Ndzhima 17 — Ntiyiso lowu Yiseleriweke Emahlweni Eka Swikarhato
GSAM 265.1“Tanihi leswi murisi a lavaka ntlawa wa yena hi siku leri a nga exikarhi ka tinyimpfu ta yena leti hangalakeke; hi ndlela leyi fanaka ndzi ta lava tinyimpfu ta mina, naswona ndzi ta ti ponisa eka tindhawu hinkwato laha ti hangalakeke kona eka siku ra papa ni munyama.”1
GSAM 265.2Lava ku fikela nkarhi wolowo (1847) a va amukerile rungula ra ntsumi ya vunharhu, a va ri swisiwana hi swa misava leyi, hikokwalaho a va nga swi koti ku pfuna hi mali ngopfu eku hangalaseni ka rungula. Mufundhisi White na nsati wakwe na Mufundhisi Bates va vone nkoka wa ntirho wa munhu hi xiyexe exikarhi ka vamakwavo lava hangalakeke, naswona va vone xilaveko xo lunghiselela swilo swo hlaya leswaku va swi nyika vanhu, tanihi mpfuno wo va kongomisa eka vutivi bya ntiyiso. Mufundhisi Bates u pfuniwe swinene ku andlala mhaka ya Sabata hi buku leyitsongo ya yena hi mhaka leyi, loko a endzela tindhawu to hambanahambana, ni hi ku hangalasiwa ka yona hi poso. U tirhile hi ku tiyimisela lokukulu.
GSAM 265Ku Tinyiketela ka Makwavo wa Xisati Lontsongo hikwalaho ka Ntiyiso
GSAM 265.3Hi nkarhi wun'wana, loko a nga ri na mali yo hakela riendzo, a a lava ku sungula riendzo ra milenge ku suka eMassachusetts ku ya eNew Hampshire. Hi nkarhi wolowo u kume papila leri humaka eka makwavo wa xisati lontshwa loyi a a pfumerile ku endla ntirho wa le kaya hi $1 hi vhiki leswaku a ta va na swin'wana swo pfuna ntirho lowu. Endzhaku ko tirha vhiki rin'we, u khumbekile swinene hi miehleketo ya leswaku Mufundhisi Bates a a lava mali, lerova a ya eka muthori wa yena a kombela hakelo ya yena ya le mahlweni leswaku a ta kota ku n'wi rhumela $5 hi xihatla. Hi mali leyi u hakele riendzo ra yena ro ya eNew Hampshire, hi swo famba swa mani na mani. Endhawini yin'wana na yin'wana a a va na tinhlengeletano letinene, naswona mimoya-xiviri yo tala yi amukerile ntiyiso.
GSAM 266Ku Hlayisa Muti hi Fanichara yo Lomba
GSAM 266.1Leswaku hi kombisa moya wa ku tinyiketela lowu a wu fambisa vasunguri vo sungula eka rungula leri, hi xiya leswi landzelaka ku suka eka xiviko xa Manana White hi xiyimo xa vona hi nkarhi wa xixika xa 1847-48, loko a va tshama emakamareni endlwini leyikulu ya S. Howland, eTopsham, Maine, laha hi fanichara leyi a yi lomba va sunguleke vutomi bya le kaya:—
GSAM 266.2“A hi ri swisiwana, naswona hi vonile minkarhi yo tika. Nuna wa mina a a tirha ku rhwala maribye eka xitimela, leswi swi endleke leswaku nhlonge ya tintiho takwe yi vaviseka swinene, kutani ngati yi sungula ku huma etindhawini to tala. A hi tiyimiserile ku ka hi nga titsheganga hi van'wana, kambe hi tihanyisa, ni ku va ni swo pfuna van'wana. Kambe a hi humelelanga. Nuna wa mina a a tirha hi matimba swinene, kambe a a nga kumi leswi a a fanele ku swi kuma eka ntirho wakwe.
GSAM 266Mufundhisi White a Tsema Tihunyi
GSAM 266.3“Nuna wa mina u tshike ntirho wa xitimela, kutani a teka xihloka xa yena a ya enhoveni ku ya tsema timhandzi to hisa. A ri na ku vava loku nga heriki etlhelo, a tirha ku sukela mixo swinene ku fikela nivusiku ku kuma kwalomu ka 50 wa tisente hi siku. A a siveriwa ku etlela nivusiku hi ku vava lokukulu. Hi hatle hi kuma mapapila ku suka eka vamakwerhu eswifundzheni swo hambana-hambana va hi rhamba leswaku hi ya va endzela; kambe tanihi leswi a hi nga ri na ndlela yo huma eka xifundzha xa hina, nhlamulo ya hina a ku ri leswaku ndlela a yi nga pfuliwanga emahlweni ka hina.
GSAM 266.4“Hi amukerile papila leri humaka eka Makwerhu Chamberlain, wa le Connecticut, a hi khutaza ku ya eka nhlengeletano exifundzheni xexo. Hi bohe ku ya loko ho kuma mali yo ya ha yona. Nuna u hetisile timhaka na muthori wakwe, kutani a kuma leswaku a a fanele ku nyikiwa tidolara ta khume. Hi hafu ya mali leyi ndzi xavile swiambalo leswi a swi laveka swinene, kutani ndzi lulamisa jazi ra nuna wa mina, ndzi hlanganisa swiphemu swo lulamisa, swi endla leswaku swi tika ku vona laha lapi ro sungula a ri ri kona emavokweni. A hi sele na tidolara ta ntlhanu to hi yisa eDorchester, Mass. Bokisi ra hina a ri ri na swilo leswi lavaka ku va hinkwaswo leswi a hi ri na swona emisaveni. Kambe a hi ri na ku rhula ka mianakanyo ni ripfalo ro tenga, naswona leswi a hi swi teka swi ri swa nkoka ku tlula ntsako wa misava.
