumayela evhangeli,’ ku vula Zwingle, ‘hi lembe ra tintswalo ra 1516, hi marito man'wana, hi nkarhi lowu vito ra Luther a ri nga si twiwa etikweni ra hina. A ndzi dyondzanga dyondzo ya Kreste eka Luther, kambe eka rito ra Xikwembu. Loko Luther a chumayela Kreste, u endla leswi na mina ndzi swi endlaka; hi swona ntsena.’”⁶

GSAM 100.1Loko a vulavula hi ntirho wa Farel na Lefèvre eXifurhwa, mutivi wa matimu u te:—

GSAM 100.2“Hikokwalaho, Npfuxeto eXifurhwa a ku nga ri nchumu lowu nghenisiweke ku suka ematikweni mambe. Ku velekiwile emisaveni ya Xifurhwa; ku milile eParis; ku veke timitsu ta kona to sungula eyunivhesiti hi yoxe, leyi a yi ri matimba ya vumbirhi eka Vukreste bya Rhoma. Xikwembu xi veke misinya ya milawu ya ntirho lowu etimbilwini to tshembeka ta vanhu va le Picardy na Dauphiny ku nga si sungula eka tiko rin'wana ni rin'wana.

GSAM 100.3“Hi vone leswaku Npfuxeto wa le Switzerland a wu tiyimelile eka Npfuxeto wa le Jarimani. Npfuxeto wa le Xifurhwa na wona hi ku landza ka wona a wu tiyimelile eka wona ha vumbirhi. Ntirho wu sungurile hi nkarhi wun'we ematikweni lawa yo hambana, ku nga ri na vuhlanganisi byihi na byihi exikarhi ka wona; tanihi leswi, enyimpini, mavuthu hinkwawo yo hambana lama vumbaka vuthu ma fambaka hi nkarhi wun'we, hambi leswi rin'we ri nga byeliki rin'wana leswaku ri famba, hikuva xileriso xin'we ntsena, lexi humaka eka Murhangeri-nkulu un'we, xi twiwa hi hinkwavo. Nkarhi a wu hetisekile, vanhu a va lunghekile, naswona Xikwembu xi sungurile Npfuxeto wa kereke ya xona ematikweni hinkwawo hi nkarhi wun'we. Timhaka to tano ti kombisa leswaku Npfuxeto lowukulu wa lembe xidzana ra vu-16 a ku ri ntirho wa vukwembu.”⁷

GSAM 100.4Malunghana na Npfuxeto wa le Nghilandi, ehansi ka Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, na van'wana, D'Aubigné u ya emahlweni a vula leswi:—

GSAM 100.5“Hikokwalaho, Npfuxeto wa le Nghilandi ku sungurile, ku nga titsheganga hi Luther na Zwingle, ku khomelele ntsena eka Xikwembu. A ku ri na ntirho lowu fambaka hi nkarhi wun'we wa rito ra Xikwembu eka matiko hinkwawo lawa ya Vukreste. Masungulo ya Npfuxeto eOxford, Cambridge, na le London, a ku ri Testamente Leyintshwa ya Xigriki leyi kandziyisiweke hi Erasmus. [Tyndale na Thomas Bilney va sukile eCambridge hi lembe ra 1519.] Ku tile siku leri Nghilandi yi tinyungubyiseke hi masungulo lawa ya le henhla ya Npfuxeto.”⁸

GSAM 101.1Xitiviso xa ku ta ka Hosi xi sungule hi ndlela leyi fanaka na leyi hlamuseriweke ehenhla eka Npfuxeto. Vanhu va susumetiwile hi nkarhi wun'we eka swiphemu swa misava leswi tlulaka ka mune nhlayo, va nga tivani kumbe ku vulavurisana hi mavonelo ya vona, kutani va sungula ku chumayela ntiyiso lowu fanaka wa Matsalwa, ku nga ri eka matiko ya mune ntsena ya misava, kambe eka misava hinkwayo leyi hluvukeke.

