Ndzima 21 — Voko leri Kongomisaka Entirhweni

GSAM 322.1“Ndzi ta ku lerisa ni ku dyondzisa ndlela leyi u faneleke ku famba eka yona.”¹

GSAM 322.2Eka loyi a endlaka Hosi ku va ntshembo wa yena, vukhathaleri bya yena byi vonaka nkarhi hinkwawo. Kambe, ku na minkarhi leyi vukhathaleri lebyi byi twisisekaka ngopfu, ku fana na ku ponisiwa ko hlawuleka eka swo biha na makhombo, leswi vonakaka na leswi nga vonakiki, na minkarhi leyi pfuleriweke hi vutlhari bya Xikwembu ku andzisa ntiyiso wa xona. I hi timhaka leti ndzima leyi yi vulavulaka ha tona.

GSAM 322Xivono xo Sungula eMichigan

GSAM 322.3Hi n'hweti ya Mudyaxihi, 1853, Mufundhisi White ni nsati wakwe va endzele Michigan. A ku ri ro sungula va ya evupeladyambu bya Buffalo, N.Y. Hi Sabata yo hetelela ya Mudyaxihi a va ri eTyrone, naswona endhawini yoleyo Manana White u kombisiwile hi xivono mintlawa yo hambana-hambana ya vahlayisi va Sabata eXifundzheni, a ri na switsundzuxo mayelana ni nkucetelo lowu a wu nga ha tirha ku va lwisana na vona. Hi ti 2 ta Khotavuxika, eJackson, u tsale matluka ya nhungu ya foolscap, a hlamusela swin'wana swa swilo leswi a kombisiweke swona. U ndzi nyike khopi ya xivono hi pensele, hi xiyimo xa leswaku ndzi ta n'wi endlela khopi leyi olovaka leyi tsariweke hi pene na inki.

GSAM 322Wansati loyi a a Tivula wo Kwetsima

GSAM 322.4Exikarhi ka swin'wana leswi kombisiweke, ku hlamuseriwe mhaka ya wansati loyi a a ringeta ku tinghenisa exikarhi ka vanhu va hina. U vule leswaku wansati loyi a a tiendla wo kwetsima swinene. Manana White a nga si tshama a hlangana na yena, naswona a a nga ri na vutivi bya yena handle ka leswi a swi kombisiweke eka xivono lexi. A nga vulanga ntsena maendlelo ya wansati loyi, kambe u tlhele a vula leswaku loko a soriwa a ta tiendla onge wa kwetsima, a ku, “Hosi—yi—tiva—mbilu—ya—mina.” U vurile leswaku wansati loyi a a famba-famba etikweni na jaha, kasi nuna wa yena, wanuna la dyuhaleke, a a ri ekaya a tirha ku va hlayisa eka ndlela ya vona yo biha. Manana White u vurile leswaku Hosi yi n'wi kombisile leswaku “hambi leswi wansati a a tiendla wo kwetsima, yena na jaha a va ri na nandzu wo tlula nawu wa vunkombo.” Loko ndzi ri na nhlamuselo leyi tsariweke ya mhaka leyi epokotweni ra mina, ndzi rindzile hi ku vilela ku vona leswaku swilo swi ta famba njhani.

GSAM 323Nhlangano eVergennes, Mich.

GSAM 323.1A hi ri na tinhlengeletano eJackson, Battle Creek, Bedford, na le Hastings, kutani hi fika eVergennes, Kent Co., laha ku kumekeke ku ri ndhawu leyi wansati a a tshama eka yona. Hi fike endhawini leyi a hi ta tshama eka yona vusiku, hi ti 11 ta Khotavuxika, nkarhi wutsongo Sabata yi nga si fika. Ndhawu leyi a hi tshama eka yona a ku ri kaya ra Mufundhisi White loyi khale a a ri mutirheli wa vandlha leri vuriwaka Christian. Tanihi leswi a ku ri tiko leri a ri ha ku akiwa, malunghiselelo ya minhlangano ya hina a ma endliwile exivaleni lexikulu lexi a xi ha ku akiwa, lexi a xi ri ekule hi timayili tinharhu, naswona wansati loyi a vonekiweke exivonweni, hilaha swi heteleleke swi tikomba hakona, a a ha hanya ekule hi timayili timbirhi ku tlula ndhawu ya nhlangano.

GSAM 323Vumbhoni eka Muhiseki wo Hundzeleta

GSAM 323.2Hi ti 12 ta Khotavuxika, hi 10:30 nimixo, hi hlengeletanile exivaleni ku ya eka nhlangano. Manana White a a tshame emakumu ka xiteji eximatsini, mina ndzi tshame ekusuhi na yena, Mufundhisi Cornell ekusuhi na mina, naswona Mufundhisi White a a ri exineneni ka xiteji, a ri karhi a vulavula. Endzhaku ka loko a ri karhi a vulavula kwalomu ka minete ya khume ntlhanu, ku nghenile wanuna lonkulu na jaha swin'we, va ya tshama exitulwini xa le mahlweni ekusuhi na xiteji. A va heleketiwa hi wansati wo leha, wo olova, wa nhlonge ya ntima, loyi a tshameke ekusuhi ni nyangwa. Endzhaku ka dyondzo yo koma hi Mufundhisi White, Manana White u pfukile a sungula marito ya yena hi ku vulavula hi ta vukheta lebyi vatirheli va faneleke va va na byona leswaku va nga onhi ntirho lowu va nyikiweke wona, a tirhisa marito lama nge, “Tibasiseni lava rhwalaka swibya swa Hosi.” U vurile leswaku a hi nawu wa Xikwembu ku vitana wansati leswaku a famba-famba etikweni na wanuna un'wana handle ka nuna wa yena. Eku heteleleni u vule erivaleni,

GSAM 323.2“Wansati loyi a tshameke ehansi sweswi kusuhi ni nyangwa u vula leswaku Xikwembu xi n'wi vitanile ku chumayela. U famba na jaha leri leri ha ku tshamaka emahlweni ka desika, kasi wanuna loyi wa khale, nuna wa yena—Xikwembu xi n'wi twele vusiwana!—u karhala ekaya a tirhela mali leyi va yi tirhisaka ku yisa emahlweni vudyoho bya vona. U vula leswaku i wo kwetsima swinene,—leswaku u basisiwile,—kambe, hi ku tiendla ka yena hinkwako ka vukwetsimi, Xikwembu xi ndzi kombisile leswaku yena na jaha leri va na nandzu wo tlula nawu wa vunkombo.”