GSAM 267.1“Hi yile eka yindlu ya Makwerhu Nichols, naswona hi nga si suka, Makwavo Nichols u nyike nuna wa mina tidolara ta ntlhanu, leti ti hakeleke mali ya hina ya riendzo ku ya eMiddletown, Conn. A hi ri vahlalambirhi edorobeni rero, naswona a hi si tshama hi vona un'wana wa vamakwerhu exifundzheni xexo. A ku sele ntsena tisente ta makumentlhanu. Nuna wa mina a nga ringanga ku tirhisa mali yoleyo ku hirha kalichi, kutani a hoxa bokisi ehenhla ka ntshunga wa mapulanga, naswona hi ya emahlweni hi famba hi lava un'wana wa vakholwa. Hi hatle hi kuma Makwerhu Chamberlain, loyi a hi yiseke ekaya rakwe.”
GSAM 267Nhlengeletano eRocky Hill, Conn.
GSAM 267.2Nhlengeletano leyi yi khomeriwe eRocky Hill, kamara ro hlangana a ku ri kamara lerikulu leri nga hetisiwangiki endlwini ya Makwerhu Belden. Xiphemu lexi landzelaka lexi humaka eka papila leri tsariweke hi Mufundhisi White eka S. Howland, xi nyika vuxokoxoko byo tsakisa mayelana na nhlangano:—
GSAM 267.3“Hi ti 20 ta Dzivamisoko, Makwerhu Belden u rhumele golonyi ya yena eMiddletown ku ta hi teka hina ni vamakwerhu lava hangalakeke edorobeni rero. Hi fike endhawini ya yena [Rocky Hill] kwalomu ka nkarhi wa mune ninhlikanhi, naswona endzhaku ka timinete ti nga ri tingani ku nghenile Vamakwerhu Bates na Gurney. Hi ve ni nhlangano nimadyambu rero ra kwalomu ka khume ntlhanu. Hi Ravuntlhanu nimixo vamakwerhu va ye emahlweni va fika ku fikela loko hi va kwalomu ka makumentlhanu. Lava a va nga ri hinkwavo lava a va ri entiyisweni hi ku hetiseka. Nhlangano wa hina wa siku rero a wu tsakisa swinene. Makwerhu Bates u hlamusele milawu hi ku vonakala, naswona nkoka wa yona wu tiyisisiwile hi vumbhoni bya matimba. Rito ri pfunile ku tiyisa lava a va ri entiyisweni, ni ku pfuxa lava a va nga si tiyimisela hi ku hetiseka.”2
GSAM 267Ku rhambiwa eOswego County, N.Y.
GSAM 267.4Hikwalaho ka ku hangalasiwa ka tsalwa ra Mufundhisi Bates exikarhi ka Va-Adventista, vanhu eswifundzheni swin'wana va sungule ku hlayisa Sabata. Hiram Edson, wa le Port Gibson, N.Y., u tsarile a rhamba Mufundhisi na Manana White na van'wana ku ya eka nhlengeletano ya vahlayisi va Sabata le Volney, eOswego County, hi Mhawuri, 1848. U vurile leswaku vamakwavo a va ri swisiwana hi xitalo, naswona a nga tshembisi leswaku va ta pfuna ngopfu hi ku hakela swindleko. Mufundhisi White a a amukerile $40 hikwalaho ka ntirho lowu a wu endleke ensin'wini ya byanyi. Xiphemu xa mali leyi xi tirhiseriwile ku xava swiambalo leswi a swi laveka swinene, kasi leyi saleke yi hakerile riendzo ra vona ro ya eVolney ni ro vuya.
GSAM 268.1Nhlengeletano leyi ya le vupela-dyambu bya New York yi khomeriwe endlwini ya makalichi ya Nkulukumba Arnold. A ku ri na vanhu va kwalomu ka makume-nharhu ntlhanu lava a va ri kona, hinkwavo lava a va hlengeletiwa eka xiphemu lexi xa Xifundzha, kambe a swi olovi ku kuma vambirhi exikarhi ka vona lava a va pfumelelana. Un'wana ni un'wana a a tiyimisela ku yimela mavonelo ya yena, a vula leswaku ma ya hi Bibele. Hinkwavo a va navela ku yisa mavonelo ya vona emahlweni ni ku ma chumayela. Va byeriwile leswaku Mufundhisi White ni nsati wakwe a va nga fambanga mpfhuka wo leha swonghasi ku ta va yingisela, kambe a va te ku ta va dyondzisa ntiyiso. Nkul. Arnold a a pfumela leswaku malembe ya gidi ya Nhlavutelo 20 a ma hundzile, naswona leswaku magidi ya dzana na makume mune na mune lama boxiweke eka Nhlavutelo a ku ri lava pfuxiweke eka ku pfuka ka Kreste.
GSAM 268Nkul. Arnold u kaneta Swileriso
GSAM 268.2Loko swikombiso swa Hosi ya hina leyi faka a swi ri emahlweni ka ntlawa lowu, naswona a va ri kusuhi no tsundzuka switlhavi swa yona, Nkul. Arnold u pfukile a vula leswaku a nga pfumeli eka leswi a va lava ku swi endla,—leswaku Xilalelo xa Hosi a ku ri ku yisa emahlweni ka Paseka, leyi faneleke ku endliwa kan'we ntsena hi lembe.