GSAM 101Mintirho ya Joseph Wolff

GSAM 101.2Swa nga va swinene eka xiyimo lexi ku kongomisa nyingiso eka tinhla leti khumbaka vukulu bya ku chumayeriwa ka mahungu ya ku ta:—

GSAM 101.3“Hi 1831 Joseph Wolff, D.D., u rhumeriwile tanihi murhumiwa ku suka eGreat Britain ku ya tirha exikarhi ka Vayuda va le Palestina. Yena, hi ku ya hi tibuku ta yena ta maendzo, ku fikela hi lembe ra 1845, u chumayele ku ta ka Hosi hi xihatla ePalestina, eEgipta, emaribuweni ya Lwandle ro Tshwuka, eMesopotamia, eCrimea, Persiya, Jorjiya, eka Mfumo hinkwawo wa Ottoman, eGrisi, Arabia, Thuruki, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, eHolland, Scotland, Ireland, eConstantinople, Yerusalema, St. Helena, nakambe eswikepeni eLwandle ra Mediterranean, ni le Dorobeni ra New York, eka vukhongeri hinkwabyo. U vula leswaku u chumayerile exikarhi ka Vayuda, Vaturuki, Vamohamedi, Vaparisi, Vahindu, Vakhaldiya, Vayesedi, Vaxiriya, Vaxaba, eka ti-pashas, ti-sheiks, ti-shahs, tihosi ta Organtsh na Bokhara, hosi ya xisati ya le Grisi, na van'wana.”⁹

GSAM 101.4Le Yemen, xifundzha lexi tshamaka vadyandzhaka va Hobab, mukon'wana wa Muxe, Joseph Wolff u vone buku leyi a vulavulaka ha yona hi ndlela leyi: “Va-Arabhu va ndhawu leyi va na buku leyi vuriwaka ‘Seera,’ leyi vulavulaka hi ‘Ku Vuya ka Vumbirhi ka Kreste, na Mfumo wa Yena hi ku Vangama!’”¹⁰

GSAM 102.1Le Yemen u hete masiku ya tsevu na Varehabi, hi vona u vula leswi: “A va nwi vhinyo, a va byali masimu ya madiriva, a va byali mbewu, va hanya ematendeni, naswona va tsundzuka marito ya Jonadab n'wana wa Rekab. A va ri na vana va Israyele, va rixaka ra Dan, lava tshamaka ekusuhi na Terim eHatramawt, lava langutelaka, swin'we ni vana va Rekab, ku fika loku nga le kusuhi ka Mesiya emapapeni ya tilo.”

GSAM 102.2Hi vona, ku suka eka leswi nga laha henhla, leswaku eka malembe wolawo ya khume-na-mune, Wolff hi yexe a chumayele mahungu ya ku ta ka Kreste eminyangweni, eka matiko yo tlula makume-mbirhi yo hambana-hambana. Hi nkarhi wolowo dyondzo leyi a yi hangalasiwa ngopfu eJarimani, ngopfungopfu edzongeni exikarhi ka Vamorava.

GSAM 102Rungula eJarimani na le Rhaxiya

GSAM 102.3Mutsari un'wana wa le Nghilandi, Mourant Brock, u hi byela leswaku “eWürttemberg a ku ri na ntlawa wa Vakreste lowu a wu ri na madzana ya vanhu, lowu a wu langutele ku ta ka Kreste hi xihatla.” Dyondzo leyi yi chumayeriwile eka swiphemu swin'wana swa Jarimani hi Hengstenberg, loyi hi nkarhi wolowo a a vuriwa mudyondzisi wa vukhongeri la nga na vutlhari byo tlula hinkwavo eJarimani.

GSAM 102.4Eka Review and Herald, N'wendzamhala 13, 1892, Mufundhisi L. R. Conradi wa le Jarimani u te:—

GSAM 102.5“Bengel, le Jarimani, u pfuxile rirhandzu ra ku humelela ka Hosi ya hina etimbilwini to tala, leswi endleke leswaku magidi ya vanhu va dyondza rito ra vuprofeta ku tlula hinkwaswo leswi seke swi va kona.... Ku vonakala ku vangamile le Jarimani, naswona minkandziyiso leyi kombisaka matirhiselo ya masiku ya 2,300 yi hangalasiwile kona. Ku landzele pfuxeko ra vukhongeri, ngopfungopfu eWürttemberg, naswona loko ku sungula ku xanisiwa, madzana ya mindyangu ma ye eDzongeni wa Rhaxiya, naswona kwalaho va hangalasa mahungu lawa exikarhi ka vanhu va tiko ra vona lava a va rhurherile kwalaho malembe yo tala emahlweni. Loko vafundhisi va pfa tikereke ta vona, handle ka vatsongo swinene a va khoma ‘stunden’ ya vona, kumbe ‘awara’ ya tinhlengeletano, emakaya ya vanhu, naswona madzana ya vanhu ma hundzukile. Hambi ku ri hi nkarhi wolowo Sabata a yi vulavuriwa exikarhi ka vona, kambe loko ku nga ri na un'we la sungulaka, mhaka leyi yi timiwile. Murimi un'wana wa Murhaxiya u hundzukile eka ‘stunden,’ kutani a sungula ntirho lowu fanaka exikarhi ka Varhaxiya. Leswi swi hetelele swi yise eka nhlangano lowukulu wa ‘Stundist’ wa namuntlha, lowu nkucetelo wa wona wu fikelelaka eka makumu-kumu ya le kule ya le Siberia na Trans-Caucasus.”