GSAM 324.1Hinkwavo lava a va ri kona a va tiva leswaku Manana White a nga si tshama a vona vanhu lava ku fikela loko va nghena exivaleni. Ku va hlawula ni ku hlamusela vumunhu bya vona hi ndlela leyi a endleke ha yona, swi ve na nkucetelo eka mianakanyo ya lava a va ri kona, naswona swi engetela ku tshemba ka vona ni ku tiyisisa ripfumelo ra vona eka swivono.

GSAM 324Marito Lama Vuriweke Hilaha Ku Vhumbhiweke Hakona

GSAM 324.2Loko Manana White a nyikela vumbhoni bya yena, vanhu hinkwavo a va langute hi ku vilela Manana Alcott, wansati loyi a gxekisiweke, ku vona leswaku u ta amukela njhani leswi a swi vuriwile, ni leswaku a a ta endla ni ku vula yini. Loko a a ri hava nandzu eka swihehlo leswi a a hehliwa swona, a swi ta languteriwa eka yena ku pfuka a landzula mhaka hinkwayo. Loko a a ri na nandzu, naswona a a hombolokile swinene, a swi nga hlamarisi leswaku a landzula hinkwaswo, hambi loko a a tiva leswaku i ntiyiso. Ematshan'weni ya leswi, u endle hilaha vumbhoni byi vuleke a ta endla hakona loko a tshinyiwa. U pfuke hi ku nonoka a yima, loko mahlo hinkwawo ma n'wi langutile, a languteka onge i munhu wo kwetsima, a vula hi ku nonoka a ku, “Hosi—yi—tiva—mbilu—ya—mina,” kutani a tshama ehansi a nga ha vulanga rito rin'wana. A a vule hilaha vumbhoni byi vuleke a ta vula hakona, naswona a vula hi mukhuva lowu fanaka.

GSAM 325Ku Pfumela Nandzu

GSAM 325.1I ntiyiso, Xikwembu a xi tiva timbilu ta vona, naswona a va tiva leswaku va na nandzu wa leswi a va hehliwa ha swona; hikuva endzhaku jaha ri vule eka Nkul. Gardner, muaki wa ndhawu yoleyo, loyi a ri vutisisiseke hi mhaka leyi, ri ku, “Nkul. Gardner, leswi Manana White a swi vuleke hi hina a swi ri ntiyiso swinene;” naswona wansati, endzhaku ko byela Manana Wilson, le Greenville, hi 1862, leswaku a “nga ta tiya mbilu ku vula rito ni rin'we ro kaneta Makwavo White hikuva a ta kumeka a lwa na Xikwembu,” u pfumerile leswaku leswi a swi kombisiwile hi yena ni jaha a swi ri ntiyiso.

GSAM 325Ntlawa wa Messenger

GSAM 325.2Hi xixikana xa 1853 vanhu vatsongo lava a va nga tsakanga eMichigan va hlanganile va sungula ku humesa phepha-hungu leri vuriwaka Messenger of Truth. Xikongomelo xa phepha-hungu leri ni vafambisi va rona a swi vonaka onge i ku hirimuxa ni ku nyamisa ematshan'weni yo aka. Ku nghenisiwe mavunwa yo tala ematlukeni ya yona, leswi a swi hi karhata entirhweni wa hina wa rungula; naswona tanihi leswi a ku ri ntokoto wa hina wo sungula wa ku hlaseriwa loku pfulekeke, hi vone swi ri ntirho wa hina ku kaneta swiviko swa vona swa mavunwa. Ku endla leswi swi teke nkarhi lowu a wu fanele wu tirhiseriwa ku yisa emahlweni ntiyiso lowu hi wu tamerisiweke, naswona swi fambisane kahle ni makungu ya Sathana, loyi handle ko kanakana a a ri yena a pfuxeke nkaneto lowu. Naswona xiyimo xi ye emahlweni hi ndlela leyi ku fikela nimadyambu ya ti 20 Khotavuxika, 1855, loko Mufundhisi White na nsati wakwe, Mufundhisi Cottrell, na mina a hi heta nhlangano eOswego, N.Y. A hi karhatiwile enhlanganweni hi un'wana wa vito ra Lillis, loyi a ngheneke a hangalasa matsalwa wolawo ya vuhembi exikarhi ka vanhu. Nakambe ku vutisiwa xivutiso hi ta ntirho wa hina eka mhaka leyi. Matshalatshala hinkwawo ya khale yo hlamula mavunwa ya vona a ma hetelele ntsena hi leswaku va endla man'wana yo tala.

GSAM 325Xitsundzuxo na Vhumbhori

GSAM 325.3Eka nhlangano wa xikhongelo lowu a wu khomeriwe nimadyambu wolawo ekaya ra John Place, edorobeni ra Oswego, Manana White u nyikiwe xivono lexi eka xona a kombisiweke leswaku loko ho ya emahlweni ni ntirho wa hina, hi chumayela ntiyiso, hi nga khathaleli vanhu vo fana ni “ntlawa wa Messenger,” a va ta lwa exikarhi ka vona vini naswona phepha-hungu ra vona a ri ta wa, naswona loko sweswo swi humelela a hi ta kuma leswaku nhlayo ya hina yi andze kambirhi. Hi ku pfumela leswaku vumbhoni lebyi byi huma eka Hosi, hi sungurile hi nkarhi wolowo ku tirha hi ku fambisana na byona.

GSAM 326Ku wa ka Ntlawa wa Messenger na Phepha-hungu

GSAM 326.1Ntiyiso wu ye emahlweni hi xihatla, kasi “ntlawa wa Messenger” wu sungule ku va na swiphiqo exikarhi ka vona. Endzhaku ka nkarhi wo koma ntlawa lowu wu hangalakile, varhangeri va vona vo tala va tshikile Sabata. Phepha-hungu ra vona ri hatle ri yima hikwalaho ka ku pfumaleka ka nseketelo, naswona loyi a a ri muhleri swa xinkarhana, u hundzulukele eku dyondziseni ka xikolo; kambe tanihi leswi a a nga dyondzanga ku tifuma ku sungula, u tsandzekile hi ku helela ku fuma swichudeni swa yena. Loko a ringeta ku lulamisa un'wana wa vafana exikolweni xa yena, u humese xibamu, lexi xi ringeke kambe xi tsandzeka ku phatluka. Leswaku a balekela ku dlayiwa hi ntshungu, u boheke ku baleka nivusiku a ya eCanada.