GSAM 268.3Ku hambana loku ko hlamarisa ka mavonelo ku veke ndzhwalo wo tika eka Manana White. A a swi tiva kahle leswaku Nkulukumba Arnold a a hoxile, naswona gome lerikulu ri tshikilele moya-xiviri wa yena, hikuva a swi vonaka onge Xikwembu a xi nga xiximiwi. Van'wana a va chava leswaku u le ku feni; kambe Vafundhisi Bates, White, Chamberlain, Gurney, na Edson va khongelerile, naswona Hosi hi tintswalo yi yingisele swikhongelo swa vatirhi va yona, kutani a pfuka. Ku vonakala ka tilo ku ve ehenhla ka yena, naswona hi ku hatlisa a nga ha anakanyisisi hi swilo swa misava. Loko a ri exiyin'weni lexi, u kombisiwile swin'wana swa swihoxo swa lava a va ri kona, na ntiyiso lowu pimanisiwaka na swihoxo leswi, swi kombisa leswaku mavonelo lawa ya nga twananiki, lawa a va vula leswaku i hi ku ya hi Bibele, a ma ri hi ku ya hi mavonelo ya vona ntsena ya Bibele, naswona a va fanele ku tshika swihoxo swa vona, va hlanganela eka rungula ra ntsumi ya vunharhu. Nhlangano wu hele hi ku vangama; ntiyiso wu hlurile. Lava a va ri na mavonelo lawa yo hambana-hambana yo hlamarisa va pfumerile swihoxo swa vona, va tlhela va pfumelelana hi ntiyiso wa sweswi wa rungula ra ntsumi ya vunharhu, naswona Xikwembu xi va katekise swinene.
GSAM 269Xivono Lexi Tirhisaka Bibele Hi Ndlela Yo Hlamarisa
GSAM 269.1Xiviko lexi landzelaka xa nhlangano lowu xi nyikeriwile hi Nkul. Alexander Ross, hi ti 4 Sunguti 1884, loyi a a ri un'wana wa vanhu va makume-nharhu-ntlhanu lava a va ri eka nhlengeletano yoleyo yitsongo. U te:—
GSAM 269.2“Makwavo White, loko a ri eka xivono, u pfukile a yima a teka Bibele ya ndyangu hi voko ra ximatsi; buku a yi ri ya sayizi leyi tolovelekeke. Loko a yi khomile yi pfulekile, ehenhla, a nga langutanga eka yona, hi voko ra xineneni a a hundzuluxa ku suka eka ndzimana yin'wana ku ya eka yin'wana, a veka ritiho ra yena eka tsalwa, a ri vuyelela. Ndzi langutile matsalwa yo tala ku vona loko a a vuyelela leri a a ri kombisa. Mina kumbe van'wana va ntlawa va langute hinkwaswo. Eka xiyimo xin'wana na xin'wana a nga vuyelelanga ntsena ndzimana leyi a kombeke eka yona, kambe a endla tano a ri karhi a languta ehenhla ni le tlhelo leri hambaneke ni ra Bibele. A ku ri matsalwa lawa a ma vuyeleleke lawa ma heriseke tidyondzo ta mavunwa ta vahlayisi va Sabata lava a va hlengeletanile eVolney, hi Mhawuri, 1848, naswona swi hi endle leswaku hi hlanganela eka ntiyiso.”
GSAM 269.3Hakunene, a swi ta tika ku khorwisa loyi a nga tshikangiki swihoxo swa tidyondzo leswi lulamisiweke ehansi ka swiyimo swo tano, hi tindzimana leti twisisekaka leti tshahiweke eBibeleni, naswona hi ndlela leyi yo hlamarisa. Ntlawa lowu wa Vahlayisi va Sabata eOswego County, endzhaku ka loko swihoxo swa vona swi lulamisiwile hi ndlela leyi, naswona va hlanganile eka ntiyiso, va humile eka nhlangano wolowo ku ya hangalasa ku vonakala eka van'wana. Mbuyelo hakunene a wu kombisa ku va ntirho wa Xikwembu. Sathana nkarhi hinkwawo u lunghekela ku hambanisa, ku kavanyeta, ni ku hangalasa, hi tindlela tihi na tihi leti a nga ti tirhisaka. “Xikwembu a hi xivumbi xa mpfilumpfilu, kambe i xa kurhula, hilaha swi nga hakona eka tikereke hinkwato ta vakwetsimi.”3
GSAM 270Swiendlakalo Swa Masingita Swa Ku Horisiwa
GSAM 270.1Endzhaku ka nhlengeletano leyi boxiweke laha henhla, ku ve na tinhlengeletano eMadison County, Port Gibson, Port Byron, na le Dorobeni ra New York. Endzhaku ka leti ku ve na nhlengeletano ya mani na mani eConnecticut. Eka tindhawu tin'wana ta leti, Hosi yi tshinelele swinene eka vatirhi va yona, naswona matimba yo horisa ya N'anga Leyikulu ma ve eka vavabyi ku hlamula swikhongelo swo tiya swa vanhu va yona loko va landzelela nawu lowu vekiweke eka Papila ra Yakobo.4 Hambi ku ri vanhu lava vuriweke hi madokodela leswaku a va ha ri na ntshembo va horisiwile eka mavabyi ya vona. Swiendlakalo swa muxaka lowu swi tolovele ku humelela hi minkarhi yo hambana-hambana ku sukela hi 1845.