GSAM 103.1Eka Review and Herald, ya ti 31 Mawuwani 1891, ku na xiviko lexi humaka eka Mufundhisi Conradi malunghana na Makwerhu Schäche wa le Australia, loyi, hi nkarhi lowu a vulavulaka ha wona, a a ri muaki wa le Silesia, naswona a a tirha nkarhi wun'wana eka ntirho wa vurhumiwa bya le kaya bya Tatana Gosner, muvangeli la dumeke wa le Jarimani. Ku suka eka Makwerhu Schäche u nyika leswi landzelaka malunghana na buku ya Kelber:—

GSAM 103.2“Endzhaku ka 1836, kumbe loko Nkarhi wa ku Hlayela ka Bengel wu hundzile, ku humelele eka phepha-hungu ra xifundzha xa Schweidnitz xitiviso lexi humaka eka xitolo xa tibuku xa Nkul. Sommerfeldt wa kona, mayelana na buku ya L. Henry Kelber, leyi vulavulaka hi swiendlakalo leswikulu na leswo tsakisa leswi a swi fanele ku humelela hi malembe ya 1843 na 1844. Vito leri kongomeke ra buku a ndzi ri tsundzuki. Hi kumile buku leyi vuriweke, kutani hi yi hlaya na vanhu vo tala lava a va tsakela, hi ti khiyile tinyangwa, hi lembe ra 1839-40. Buku leyi a yi kombisa ku suka eka Daniyele, na Nhlavutelo, na Matewu 24, leswaku makumu a ma ri kusuhi, naswona a yi ri na thebula ra ku hlayela, leri a ri kombisa ndlela leyi siku leri vuriweke ha yona ri fikeleliweke.”

GSAM 103Rungula eGreat Britain

GSAM 103.3Eka nkandziyiso wa Xinghezi lowu vuriwaka The Millennium, ku vuriwa leswaku “vatirheli va madzana nkombo va Kereke ya Nghilandi a va ri karhi va huwelela hi ta ku vuya ka Muponisi.” Exikarhi ka vatirheli van'wana lava nga ni vutlhari swinene va nkarhi wolowo a ku ri na lava va chumayeke dyondzo ya ku ta ka Kreste eNghilandi ku sukela hi 1840 ku ya eka 1844. Eka lava hi ta boxa mavito ya Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dok. Nisbett, Mufundhisi A. Dallas, M.A. [ebukwini ya yena, Look to Jerusalem, tluka 114, u tirhisa xifaniso xa Matewu 24 eka xitukulwana lexi], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, na van'wana.

GSAM 104Rungula eHolland

GSAM 104.1Dyondzo ya ku ta ka vumbirhi ka Kreste yi chumayeriwile eHolland hi Hentzepeter, loyi a vuriwaka a ri mutirheli la nga ni vuswikoti swinene etikweni rero hi nkarhi wolowo. A a ri muhlayisi wa Royal Museum eThe Hague, ehansi ka ku hlawuriwa hi hosi. U vula hi yena n'wini, eka papila leri a ri tsaleleke muhleri wa Midnight Cry, hi Khotavuxika, 1844, leswaku nyingiso wa yena wu sungule ku koka eka mhaka leyi hi norho lowu nga ni nkucetelo swinene. U lavisise Matsalwa hi mhaka leyi, naswona hi lembe ra 1830 u kandziyise pamfulete leyi hlamuselaka dyondzo leyi. Hi 1841 u kandziyise pamfulete yin'wana mayelana ni makumu ya misava. Eka papila rero a vula leswaku vuxokoxoko byo sungula lebyi a byi kumeke mayelana na William Miller na van'wana lava a va ri karhi va chumayela erivaleni dyondzo ya ku tshinela ka Kreste, a byi ri hi 1842, hi ku bula na wanuna loyi a a tile eHolland a huma eAmerika.