GSAM 326Nkucetelo eka Ntirho wa Va-Adventista

GSAM 326.2Hi nkarhi wolowo a ku ri na ku twanana ni vun'we lebyikulu exikarhi ka vanhu va hina ku tlula rini na rini; naswona loko matshalatshala a ma endliwa yo hangalasa rungula, ndlela yi pfulekile etlhelo hinkwaro.

GSAM 326.3Eka Nomboro 10, Vholumo 11, ya Review, hi Sunguti 14, 1858, muhleri, loko a vulavula hi vuyelo bya ntirho wa Messenger, u te: “Hi nkarhi wa ku hambana, loko ku endliwe matshalatshala yo herisa Review, nhundzu ya kereke leyi a yi ri ehofisini a yi ringanyetiwa hi $700 ntsena. Ku sukela nkarhi wolowo yi engeteleke ku fika eka $5,000. Nkarhi wolowo a ku ri na kwalomu ka gidi rin'we ra vaxavi lava a va hakela, sweswi ku na magidi mambirhi, handle ka nxaxamelo lowukulu wa lava ‘nga hakeliki’.”

GSAM 326.4Tanihi leswi hi nga fikeke eka nkarhi (1858) lowu “ntlawa wa Messenger” wu hambaneke no hangalaka, naswona Messenger yi yimile ku va kona, tinhlayo leti nga laha henhla i ta nkoka. Tanihi leswi nhlayo ya vaxavi lava hakelaka va Review yi andze kambirhi hi ku kongoma, swi tano na nhlayo ya vapfumeri yi tlurile ku andza kambirhi. Hikokwalaho, vhumbhori lebyi endliweke hi Manana White hi Khotavuxika, 1855, byi hetisekile.

GSAM 327Minhlangano ya Switende Yi Ringanyetiwe ro Sungula

GSAM 327.1A ku ri mukhuva wa hina emasikwini yo sungula ya rungula ku khoma tinhlengeletano etiyindlwini ta xikolo loko ku nga ri na ndhawu yo antswa leyi kumekaka. Eka muako wa muxaka lowu, hi nkarhi wun'wana, ku hlengelete ntshungu lowukulu swinene wa vanhu lerova tiyindlu timbirhi ta xikolo ta sayizi yoleyo a ti nga ta va khoma. Leswaku a twakala eka hinkwavo, muvulavuri u yime efasitereni leri pfulekeke a vulavula eka lava a va ri endzeni ka yindlu ni le ka ntshungu lowukulu lowu a wu tshame emakalichini ya wona ni le byanyini. Ku vona ntshungu lowu lowukulu hi swona swi endleke leswaku ku ehleketiwa hi ku khoma minhlangano ya le matendeni.

GSAM 327Nhlangano wo Sungula wa le Tendeni eBattle Creek, Mich.

GSAM 327.2Hikokwalaho, hi ti 22 ta Mudyaxihi 1854, ku tekiwile xiboho hi Mufundhisi James White na van'wana eka nhlengeletano, leswaku a ku ta va kungu leri tirhaka ku tirhisa matende eka tinhlengeletano. Hi nkarhi wolowo, matende lamakulu a ya nga tolovelekanga ku tirhisiwa eka swikongomelo swin'wana handle ka tisekese, tindhawu ta swivandzana, na swikombiso swa mixaka-xaka. Michigan a ku ri Xifundzha xo sungula laha Va-Adventista va Siku ra Vunkombo va sunguleke ntirho wa muxaka wolowo. Nhlangano wo sungula wa tende wu pfuliwile eBattle Creek, hi ti 10 Khotavuxika, 1854. Sweswi mukhuva lowu wo khoma minhlangano hi nkarhi wa ximumu wu kurile swinene.

GSAM 327Ku Ringanyetiwa ka Tinhlengeletano ta le Nkampeni

GSAM 327.3Hi lembe ra 1868 ku tekiwile goza rin'wana ra xivindzi. Ku faneleka ka ku khoma tinhlengeletano ta le nkampeni ku kambisisiwile hi vukheta, naswona ku fikeleleriwile xiboho xa leswaku lowu a wu ta va ndlela yo hlawuleka yo amukela tinhlengeletano letikulu ta vanhu va hina eka tinhlengeletano letikulu. Hi ku va na tende lerikulu ra vukorhokeri bya mani na mani na matende lamatsongo ya mindyangu, vanhu a va ta tshamiseka kahle, naswona hi mukhuva wolowo masiku yo hlayanyana a ya ta hetiwa hi vuyelo eka ku tsundzuxana na vugandzeri.

GSAM 328Ntsombano wo Sungula wa le Nkampeni eWright, Mich.

GSAM 328.1Nhlengeletano wo sungula wa le nkampeni wu khomiwile eWright, Mich., ku sukela hi ti 1 ku ya eka ti 7 Ndzhati, 1868. Mintlhanganonkulu leyi ya nkoka ya vanhu va hina yi kurile swinene lerova ku tlula makhume ntlhanu ya tinhlengeletano ta le nkampeni yi khomiwa lembe na lembe etindhawini to hambanahambana ta ntirho. A hi le Amerika ntsena laha mintsombano leyi ya le nkampeni yi khomiwaka, kambe yi khomiwa na le Yuropa, Australia, New Zealand, na Afrika Dzonga.

GSAM 328.2Ntshungu lowukulu swinene wa muxaka lowu lowu tshameke wu khomiwa hi vanhu va hina a wu ri hi lembe ra 1893, eLansing, Mich. Eka ntshungu wolowo lowukulu a ku ri na vanhu va 3,400 lava a va tshama eka matende ya mindyangu yo tlula 500. Ku tirhisiwe malapi ya canvas yo tlula tiyadi ta 150,000 eku akeni ka matende yo hambanahambana exivandleni.

GSAM 328Ku Ponisiwa eka Khombo ra Xitimela

GSAM 328.3Hi siku leri landzeleke endzhaku ka loko ku endliwe xiboho xo xava tende ra hina ro sungula ra 60-foot (Mudyaxihi 23, 1854), Mufundhisi White ni nsati wakwe, lava hi nkarhi wolowo a va ri eJackson, Mich., a va fanele ku sungula riendzo ra vona ro ya eWisconsin, laha a va ta tirha nkarhinyana. Hi hete ndzhenga ekaya ra D. R. Palmer, leri a ri ri ekule switsongo na xitichi. Minkarhi yo hlayanyana endzhengeni, Mufundhisi White u vulavurile a ku, “Ndzi titwa ku nga tolovelekanga mayelana na ku sungula riendzo leri; kambe, Ellen, hi na nhlengeletano leyi hi yi vekeke, naswona hi fanele ku ya. Loko a ndzi nga ri na nhlengeletano leyi hi yi vekeke, a ndzi nga ta famba vusiku bya namuntlha.”