GSAM 270Vaphayona Va Tiyisela Ku Tika
GSAM 270.2Mufundhisi White, eka Review and Herald, hi ti 5 ta Nyenyenyani 1880, loko a vulavula hi masiku wolawo ya vaphayona, u te:—
GSAM 270.3“Eka mintirho ya hina yo sungula hi xaniseke hi ndlala hikwalaho ka ku pfumala swakudya leswi faneleke, ni xirhami hikwalaho ka ku pfumala swiambalo leswi faneleke. Hi titsonile ni swilo swa nkoka swa vutomi leswaku hi hlayisa mali ya mhaka ya Xikwembu. Hi nkarhi wolowo a hi tikarhatisa swinene leswaku hi hetisisa ntirho lowukulu lowu a wu vonaka wu fanele ku endliwa eku tsaleni, ku lulamisiwa ka matsalwa, ku famba-famba, ni ku chumayela ku suka eka Xifundzha ku ya eka xin'wana.”
GSAM 270.4Lembe ra 1848 a ri ri ra nkoka, ku nga ri ntsena eka matimu ya ku ta ka yena, kambe na le ka tipolitiki. Ntiyiso wa rungula ra ntsumi ya vunharhu a wu hlamuseriwile kahle swinene, naswona ndlela a yi pfula etlhelo to hambanahambana leswaku ntirho wu ya emahlweni. Hi nkarhi wolowo swiendlakalo emisaveni ya mahanyelo na tipolitiki a swi teka xivumbeko lexi a xi kunguhateriwe ku pfuxa nakambe nyingiso wa vadyondzi va vuprofeta. A ku nga ri ntsena ku pfilunganyeka lokukulu exikarhi ka matiko ya Misava ya Khale, kambe eHydesville, Wayne Co., N.Y., ku sungule swikombiso swa Vumoya bya manguva lawa, leswi vadyondzi va Bibele a va vula leswaku i “mimoya ya madimona, leyi faneleke ku hlengeleta matiko ya misava enyimpini ya siku ra Hosi.”
GSAM 271Ku Pfilunganyeka ka Matiko hi 1848
GSAM 271.1Hi siku ra vu 21 ra n'hweti ya Nyenyenyani, 1848, loko vanhu va le hubyeni ya Louis Phillippe, wa le Xifurhwa, va ri karhi va n'wi rhendzele, u te: “A ndzi si tshama ndzi tshama hi ku tiya swonghasi ehenhla ka xiluvelo xa mfumo ku tlula namuntlha nivusiku.” Hi ku pela ka dyambu ka siku leri landzelaka, a ambarile “pea jacket,” a tiendle ku fana na muchayeri wa xigolonyi xa xihiri, u balekele ehandle ka makhumbi ya doroba ra Paris a lava vutumbelo bya vuhlayiseki bya yena. Xivangelo xa ku cinca loku kukulu ni ka xitshuketa ku vuriwa leswaku a ku ri vuyelo bya ku seketela ka yena ku tekiwa ka mfumo hi Mupapa, leswi swi hlundzukiseke vanhu lava a va fumiwa hi yena ni masocha ya yena. Hi siku rero a a hetile, edorobeni ra Paris, nkambisiso lowukulu wa masocha ya le Xifurhwa; naswona loko matlhari ya vona ma vekiwile, u tlhelele endlwini ya vuhosi, kutani hi xitshuketa mufana lontsongo a tlula ehenhla ka xibamu lexikulu, a ri karhi a hahamisa mujeko wa mihlovo-nharhu, a huwelela, “Hlula mupapa! HLURANI MUPAPA!!” Masocha ma teka ku huwelela loku, kutani ku sungula ku hangalaka hi xihatla exikarhi ka masocha, ku ri karhi ku kula matimba loko ku ri karhi ku famba, ku fikela loko ku nghenelerile na ku huwelela loku nge, “NI KU WISA HOSI!” Endzhaku ka tiawara ti nga ri tingani, doroba hinkwaro ra Paris a ri ri exikarhi ka mpfilumpfilu lowukulu. Masocha, ma khome swibamu emavokweni, ma fambisana ni ntshungu wa vanhu, a ma tsutsumela eka yindlu ya hosinkulu. Loko a byeriwa hi ta mpfilumpfilu lowu, u hatlisile ku baleka a tiendlile munhu un'wana.
GSAM 271Matiko lama a ma nghenelerile eka nyimpi
GSAM 271.2Mpfilumpfilu ni ku pfumala ku rhula ka le Xifurhwa swi hangalakile hi xihatla eka matiko man'wana. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany, na Rhoma swi khomiwile hi moya lowu fanaka wa ntshungu. Endzeni ka tin'hweti tinharhu, Yuropa hinkwayo a yi pfukile, naswona mimfumo na vuhosi byo tlula makume-nharhu a byi ri eka mpfilumpfilu lowukulu swinene. Swiluvelo swa vuhosi swi hisiwile eswitarateni, tihosi na vafumi a va ri karhi va baleka va tumbela hikwalaho ka ku chava ku lahlekeriwa hi vutomi bya vona. Vapolitiki va vhumbhile leswaku ku ta va na ku hundzuluxiwa lokukulu ka mimfumo ya misava.