GSAM 104Rungula eTartary

GSAM 104.2Ku sukela hi lembe ra 1821, dyondzo ya ku ta ka Hosi a yi pfumeriwa no dyondzisiwa eTartary. Hi nkarhi wolowo, murhumiwa wa le Ireland u rhumeriwile etikweni rero, kutani muprista wa Mutartar a n'wi vutisa, “Xana Kreste u ta vuya rini ra vumbirhi?” U hlamurile leswaku a nga tivi nchumu hi mhaka leyi, kutani muprista a hlamala swinene hi nhlamulo yo tano ku suka eka murhumiwa loyi a a tile ku ta va dyondzisa tidyondzo ta Bibele, naswona a vula leswaku a ehleketa leswaku “un'wana ni un'wana la nga ni Bibele a nga swi tiva.” Kutani muprista a vula mavonelo ya yena, a vula leswaku u ehleketa leswaku Kreste u ta ta kwalomu ka lembe ra 1844. Mhaka leyi yi kumeka eka Irish Magazine, 1821.

GSAM 104Rungula eAmerika, eIndiya, na le ka Tiko-nkulu

GSAM 104.3Eka Advent Tracts, Vol. 2, tluka 135, 1844, Mourant Brock wa le Nghilandi u te:—

GSAM 105.1“A hi le Great Britain ntsena laha ku languteriwaka ku vuya ka Muponisi hi ku hatlisa, ni rito ra xitsundzuxo ri tlakusiwaka, kambe na le Amerika, Indiya, ni le ka tikonkulu ra Yuropa. Le Amerika, kwalomu ka madzana manharhu ya vatirheli va rito va chumayela ‘evhangeli leri ra mfumo;’ kasi etikweni leri, kwalomu ka madzana nkombo ya Kereke ya Nghilandi va tlakusa xirilo lexi fanaka.”

GSAM 105Eka Maribuwa Hinkwawo ya Swikepe emisaveni

GSAM 105.2E. R. Pinney, wa le Seneca Falls, N.Y., mutirheli la tinyiketeleke wa Kereke ya Baptist loyi a nyiketeke vutomi bya yena eku chumayeleni ka dyondzo ya ku ta ka Vumbirhi ka Kreste, eka Exposition of Matthew 24 ya yena, eka matluka 8, 9, u te:—

GSAM 105.3“Ku sukela hi 1842, matsalwa ya ta ku ta ka vumbirhi a ma rhumeriwile eka xitichi xin'wana na xin'wana xa vurhumiwa eYuropa, Asia, Afrika, na Amerika, ematlhelweni hamambirhi ya Tintshava ta Rocky.... Tindhuna ta swikepe swa hina na vachayeri va swona va hi byela leswaku a va yimi eka ribuwa leri va kumaka leswaku xitiviso lexi xi nga si va rhangela, naswona va vutisiwa swivutiso swo tala hi ta xona.”

GSAM 105Vanhu Va Magidi Manharhu Lava Hlamuselaka Rungula

GSAM 105.4Mufundhisi G. W. Mitchel, wa le Zanesville, Ohio, mutirheli un'wana loyi na yena a chumayeleke dyondzo leyi, u byele mutsari eka bulo leri veke kona eNewark, Ohio, Mhawuri 8, 1894, leswaku Mufundhisi William Miller u n'wi byerile, eka bulo eMcConnellsville, Ohio, hi Ndzhati, 1844, leswaku a a ri na “mavito na tiadirese ta vatirheli va magidi manharhu va le ka swiphemu swo hambana-hambana swa misava lava a va ri karhi va huwelela, ‘Chavani Xikwembu, mi xi dzunise; hikuva nkarhi wa vuavanyisi bya xona wu fikile,’ vunyingi bya vona a byi ri eN'walungwini wa Amerika na le Great Britain.”