GSAM 328.4Loko vusiku byi sungula ku nghena, kusuhi ni nkarhi lowu xitimela a xi fanele ku fika, hi ve ni nkarhi wa xikhongelo. Hinkwavo va vonake va kongomisiwile ku khongelela vuhlayiseki bya Mufundhisi White ni nsati wakwe eka riendzo leri. Loko hi pfuka, Mufundhisi White u kombise ripfumelo rakwe ra leswaku Hosi yi ta va khathalela ni ku va hlayisa.

GSAM 328.5Hi awara ya nhungu ndzi fambe na vona exitimeleni ku ya pfuna ku kuma switulu ni ku lunghisa swipakatsana swa vona. Hi nghene eka vagoni rin'wana leri a ri ri ni switulu swo leha endzhaku, leri a ri vuriwa hi masiku wolawo “sleeping car.” Manana White u te, “James, a ndzi nge swi koti ku tshama eka vagoni leri, ndzi fanele ku huma laha.” Ndzi va pfunile ku kuma xitulu exikarhi ka vagoni leri landzeleke. Manana White u tshame ehansi na swipakelo swa yena ematsolweni, kambe a vula a ku, “A ndzi titwi ndzi ri ekaya eka xitimela lexi.” Nsimbi yi rile, naswona endzhaku ko va lelana hi xihatla hi ku “Sala kahle,” ndzi hatle ndzi ya eka Cyrenius Smith, ku ya tshama vusiku.

GSAM 329.1Kwalomu ka nkarhi wa khume hi hlamarile swinene ku twa Mufundhisi White, loyi a hi ehleketa leswaku se u le ndleleni yo ya eChicago, a gongondza a kombela ku nghenisiwa. U vule leswaku xitimela xi humile eka ndlela ya xona ya nsimbi timayili tinharhu evupeladyambu bya Jackson; leswaku xiphemu lexikulu xa xitimela, ku katsa na njhini, a xi onhakile hi ku hetiseka; kambe hambi leswi vanhu vo hlayanyana a va dlayiwile, yena na Manana White va ponile va nga vavisekanga. Hi ku hatlisa u kumile hanci na kalichi, kutani a famba na Abram Dodge ku ya teka Manana White, loyi Mufundhisi a n'wi rhwaleke mpfhuka wo karhi hi mavoko, a tsemakanya ndhawu leyi tsakamaka na leyi nga na ndzhope na ku tsemakanya nambu lowutsongo wa mati, ku ya endhawini leyi hlayisekeke, kule na laha ku humeleleke khombo kona.

GSAM 329.2Nimpundzu swinene hi mixo lowu landzelaka ndzi fambe na Nkul. Dodge ku ya vona ndhawu ya mhangu. Endhawini leyi gondzo ri tsemakanyaka ndlela ya xitimela hi ku nga kongomi, ku ve ku etlele homu ku wisa hi ku kongoma endleleni ya xitimela. Xitimela a xi nga ri na xisirheleri xa tihomu, kutani loko xi ba xifuwo lexi xi tlhontlhokisiwile ku suka eka ndlela xi ya eximatsini. Eka ku ba ko sungula ka xitimela loko xi ba misava, vagoni ra nhundzu, leri a ri ri na bokisi ra tibuku ra Mufundhisi White, ri tlurile hi ku helela ehandle ka ndlela naswona a ri vavisekanga; hi nkarhi wolowo vagoni ra vapasengeri leri a ri ri endzhaku ka xitimela ri tihambanise na swiyenge swin'wana swa xitimela handle ko pfuniwa hi munhu, naswona ri yime hi ku rhula endleleni. Enjini na tender swi fambe ehenhla ka misava ehandle ka xiporo kwalomu ka 6 kumbe 8 wa ti-rod, loko enjini yi ba xikundzu xa nsinya wa oak lexi a xi ri na dayamitara ya kwalomu ka 3 wa tinenge. Matimba ya xitimela a ya ri makulu lerova enjini yi hundzuluka, xiphemu xa yona xa le hansi xi languta ehenhla, naswona xiphemu xa le ndzhaku xa tender xi rhendzeleka xi tsemakanya ndlela. Xiphemu lexikulu xa xitimela, lexi a xi ri karhi xi famba hi rivilo lerikulu, xi tlumbane ni marhumbi lawa ya njhini, hi mukhuva wolowo xi vanga ku tsekatseka ka vumbirhi. Vagoni ro sungula leri tlumbaneke ni njhini a ku ri vagoni ra express, leri pfotloseriweke ku fana ni marhaka. Rona, swin'we ni leswi a swi ri endzeni ka rona, swi ve thyaka leri hlengeletaneke ehenhla ni le kusuhi na tender. Leri landzeleke a ku ri vagoni ra xiyimo xa vumbirhi, leri a ri ri na vapasengeri va khume-nhungu, laha un'we a dlayiweke kasi lavan'wana hinkwavo va vavisekile, van'wana ngopfu, van'wana katsongo. Vagoni leri ri phandzekile hi le xikarhi hi vagoni ro etlela leri a ri ri tsemakanya. Xiphemu xa le mahlweni xa vagoni ro etlela xi tshovekile hi swiphemuphemu, naswona xitulu lexi Manana White a nga titwanga a ntshunxekile ku tshama eka xona xi pfotlosekile hi ku helela.

GSAM 330Vumbhoni bya Ku Ponisiwa hi Xikwembu

GSAM 330.1Loko hi languta marhumbi, kutani hi vona vagoni leri Mufundhisi White na nsati wakwe a va famba ha rona hi nkarhi wa mhangu, ri yime ri rhulile ri ri roxe, kwalomu ka 15 wa ti-rod ku suka eka marhumbi, hi twile hi mbilu ku vula leswaku Xikwembu xa twa xikhongelo, naswona i mani la tivaka leswaku a xi rhumele ntsumi ya xona ku hambanisa vagoni rero, leswaku vatirhi va xona va ponisiwa va nga vavisekanga? Miehleketo leyi yi hi khome ngopfu loko mutshikileri a vula leswaku a nga ri hambanisi, naswona, leswaku a ku nga ri na munhu exiteji loko mhangu yi humelela, naswona a ku ri xihundla eka yena ni le ka vatirhi hinkwavo va xitimela leswaku swi endlekise ku yini; naswona lexi a xi ri xihlamariso swinene eka vona, xihlanganisi na boliti a swi nga tshovekanga, naswona boliti na nketani wa yona a swi etlele eka xiteji xa vagoni leri onhakeke onge hiloko swi vekiwe hi voko ro hlayiseka.