GSAM 272.1Vatirheli vo tala va Va-Adventista lava a va nga si twa hi ta rungula ra ntsumi ya vunharhu, va vone mpfilumpfilu lowu, kutani va ehleketa leswaku swi fanele ku va ku hlengeletana ka matiko eka “nyimpi ya siku lerikulu ra Xikwembu xa Matimba Hinkwawo.”5
GSAM 272Rungula ra Xitimbhani ri Kumiwile
GSAM 272.2Hi nkarhi wolowo Va-Adventista va Siku ra Vunkombo a va dyondza eka Matsalwa leswaku Sabata ya nawu wa vumune a ku ri xikombiso, kumbe xitimbhani, xa Xikwembu lexi hanyaka, ni leswaku nkarhi a wu fikile wo hangalasa rungula ra xitimbhani ra Nhlavutelo 7:1-4, naswona a va kunguhata tindlela to yisa rungula leri eka vanhu. Loko vanhu va Sabata ya vunkombo a va tilunghiselela ntirho lowu, Va-Adventista va Siku ro Sungula a va vula leswaku, “Mi hlwelerile ngopfu hi rungula ra n'wina ra xitimbhani, hikuva nyimpi ya siku lerikulu ni ku ta ka Hosi hi xiviri swi le kusuhi na hina.”
GSAM 272Mpfilumpfilu Wu Miye Hi Xitshuketa
GSAM 272.3Endzhaku ka tin'hweti ta kwalomu ka tinharhu, ku pfukela eka matiko ku rhule; kambe, ku nga ri hi ku lulamisa swivilelo swa vona, kambe hi ndlela leyi vatsari va mahungu na vona a va nga yi hlamuseli. Hi ta xiphiqo lexi, Horace Greeley, eka New York Tribune, u te: “A ku ri xihlamariso lexikulu eka hina hinkwerhu leswi vangeke ku pfilunganyeka loku sunguleke hi xitshuketa exikarhi ka matiko; kambe i xihlamariso lexikulu ngopfu leswi ku ku yimiseke.”
GSAM 272Senetara Choate hi Xiyimo xa Misava ya Khale
GSAM 272.4Hi fika eka lembe ra 1851, naswona hi kuma Senetara Choate, eka mbulavulo emahlweni ka Huvo ya Milawu ya le United States, a vulavula hi xiyimo xa timhaka eMisaveni ya Khale, a ku:
GSAM 272.4“Leswaku xiyimo xexo na xivumbeko xa xona hi xiviri i yini, lexi ndzhuti, mapapa, na munyama swi vonakaka swi wile ehenhla ka xona, mi swi twisisa hi ku hetiseka; leswaku xi kavanyeteke ku fikela kwihi. Swi ndzi vonakele onge mfanelo ya vuhosi, timfanelo ta vanhu, ni ku hlundzuka loku hlengeletiweke ka malembe ya gidi a swi ri kusuhi no humesa banga leswaku ku va ni nyimpi leyi ngati yi nga ta khuluka eka yona, ku fana ni le xivonweni xa makumu ya misava, ‘ku fika eka swiboha-hanci,’ naswona eka yona rixaka hinkwaro ra vanhu ri nga ta hela; laha nsimbhi leyikulu ya nkarhi yi nga ta ba awara yin'wana; laha vanhu hi voxe va nga ta ringiwa hi ndzilo ni nsimbi, ku vona loko va ri va ntumbuluko ni Xikwembu xa ntumbuluko kumbe e-e.”
GSAM 273“Vumbhoni” bya Hukuri 18, 1848
GSAM 273.1Loko lava a va vula leswaku ku pfuxeka loku exikarhi ka matiko hi 1848 a ku ta tisa ku ta ka Hosi va hlangane ni ku tshoveka ka timbilu loku vavisaka, xana a swi ri njhani hi Va-Adventista va Siku ra Vunkombo lava a va vula leswaku nkarhi se wu fikile wa “xitimbhani xa Xikwembu lexi hanyaka” leswaku xi nyikeriwa vanhu? Ku hlamula, hi tshaha marito ku suka eka tsalwa leri kandziyisiweke hi Mufundhisi Joseph Bates hi n'hweti ya Sunguti, 1849. Loko a vulavula hi xiendlakalo lexi humeleleke hi ti 18 ta Hukuri, 1848, u te:—
GSAM 273.2“Ntlawa wutsongo wa vamakwerhu va xinuna ni va xisati a wu hlengeletanile eka nhlangano eDorchester, kusuhi na Boston, Mass. Nhlangano wu nga si sungula, van'wana va hina a va kambisisa tin'wana ta tinhla ta rungula ra xitimbhani; a ku ri na ku hambana ka mavonelo mayelana na ku lulama ka nhlamuselo ya rito ‘ku tlakuka,’ na swin'wana, naswona tanihi leswi a hi endle ku hangalasiwa ka rungula leri ku va mhaka ya xikhongelo eka nhlengeletano ya le Topsham [Maine] nkarhinyana wu nga si fika, naswona ndlela yo hangalasa a yi nga vonakali kahle, hikokwalaho hi pfumelelane hi vun'we ku yi nyiketa hinkwayo eka Xikwembu. Endzhaku ka nkarhinyana lowu hi wu hetiseke hi khongela hi mbilu hinkwayo leswaku hi kuma ku vonakala ni nkongomiso, Xikwembu xi nyike Makwavo White leswi landzelaka hi xivono.”