GSAM 105.5Loko William Miller a vulavula hi ku hangalaka lokukulu ka “xirilo” lexi, u te:—

GSAM 105.6“Un'we kumbe vambirhi eka xiphemu xin'wana na xin'wana xa misava va huwelele mahungu, naswona hinkwavo va pfumelelana hi nkarhi,—Wolff wa le Asiya; Irving, loyi a a ri wa le Nghilandi; Mason wa le Scotland; Davis wa le South Carolina; na nhlayo leyikulu endhawini leyi, va le ku huweleleni kumbe va tshame va huwelela.”¹¹

GSAM 106Voice of Elijah ya Hutchinson leri Rhumeriweke ku Andlala

GSAM 106.1Mufundhisi R. Hutchinson, hi 1837, u rhumeriwile ku suka eNghilandi tanihi murhumiwa wa Vuwesley ku ya eCanada. Eku heteleleni u tshame eMontreal. A a ri na vanhu vo tala lava a va tiva ematikweni mambe. Eka malembe ya 1843 na 1844 u kandziyise phepha-hungu leri vuriwaka Voice of Elijah, leri eka rona a a vulavula hi dyondzo ya ku ta ka Kreste. Leswi a a ri na ndlela yo olova yo kuma swikepe swo ya ematikweni mambe, naswona a a ri na lunghelo ro rhumela swiphephana swa yena swo tala handle ko hakela mali ya poso, u swi rhumele hi vunyingi eka tindhawu hinkwato ta misava. U vule hi ta ntirho wa yena leswaku u swi rhumele mahala eNova Scotia, New Brunswick, New Foundland, Nghilandi, Ireland, Scotland, Wales, Xifurhwa, Jarimani, Constantinople, Rhoma, na le ka swiyenge hinkwaswo swa mfumo wa Britain na tikoloni ta wona.

GSAM 106E Swihlaleni swa Sandwich

GSAM 106.2Eka Midnight Cry ya ti 12 Nhlangula 1843, a ku ri na papila leri humaka eka Manana O. S. Burnham, wa le Kaloa, Xihlala xa Kaui, Swihlala swa Sandwich. Yena, swin'we ni nuna wa yena, a va ri vadyondzisi va xikolo endhawini yoleyo. Va amukerile, naswona a va ri karhi va chumayela dyondzo ya ku ta ka Kreste kwalaho, naswona ntlawa wa vapfumeri a wu gandzela na vona eswihlaleni.

GSAM 106Rungula ri Pimanisiwa na ra Yohane Mubhabhatisi

GSAM 106.3Hikokwalaho hi vona leswaku dyondzo ya ku ta ka Kreste yi huweleriwile hi mpimo lowu eneleke ku hetisisa vhumbhori bya matsalwa lebyi vulavulaka hi yona.

GSAM 106.4Rungula leri a ri fanele ku tivisa ku ta ko sungula ka Kreste ri vuriwile hi muprofeta Esaya hi marito lawa: “Rito ra loyi a huwelelaka enhoveni, Lunghiselani ndlela ya Hosi, lulamisani egandzeni gondzo ro anama ra Xikwembu xa hina. Nkova wun'wana ni wun'wana wu ta tlakusiwa, naswona ntshava ni xitsunga xin'wana ni xin'wana swi ta dzikisiwa; leswi govekeke swi ta lulamisiwa, ni tindhawu leti nga rhetiki ti endliwa ti rhetela; naswona ku vangama ka Hosi ku ta paluxiwa, naswona nyama hinkwayo yi ta swi vona swin'we; hikuva nomo wa Hosi wu vulavurile.”¹² Vuprofeta lebyi byi hetisekile eka ntirho wa “Yohane Mubhabhatisi, a ri karhi a chumayela enhoveni ya Yuda, a ku, Hundzukani: hikuva mfumo wa tilo wu le kusuhi.”¹³

GSAM 107.1Wanuna loyi, a ri yexe, hi ku tirha ka tin'hweti ta tsevu etikweni rin'we ra Yuda, u hetisise vhumbhori lebyi byo hlamarisa. Hambileswi vhumbhori lebyi byi vekeke ntirho wa Yohane hi nkarhi na ndhawu, a swi tano hi vhumbhori lebyi vulavulaka hi ku tivisa ku ta ka vumbirhi, hikuva ntirho a wu fanele wu va na “xirilo lexikulu,” naswona wu anama misava hinkwayo.

GSAM 107.2Hikokwalaho swa vonaka, hi ku vona vumbhoni lebyi nyikeriweke, ndlela leyi vuprofeta mayelana ni rungula ra ku ta ka Kreste byi hetisekeke ha yona hi vunene. Nkarhi wa Xikwembu wu fikile leswaku xifaniso xa nsinya wa figi xi dyondzisiwa, leswaku xiviko xo sungula xa rungula ra ntsumi yo sungula xi nyikeriwa, naswona xi pfuxa varhumiwa va xona ku huwelela eka matiko hinkwawo, vanhu, ni tindzimi hinkwato.