GSAM 330.2Hi madyambu ya siku ra vu-24, ndlela ya xitimela a yi basisiwile swinene eka thyaka lerova switimela swi famba hilaha swi tolovelekeke hakona, naswona Mufundhisi na Manana White va tlhelele va nghena emavagonini kutani va fika hi vuhlayiseki endhawini leyi a va fanele ku ya eka yona eWisconsin.

GSAM 330Valwisani Va Tshinyiwa

GSAM 330.3A swi nga “olovi” hinkwaswo eka Israyele wa khale. A va ri na valala va le handle lava a va lava ku siva nhluvuko wa vona eka goza rin'wana na rin'wana. “Ntshungu lowu hlanganeke” na lava a va nga tinyiketelanga eka Xikwembu endzeni ka nkambu a va ri switirhisiwa leswi lulameleke, leswi Sathana a lavisiseke ku tirhisa swona ku pfuxa ku nga eneriseki, njhekanjhekisano, ku gungula, na ku pfukela. Mhaka ya leswaku voko ra Xikwembu leri humelerisaka a ri ri eka lava tshembeke, naswona leswaku ku hlula a ku fambisana na matshalatshala ya vona, a ku ri vumbhoni bya leswaku vanhu lava a va kumile tintswalo ematihlweni ya xona—leswaku voko ra Hosi a ri va rhangela.

GSAM 331.1Hikokwalaho, eku pfukeni ni le ka nhluvuko wa rungula ra ntsumi ya vunharhu, ku ya emahlweni ka rona a hi hikwalaho ka leswi ntiyiso lowu boxiweke a wu fambisana ni mbilu ya ntumbuluko ya munhu. Ku hambana na sweswo, ntiyiso wa nkoka wa rungula leri—Sabata ya Hosi—wu lwisana ni swikongomelo swa vutianakanyi ni swa misava, wu hambanisa lava va wu yingisaka eka mitirho ya misava masiku mambirhi hi vhiki. Ntirho wa ntiyiso wa sweswi wu ve ni valala va le handle, lava tiyimiseleke ni ku tiyisela eka matshalatshala ya vona yo herisa ntirho lowu. Hi vona ku nga vuriwa, hi marito ya mutsari wa Tipisalema, “Loko a ku nga ri Hosi leyi a yi ri eka tlhelo ra hina, sweswi a ku ta vula Israyele; loko a ku nga ri Hosi leyi a yi ri eka tlhelo ra hina, loko vanhu va pfukela hina; a va ta hi mita hi hanya, loko vukari bya vona byi pfurhukela hina.”²

GSAM 331.2Vanhu va vutianakanyi na lava nga enerisekiki exikarhi ka hina va humelerile nkarhi na nkarhi, va vula leswaku swilo leswikulu a swi ta endliwa loko swikongomelo swa vona swi hetisekile; kambe ku fana na rivoningo ra vuxisi, rivoningo ra vona ri tima khale. Hi nkarhi wolowo, mhaka ya ntiyiso wa sweswi a yi ri karhi yi famba hi ku tiya ni ku tiyisela emisaveni hinkwayo, yi kuma ku tiya ni matimba eka ku ya emahlweni kun'wana ni kun'wana.

GSAM 331Vafundhisi Stephenson na Hall

GSAM 331.3Hi ximumu xa 1855 Vafundhisi Stephenson na Hall va ringetile ku pfuxa ku pfukela eka Xifundzha xa Wisconsin. A swi tiviwa kahle hi vamakwerhu lava rhangelaka leswaku a va navela ku ringeta tinhla tin'wana hinkwato ta ripfumelo ra hina hi dyondzo ya vona ya “Nkarhi lowu taka”, naswona a va hisekela swinene leswaku Va-Adventista va Siku ra Vunkombo va dyondzisiwa dyondzo ya nkarhi wo ringiwa endzhaku ka ku vuya ka vumbirhi ka Kreste.

GSAM 331Vhumbhori Mayelana Na Vona

GSAM 331.4Hukuri 20, 1855, Manana White u nyikiwe xivono xa mahanyelo ya vona, na vhumbhori mayelana na makumu ya kona hi marito lawa: “Xana mi ehleketa, n'wina vanhu lava tsaneke, leswaku mi nga yimisa ntirho wa Xikwembu? N'wina vanhu lava tsaneke, ku khumba kan'we ka rintiho ra xona ku nga mi wisa ehansi. Xi ta mi pfumelela nkarhinyana ntsena.”

GSAM 332.1Valala va hina va vule leswaku laha a ku ri na xivono lexi a xi vula leswaku vavanuna lava a va ta fa ku nga ri khale, naswona tanihi leswi va hanyeke malembe yo hlayanyana, xivono a xi nga hetisekanga. A ku na nchumu eka xivono lexi vulaka hi ta ku fa ka vona. Va kombisiwile va ri vavanuna lava lavaka ku yimisa ntirho wa rungula ra ntsumi ya vunharhu. Loko va byeriwile ndlela leyi a swi olova ha yona eka Xikwembu ku va yimisa, ku engeteriwile leswaku, “U ta mi pfumelela nkarhinyana ntsena.” Xana va endle yini?—Ematshan'weni yo humelela enyimpini ya vona, hilaha a va languterile hakona, swi vonake onge va siyiwile leswaku va ta famba va tsandzeka eka munyama. Endzhaku ka mavhiki ma nga ri mangani va tshikile Sabata hi ku helela, kutani va sungula ku yi kaneta. A va tshembile ku vumba ntlawa wa “Nkarhi lowu Taka,” va ri varhangeri. Ematshan'weni yo humelela eka leswi, hi ku tshika Sabata va lahlekeriwe hi ku khomelela eka vanhu va hina hi ku helela. Hi mukhuva lowu, hi ku landza ndlela ya vona vini, va tsandzekisiwile hi ku hetiseka eka leswi a va sungule ku kunguhata ku swi endla. Vanhu va hina va te, “Hakunene, Xikwembu xi ‘va pfumelele nkarhinyana ntsena.’”