GSAM 273.2Hi tshaha marito hilaha a ma vuleke hakona loko a ri eka xivono:—
GSAM 274Marito lama Vuriweke eXivonweni
GSAM 274.1“Xana ku vonakala ku humelele kwihi? Ntsumi ya wena a hi dyondzise laha ku vonakala ku humelele kona. Ku sungule eka lexitsongo, loko u nyikile ku vonakala kun'we endzhaku ka kun'wana. Vumbhoni ni milawu swi hlanganisiwile swin'we, a swi nge hambanisiwi; lexi taka xo sungula i milawu ya khume, hi Xikwembu. Xi tsakile swinene loko nawu wa xona wu sungula ku humelela hi matimba, naswona tindhawu leti nga riki na munhu ti sungula ku akiwa. Ku suka eka vutsanana yi tiyile hi ku lavisisa rito ra yena. Ndzingo ehenhla ka yona a wu ri nkarhi wo koma ntsena. I xitimbhani! Ya humelela! Ya pfuka, yi sungula eku pfukeni ka dyambu. Ku fana na dyambu, ro sungula ri titimela, ri sungula ku kufumela kutani ri rhumela miseve ya rona. Loko ntiyiso wolowo wu pfuka, a ku ri na ku vonakala kutsongo eka wona, kambe wu ye wu kula. O matimba ya miseve leyi! Ya kula hi matimba. Ntiko lowukulu ni ku vonakala swi le ka ntiyiso wolowo, hikuva wu tshama hilaha ku nga heriki, loko Bibele yi nga ha laveki. Wu pfukile kwalaho evuxeni; wu sungule hi ku vonakala kutsongo, kambe miseve ya wona yi horisa. O, ntiyiso wolowo wu ni matimba swonghasi; i wa le henhla-henhla endzhaku ka loko va nghenile etikweni lerinene, kambe wu ta kula ku fikela loko va endliwa lava nga fiki. Wu sungule eku pfukeni ka dyambu, wu ya emahlweni hi ndlela ya wona ku fana ni dyambu, kambe a wu peli.
GSAM 274.2“Tintsumi ti khomile mimoya ya mune. I Xikwembu lexi sivelaka matimba. Tintsumi a ti tshikanga, hikuva vakwetsimi a va si hinkwavo va funghiwile. Loko Mikaele a yima, khombo leri ri ta va ri ri emisaveni hinkwayo. Ina, yi lunghekele ku hunga. Ku na xiyiriso lexi vekiweke hikuva vakwetsimi a va si funghiwa. Ina, hangalasa swilo leswi u swi voneke ni ku swi twa, naswona nkateko wa Xikwembu wu ta va na wena. Langutani! Ku pfuka loku ku ni ku tiya, naswona ku ya ku voninga swinene.”6
GSAM 274.3Endzhaku ko huma eka xivono lexi Manana White u byele nuna wa yena,
GSAM 274.3“Ndzi na rungula eka wena. U fanele ku sungula ku gandlisa phepha-hungu ritsongo u ri rhumela eka vanhu. A ri ve ritsongo eku sunguleni; kambe loko vanhu va ri hlaya va ta ku rhumela mali yo gandlisa ha yona, naswona ri ta humelela ku sukela eku sunguleni. Ku suka eka masungulo lawa matsongo swi ndzi kombisiwile swi fana ni milambu ya ku vonakala leyi rhendzelekeke misava hinkwayo hi ku helela.”
GSAM 275Ku Kanakana hi ku ya hi Mavonelo ya Vanhu
GSAM 275.1Swivhumbhuri leswi swi endliwile hi 1848 mayelana ni ku tlakuka ni ku hangalaka ka ntiyiso wa Sabata. Loko munhu a languta xiyimo hi ku ya hi miehleketo ya vanhu hi nkarhi wolowo, mianakanyo a yi ta vula leswaku, “Xivhumbhuri lexi a xi nge pfuki xi hetisekile.” Wanuna un'wana u vule eka un'wana wa vatirhi va hina endzhakunyana ka loko xivhumbhuri lexi xi endliwile, “Swi ta mi tekela malembe ya 144,000 ku endla leswi mi swi kunguhataka.” “Yini!” a va ta vula, “vachumayeri vanharhu—Mufundhisi White na nsati wakwe, na Mufundhisi Bates—hinkwavo va pfumala mali, va ri na valandzeri va le hansi ka dzana, lava hinkwavo va pfumalaka mali, va famba na tikopi ta madzana ma nga ri mangani ta tsalwa ra matluka ya 80 mayelana na mhaka ya Sabata, ku nyika rungula ro lemukisa misava hinkwayo! Mavonelo ya vuhunguki!” Loko lava a va anakanya hi ndlela leyi va vula leswaku, “A swi nge koteki!” ripfumelo eka rungula ni vumbhoni bya ku humelela loku tiyisekisiweke swi vule leswaku, “Hi vito ra Xikwembu xa Israyele swi ta endliwa! naswona hi ku tshemba matimba ya xona swi fanele swi endliwa!”
GSAM 275Ndlela leyi Phepha-hungu ro Sungula ra Va-Adventista va Siku ra Vunkombo ri Kandziyisiweke ha yona
GSAM 275.2Ku sukela nkarhi lowu vumbhoni byi nyikeriweke mayelana ni ntirho wo kandziyisa, ku endliwe swikhongelo swo tala hi lava a va hlayisa siku ra vunkombo, leswaku Hosi yi pfula ndlela yo kandziyisa “phepha-hungu leritsongo.” Ku pfumaleka lokukulu a ku ri mali yo tiyisisa ku kandziyisiwa ka nomboro yo sungula. Hi n'hweti ya Khotavuxika, 1849, Mufundhisi White u kume nkarhi wo tsema swibyariwa swa timothy swa ti-acre ta makumemune hi sikela ra mavoko ro tsema byanyi, hi ntsengo wa tisente ta makume-nkombo na ntlhanu hi acre; naswona hi ndlela leyi u swi kotile ku humesa nomboro yo sungula ya phepha-hungu leritsongo. A swi nge hoxeki ku nghenisa laha xifaniso xa tluka ro sungula ra phepha-hungu leri. Muhlayi u ta xiya eka kholomo yo sungula marito ya Mufundhisi White, laha a vulaka, “Ndlela a yi nga si pfuliwa ku sungula ntirho ku fikela sweswi.” Naswona u nga tlhela u vona leswaku a ku ri ku tinyiketela ka yena loku “ku pfuleke ndlela.”
GSAM 276Vuxokoxoko bya Manana White hi ta Maphepha-hungu yo Sungula
GSAM 276.1Manana White u vula hi masungulo ya ntirho wo kandziyisa:—
GSAM 276.2“Nuna wa mina u sungurile ku kandziyisa phepha-hungu leritsongo eMiddletown, timayili ta nhungu ku suka eRocky Hill, Conn., naswona minkarhi yo tala a a famba mpfhuka lowu a ya a tlhela, hambi leswi a a khwita hi nkarhi wolowo. Loko a tisa nomboro yo sungula ku suka ehofisini yo gandlisa, hinkwerhu hi nkhinsame hi ri karhi hi ri rhendzele, hi kombela Hosi, hi timbilu to titsongahata ni mihloti yo tala, leswaku nkateko wa yena wu va ehenhla ka matshalatshala lawa ya tsaneke ya nandza wa yena. Kutani u kongomise phepha-hungu eka hinkwavo lava a ehleketa leswaku va ta ri hlaya, a ri yisa eposweni a ri pfunyile exikhwameni xa khapete. Nomboro yin'wana na yin'wana a yi tekiwa ku suka eMiddletown ku ya eRocky Hill, naswona minkarhi hinkwayo loko va nga si yi lunghiselela poso a yi andlariwa emahlweni ka Hosi, naswona swikhongelo swo enta, leswi hlanganeke ni mihloti, a swi nyikeriwa eka Xikwembu leswaku nkateko wa xona wu ta fambisana ni varhumiwa lava miyeke. Hi ku hatlisa swinene ku tile mapapila lama tisaka mali yo kandziyisa phepha-hungu, ni mahungu lamanene ya leswaku mimoya-xiviri yo tala yi amukerile ntiyiso.”7
GSAM 276Vhumbhori bya Nseketelo wa Phepha-hungu byi Hetisekile
GSAM 276.3Hi na mintlhaveko leyi enteke ku tlula ku tsakela ntsena loko hi mi nyiketa tluka leri ro sungula ra phepha-hungu ro sungula leri kandziyisiweke hi Va-Adventista va Siku ra Vunkombo. Vholumu hinkwayo ya The Present Truth a yi vumbiwa hi tinomboro ta khume na yin'we ta matluka ya nhungu, leti nga na tikholomu timbirhi eka rin'wana na rin'wana. Matsalwa lama a ma ri eka tluka a ma pimiwa hi ku ringana na ti-inchi ta mune na swiphemu swa ntlhanu swa nhungu hi ti-inchi ta nhungu. Nomboro 1 na 4 ti kandziyisiwile hi Mawuwani, Mhawuri, na Ndzhati, eMiddletown, Conn. Tinomboro 5 ku ya ka 9 ti kandziyisiwile eOswego, N.Y., naswona ti na siku ra N'wendzamhala, 1849, Nyenyankulu, Dzivamisoko, na Mudyaxihi, 1850. Nomboro 11 yi na siku ra Hukuri, 1850, naswona yi kandziyisiwile eParis, Maine. Eka Nomboro 6 Mufundhisi White u te, “Loko hi humesa tinomboro to sungula ta mune, ku nghenile mali yo tlula mpimo ku hakela maphepha. Yi tirhisiwile ku hakela swindleko swa hina swa tinhlengeletano leti hi ti yeke eka tona.” Hi lembe ra 1849, ehansi ka nkucetelo wa maphepha lawa, na ntirho wa varhangeri wa Mufundhisi Bates, vo tala va amukerile rungula eVermont, Michigan, na Swifundzha swin'wana.
GSAM 278.1Ku hambana na xiyimo lexi a xi nga tshembisi xa ntirho hi 1848, hi ta kambisisa timhaka ti nga ri tingani leti tiyisekisiweke hilaha ti nga xiswona hi 1905, naswona hi ndlela yoleyo hi ta kota ku avanyisa kahle mayelana na vuyelo byo hetelela bya mhaka leyi, leswaku xana a va ri eku lulameni lava a va kaneta masungulo yo titsongahata ya rungula, kumbe Xikwembu xa le tilweni lexi vulavuleke hi ku tirhisa nandza wa xona wa xisati hi ta matimba lama “andzaka” ya ntirho wa “xitimbhani”.