GSAM 332Makumu yo Vava ya Vutomi

GSAM 332.2Loko swi ta eka vuyelo bya vavanuna lava vambirhi, swi nga va swinene ku nyika swiviko swin'wana mayelana ni makumu ya vona yo biha, leswi endliweke hi vamakwavo va vona, vapfumeri va “Nkarhi lowu Taka”, lava a va tirhisana na vona endzhaku ko tshika Sabata. Eka malembe ya makume-nharhu nkombo lama hundzeke Nkul. Hall u sungule ku hlanya (leswi vangiweke hi ku olova ka byongo), xivangelo xa xiyimo lexi ku ri ku lahlekeriwa hi nhundzu yo tala hi vukanganyisi bya vanhu van'wana. A a ri na ku ehleketa loku hoxeke ka leswaku loko a huma handle a ta andlala, kumbe ku wela ehansi emisaveni. A nga ri na khombo, kambe, hi ntolovelo, eka malembe lawa yo leha a a nga faneleki nikatsongo eka ntirho wa vutirheli hi ndlela yihi na yihi.³

GSAM 332.3Mufundhisi Stephenson se u file malembe ya kwalomu ka khume-ntsevu. Ku ringana malembe yo hlayanyana emahlweni ka rifu ra yena a a hlanyile, hambi leswi a a nga ri na khombo eka van'wana. Loko a nga si va xiswona, ehansi ka ntshunxeko lowu a ehleketaka leswaku u na wona hi ku landza dyondzo ya ku pfumala nawu leyi a yi amukeleke, u tshike nsati wa yena, wansati loyi a ku nga ri na xiviko xa leswaku a nga tshembeki (a a ta kota ku dlaya vukati ntsena hi ku thola gqweta ra vukanganyisi), kutani a tekana na wansati un'wana loyi a a ri ntsongo swinene ku tlula nsati wa yena wo sungula. Xiendlo lexi a ku ri ku tlula nawu wa mahanyelo loku nga riki na tingana lerova vamakwavo vakwe va “Nkarhi lowu Taka” va sole ndlela leyi a a famba ha yona, naswona va nga ha n'wi pfumelelanga ku va chumayela nakambe.

GSAM 333.1Marito ya vamakwavo va vona mayelana ni masiku yo hetelela ya vavanuna lava ma kombisa ntwela-vusiwana lowukulu; kambe i ntiyiso lowu nga funengetiwangiki, lowu nyikeriwaka handle ka vukari kumbe xihlawuhlawu. Hi leswi hi siyela vahlayi va hina leswaku va tiendlela xiboho mayelana ni matirhiselo ya vumbhoni mayelana ni miri.

GSAM 333Mufundhisi J. H. Waggoner U Amukela Rungula

GSAM 333.2Hi lembe ra 1852, Mufundhisi J. H. Waggoner, loyi a a ri karhi a fambisa phepha-hungu ra xifundza eWisconsin, u amukerile ntiyiso wa sweswi, naswona hi lembe leri landzeleke u tinyiketerile hi ku hetiseka entirhweni wa vutirheli. Hi 1857 u tsale mapamfulete mambirhi ya nkoka swinene ya kwalomu ka matluka ya madzana mambirhi rin'wana na rin'wana. Ro sungula eka lawa a ri thyiwe vito ra, The Nature and Tendency of Modern Spiritualism, kasi ra vumbirhi a ku ri, A Refutation of the Age-to-Come. Leri ro sungula a ri nga ri ntsena ndlela yo ponisa vo tala eku weleni eka xitodzi lexi xa Sathana, kambe, hi nkateko wa Xikwembu, ri pfurile mahlo ya vo tala lava a va nga tivi ndlela yo twisisa swikombiso leswi swa manguva lawa.

GSAM 333.3Refutation of the Age-to-Come ya yena i nhlamuselo leyi hetisekeke swinene ya tidyondzo ta mavunwa ta nkarhi wo ringiwa wa vadyohi endzhaku ka ku vuya ka vumbirhi ka Hosi ya hina. I kaneto leri hetisekeke swinene ra dyondzo yoleyo lerova a ri si hlamuriwa ntsena, kambe a ku si tshama ku va na ndzilingo wo hlamula lowu hi tshameke hi wu vona. Buku leyi yi hlamusela, hi ndlela yo olova swinene no komisa, xiyimo xa Kreste tanihi muprista exiluvelweni xa Tata wakwe (vupirista byakwe bya Melkisedeke) eka nkarhi wa sweswi, na xiyimo lexi a nga ta va eka xona exiluvelweni xakwe, eka mfumo wakwe wa nkarhi lowu taka wa hilaha ku nga heriki,—xiluvelo lexi vuprista bya vulamuleri byi nga ta ka byi nga hlanganisiwi na xona.

GSAM 334.1Endzhaku ka nkarhi, Mufundhisi Waggoner u tsarile pamfulete ya vunharhu ya vukulu lebyi ringanaka, leyi thyiweke vito ra, The Atonement in the Light of Reason and Revelation. Hi malembe ya va 1884, lexi xi lulamisiwile no ndlandlamuxeriwa ku va vholumo ya matluka ya kwalomu ka 400. I tsalwa ro olova no komisa leri vulavulaka hi mhaka leyi kombisiweke hi nhloko-mhaka ya rona.

GSAM 334.2Ku sukela nkarhi wolowo a a ri na vuxaka lebyikulu na ntirho wo kandziyisa, tanihi mutsari na muhleri. U tlhele a ya emahlweni na mintirho ya yena ya vutirheli, laha malembe ya yena yo hetelela a ma heteke eYuropa.

GSAM 334.3Hi ti 17 Dzivamisoko 1889, u hundzile emisaveni hi xitshuketa eBasel, le Switzerland, endzhaku ka loko a heta buku ya yena yo hetelela, From Eden to Eden. Hi ti 16 u tirhe ntirho wa siku hinkwaro wo tsala, naswona a tsala marito lawa eka dayari ya yena, “Ndzi tirhe ntirho wo tika wa siku.” Ku suka eka xiviko xa mhaka ya yena lexi endliweke hi vamakwavo va le Yuropa, vuxokoxoko lebyi landzelaka byi kumeka:—

GSAM 334.4“Hi mixo wa siku ra vu-17, kwalomu ka nkarhi wa ntlhanu na hafu, u wele a fa ekhixini ra yena, handle ko lemukisa, hikwalaho ka ku yima ka ku tirha ka mbilu. A a tirha hi matimba swinene ku heta nkandziyiso wa Xinghezi bya buku ya yena leyintshwa, naswona a a languterile ku sungula riendzo ro ya eLondon hi Sonto leyi landzelaka, ku ya tirha na ntirho wa le ndhawini yoleyo, a nga si vuyela eAmerika hi ximumu lexi a xi ta.”

GSAM 334.5Ku sukela hi 1854, Mufundhisi Waggoner a a ri emahlweni ka vanhu nkarhi hinkwawo a yimela ntiyiso, epulpitini ni le ka vukandziyisi. Hi nkarhi wa rifu ra yena a a lava ku va ni malembe ya 69 hi vukhale. U lahliwile eBasel, hi ti 20 ta Dzivamisoko. Hi ndlela leyi ku weke un'wana wa vatirhi vo sungula va mhaka leyi, a ri entirhweni wa yena.

GSAM 334Ku Horisa hi Ripfumelo

GSAM 334.6Eku sunguleni ka ximun'wana xa 1858 Manana White a a xanisekile swinene ku ringana masiku yo hlayanyana, a pfaleriwile emubedweni wakwe, matimba ya yena yo endla swo karhi a ma lava ku hela. Vusiku byin'wana, kusuhi ni xikarhi ka vusiku, u wile a nga ha tivi nchumu; ndyangu wu ringetile tindlela hinkwato leti a va ti tiva ku n'wi pfuxa, kambe va tsandzekile. U tshame exiyin'weni lexi ku tlula hafu ya awara, loko Mufundhisi Andrews na mina hi vitaniwile hi xihatla hi Mufundhisi White leswaku hi ta khongela swin'we. Tanihi nhlamulo eka swikombelo swo tiya leswi a swi endliwa etlhelo ka mubedo wa yena, Hosi hi tintswalo yi n'wi pfuxile emiehleketweni, naswona yi n'wi vuyisele eka rihanyo ra yena ra ntolovelo. Loko a ri karhi a dzunisa Xikwembu, u tekiwile hi xivono, a ha etlele emubedweni. Swin'wana swa swilo leswi a kombisiweke eka xivono lexi swi nga hlayiwa eka “Testimony for the Church,” No. 5.

GSAM 335Xikombiso lexi Hlamarisaka xa Miri

GSAM 335.1Ku kombisiwa ka miri ko hlamarisa a ku fambisana na xivono lexi, lexi hi xi kombaka hi ku kongoma. Mufundhisi White na mina a hi tshame etlhelo rin'we ra mubedo, kasi Mufundhisi Andrews a a ri etlhelo lerin'wana. Mavoko ya yena a ma pfanganyisiwa ehenhla ka xifuva xa yena kumbe a ma fambisa hi mavoko hi mukhuva wa yena wa ntolovelo lowu ntshunxekeke ni wo saseka, ma kongoma eka swivono swo hambana-hambana leswi a a swi vona. Xiphemu xa le henhla xa miri wa yena a xi tlakusiwile ehenhla ka mubedo, lerova a ku ri na xivandla xa kwalomu ka ti-inchi ta nhungu kumbe kaye exikarhi ka makatla ya yena na xisamo. Hi marito man'wana, miri ku sukela exinyongeni ku ya ehenhla a wu petsekile hi angle ya kwalomu ka tigiradi ta makume-nharhu. Naswona a a tshame eka xiyimo xexo nkarhi hinkwawo lowu xivono a xi ri karhi xi humelela, lowu a wu ri timinete ta makume-nharhu. A ku na munhu la nga kotaka hi ntumbuluko ku va eka xiyimo xolexo, a nga seketeriwangiki hi mavoko, swi nga vuliwi ku tshama eka xona nkarhi wo leha wo tano. Laha nakambe a ku ri vumbhoni bya leswaku matimba man'wana lawa a nga ri na vulawuri ehenhla ka wona a ya fambisana ni xivono.

GSAM 335Vhumbhori Byin'wana

GSAM 335.2Hi siku ro sungula ra Nhlangula, 1858, ku ve ni nhlengeletano ya mani na mani leyi a yi khomiwile hi Mufundhisi White na Manana White swin'we na mutsari, eRochester, N.Y. Ku suka eka nhlengeletano leyi, mutsari u va landzerile eka riendzo ra vona ro hundza hi le ka Xifundzha xa New York na Swifundzha swa New England. Hi Sabata yin'wana Manana White u nyikiwe xivono lexi eka xona a kombisiweke, exikarhi ka swin'wana, leswaku endhawini yo karhi eka riendzo ra hina leri a hi ri kunguhate Sathana a a ta n'wi hlasela hi matimba, ni leswaku Mufundhisi White na mina a hi fanele ku n'wi khomelela hi ripfumelo, naswona Hosi a yi ta n'wi ponisa.

GSAM 336Maxangu ya Manana White

GSAM 336.1Laha nakambe a ku ri na vuprofeta bya leswi a swi ta humelela. Leswi landzelaka swi ta kombisa ndlela leyi swi hetisekeke ha yona hi vunene. Sabata ro sungula endzhaku ka nhlangano wa le Rochester a hi ri eRoosevelt, naswona Sabata leri landzeleke a hi ri eBrookfield, eka Xifundza xa Madison. Vhiki leri landzeleke hi khomile tinhlengeletano ekhixini leri anameke ra Nkul. Ballou, eMannsville, eXifundzheni xa Jefferson. Loko a ri karhi a famba hi xitimela ku suka eBrookfield ku ya eMannsville, xikandza xa Manana White xi sungule ku vuvurha ehansi ka mahlo. Leswi a swi vava swinene lerova loko hi fika eMannsville a boheke ku etlela. Ku vuvurha loku ku ye emahlweni masiku mambirhi, swi n'wi sivela ku etlela, naswona swi n'wi sivelile ku nghenelela eka tinhlengeletano. Nhloko ya yena a yi vuvukile lerova mahlo ya yena hamambirhi a ma pfariwile, naswona xikandza xa yena a xi onhakile lerova a xi nga ha languteki ku fana ni xa munhu. Exikarhi ka ku vava loku ka pfilunganyaka, ni ku karhateka lokukulu ka misiha, loku vangiweke hi ku pfumala vurhongo, nala a a lwela hi matimba ku n'wi endla a gungula a kaneta Xikwembu. Swilo swi ye emahlweni hi ndlela leyi ku fikela loko tinhlengeletano leti vekiweke ti hela.