GSAM 278Nhluvuko wa Ntirho wo Kandziyisa
GSAM 278.2Ntiyiso lowu sweswi wu hangalasiwa no kandziyisiwa hi kwalomu ka 40 wa tindzimi leti rhangelaka emisaveni. Ematshan'weni ya vatirheli vanharhu, ku na, loko ku hlayiwa lava hlawuriweke ni lava nga ni mpfumelelo wo tirha, ku tlula 600, ku nga katsiwi madzana ya van'wana lava tirhaka tanihi madokodela, vatirhi va Bibele, vadyondzisi, ni varhumiwa va swa vutshunguri. Matsalwa ya vandla leri ya yimeriwa hi minkandziyiso ya nkarhi na nkarhi yo tlula makumentlhanu yo hambana-hambana, leyi kandziyisiwaka eka tindlu to kandziyisa leti lavaka ku va makume mambirhi leti kumekaka eYuropa, Asia, Afrika, Amerika N'walungu na Dzonga, swihlala swa Pacific, na Australia. Eka tindlu leti to kandziyisa ku kandziyisiwa tibuku to tlula gidi na dzana to hambana-hambana, mapamfulete, na switsalwana. Ku kuma khopi ya yin'wana na yin'wana, swin'we ni minkandziyiso ya nkarhi hinkwawo ya lembe rin'we, swi ta lava kwalomu ka $340. Ematshan'weni ya valandzeri va dzana rin'we ntsena, ku na kwalomu ka 100,000 lava tsakaka hi ntiyiso lowu. Hakunene rungula leri, ku fana ni dyambu, ri “pfuka,” naswona hi nga vula, hi ririmi ra vumbhoni bya 1848, “O matimba ya miseve leyi!”
GSAM 278Xiyimo xa Matiko
GSAM 278.3Loko rungula ri ri karhi ri ya emahlweni hi ndlela leyi, xiyimo xa matiko a xi ri njhani? Ku sukela nkarhi wolowo ku fikela sweswi, eka maphepha-hungu ya mani na mani, hi tala ku hlaya swiviko mayelana na nyimpi leyikulu leyi yi nga ta va kona ku nga ri khale eYuropa. Hambi leswi ku veke na njhekanjhekisano laha, na ku pfuka ka madzolonga laha, “xidzedze” lexikulu xi yimisiwile,—“mimoya ya mune” a yi pfumeleriwanga ku hunga hinkwayo hi nkarhi wun'we, “ku fikela loko vatirhi va Xikwembu va timbhiwile.” Leswaku swilo leswi vangaka ku holova ni nyimpi swi kona, kambe a swi humeleli hikuva swi lawuriwa, swi le rivaleni eka vanhu hinkwavo.
GSAM 279.1Henry Ward Beecher, nkarhi wutsongo emahlweni ka rifu ra yena, u vule leswaku ku hlayisa mavuthu lamakulu swonghasi eYuropa, i “ku humesa ngati ya vutomi ka ha ri na nkarhi, hi ku chava leswaku yi ta halaka.” Xiyimo exikarhi ka matiko, hi ku navela ka vona ku biha ni rivengo, ni mukhuva wa vona wo xungetana, u xi fanise ni “ku pfalana loku nga heriki,” loku vangiweke hi ntlawa wa vavanuna lava kongomiseke mikwana eka swifuva swa van'wana, laha ku nga riki na un'we wa vona la nga vaka ni xivindzi xo ba, hikwalaho ka ku chava ku biwa. “Kambe,” a vula, “un'wana wa vona u ta hatla a vona nkarhi lowunene wo ba, kutani nyimpi hinkwayo yi ta landzela.”
GSAM 279Ku Pimanisiwa ka Switirhisiwa swa Nyimpi
GSAM 279.2Ku sukela hi 1848 ku endliwe switirhisiwa swa nyimpi leswi loko leswinene swa nkarhi wolowo swi pimanisiwa na swona, sweswi a swi ta tekiwa tanihi swilo swo tlangisa ntsena. “Peace Association” wa le Amerika, loko wu vitanela vukorhokeri bya kurhula hi Sonto ya Kurhula,—N'wendzamhala 15, 1895,—wu te: “Sweswi loko ku ri na nhluvuko lowukulu eka nhluvuko wa vanhu, hi tlhelo rin'wana ku na malunghiselelo lamakulu ya nyimpi exikarhi ka matiko ku tlula rini na rini.”
GSAM 279Jenerala Miles hi Malunghiselelo ya Nyimpi
GSAM 279.3Jenerala Nelson A. Miles, eka mbulavulo lowu a wu nyikeleke eka nhlengeletano leyikulu eWashington, D.C., hi Sunguti 12, 1904, u te:—
GSAM 279.4“Eka nguva leyi yo voningela ya nhluvuko na nhluvuko lowu nga na vutlhari, lowu sasekisiweke, a hi ta tsakela ku pfumela leswaku ndzhwalo na khombo ra nyimpi swi hungutiwile; kambe hambi leswi swi nga ha vonakaka swi hlamarisa, a ku si tshama ku va na nkarhi eka matimu ya misava laha rifuwo ro tala swonghasi ri hetiweke hi ku hava eku lunghiseleleni nyimpi, kumbe laha timiliyoni to tala ta vavanuna lava leteriweke, va vutshila, na lava lawulekaka, lava hlomeke hi matlhari yo onha swinene, va tekiweke eka tindlela ta ntirho wa ku tihanyisa hi ku rhula, ku fana na nkarhi wa sweswi.”
GSAM 280.1Kambe xidzedze xa nyimpi xa ha hlwela, loko ntirho wo veka mfungho wu ya emahlweni.