GSAM 336.2Endzhaku ka loko tinhlengeletano ti herile, Mufundhisi White u ndzi byele a ku,

GSAM 336.2“Makwerhu John, lowu i nhlaselo hi xiviri wa Sathana eka nsati wa mina lowu hi tsundzuxiweke ha wona eRochester. Wa tsundzuka leswaku xitshembiso xi endliwile kona xa leswaku loko hi ta khomana swin'we hi n'wi seketela hi ripfumelo, hi nga n'wi tshiki ni hi nkarhinyana loko nyimpi yi ta, matimba ya nala a ya ta tshoveka, naswona a a ta kutsuriwa. A hi ngheneni sweswi hi va ni nkarhi wo khongela.”

GSAM 336Ku Kutsuriwa hilaha ku Vhumbhiweke hakona

GSAM 336.3Hi hatle hi nghena ekamareni laha Manana White a a ri eka mubedo wakwe, kutani hi khongela hi mbilu hinkwayo hi n'wi kombela, kasi vamakwerhu lava a va ri ekamareni leri a hi ri na tinhlengeletano va tshame va khongela hi ku miyela. Endzhaku ka kwalomu ka timinete ta khume ku sukela loko hi sungule ku khongela, matimba ya Hosi ma tile ma tata kamara. Manana White u ntshunxiwile hi xihatla eka switlhavi hinkwaswo, naswona hi nkarhi wolowo a kombela swakudya. Leswi a swi ri kwalomu ka nkarhi wa ntlhanu ninhlikanhi. Loko ku fika nkarhi wa nkombo, ku vuvuka hinkwako a ku nyamalarile exikandzeni xa yena, naswona u nghenele nhlangano nimadyambu, a languteka a ri kahle ku fana na ntolovelo.

GSAM 337.1Hi xikombelo xa vaaki, ku nyikeriwe dyondzo nimadyambu hi ta “Ndzhaka ya Vakwetsimi,” leyi eku heleni ka yona Manana White a nyikeleke xitsundzuxo. Loko Mufundhisi White a ri handle ni mufana wa yena lontsongo, W. C., u tekiwile hi xivono emahlweni ka nhlengeletano yoleyo leyikulu. Swin'wana swa swilo leswi a kombisiweke swona hi nkarhi wolowo swi nga hlayiwa eka xitsalwana xo hetelela xa Testimony Number 5, lexi nga na siku ra Mannsville, N.Y., Nhlangula 21, 1858.

GSAM 337.2Ku chaveleleka loku Manana White a ku kumeke eka xiendlakalo lexi boxiweke laha henhla a ku ri na vuyelo ku fana na leswi a swi vhumbhuriwile eka xivono lexi nyikeriweke eRochester. A ku vanga na xirhalanganyi xa muxaka wolowo nakambe eka riendzo rero, naswona hi ve na ku hlula loku vangamaka ka ntiyiso endhawini yin'wana na yin'wana.

GSAM 337Vhumbhori bya Nyimpi ya Vaaki ya le Amerika

GSAM 337.3Hi Sabata, siku ra vu-12 ra Sunguti, 1861, ku sele n'hweti tinharhu ti hetiseka ku nga si duvuriwa xibamu xo sungula eFort Sumter (leswi hakunene a ku ri ku pfuliwa ka nyimpi leyi vangeke ku ntshunxiwa ka mahlonga ya Ma-Afrika ya 4,000,000 eAmerika), yindlu ya nhlangano ya Va-Adventista va Siku ra Vunkombo eParkville, Mich., yi nyiketeriwile. Nkonzo a wu ri na Mufundhisi White na nsati wakwe, Vafundhisi Waggoner, Smith, na mutsari. Eku heleni ka dyondzo ya Mufundhisi White, Manana White u nyikete xitsundzuxo lexi khumbaka mbilu, endzhaku ka sweswo a tshama exitulwini. Loko a ri exiyin'weni lexi u tekiwe hi xivono. Yindlu a yi tele hi vanhu, naswona a ku ri ndhawu yo chava hakunene. Endzhaku ko huma exivonweni u pfukile, a languta-languta endlwini, a ku:—

GSAM 338.1“A ku na munhu laha ndlwini leyi loyi a tshameke a lora hi ta maxangu lama taka eka tiko leri. Vanhu va hlekula nawu wa ku tihambanisa wa South Carolina, kambe ndzi ha ku kombisiwa leswaku Swifundzha swo tala swi ta hlanganela na Xifundzha xexo, naswona ku ta va na nyimpi yo chavisa swinene. Eka xivono lexi ndzi vone mavuthu lamakulu ya matlhelo hamambirhi ma hlengeletanile ensin'wini ya nyimpi. Ndzi twe ku ba ka swibamu leswikulu, ndzi vona lava feke ni lava a va fa ematlhelweni hinkwawo. Kutani ndzi va vona va ri karhi va hlaselana hi mavoko [va tlhava un'wana hi bayonete]. Kutani ndzi vona rivala endzhaku ka nyimpi, ri tele hi lava feke ni lava a va fa. Kutani ndzi yisiwa emakhotsweni, ndzi vona ku xaniseka ka lava a va pfumala, lava a va hela matimba. Kutani ndzi yisiwile emakaya ya lava a va lahlekeriwe hi vavanuna, vana va majaha, kumbe vamakwavo enyimpini. Ndzi vone ku karhateka na ku vaviseka ka vona.”

GSAM 338.2Kutani a languta hi ku nonoka ku rhendzela yindlu a ku, “Ku na lava endlwini leyi va nga ta lahlekeriwa hi vana va vona va majaha enyimpini yoleyo.”

GSAM 338Vumbhoni bya Manana Ensign mayelana ni Swivono

GSAM 338.3Tanihi ku tiyisisa mhaka leyi nga laha henhla, ni ku va vumbhoni bya leswaku vhumbhori byi endliwile hi siku leri vuriweke, ni ku va xikombiso xa ndlela leyi vandla ri yi twisiseke ni ku yi hangalasa ha yona, vumbhoni lebyi landzelaka bya nyikeriwa:—

GSAM 338.4“Leswi swi tiyisisa leswaku a ndzi hanya eSt. Joseph County, Michigan, hi n'hweti ya Sunguti, 1861, kwalomu ka timayili ta tsevu ku suka eParkville. A ndzi nga ri Mu-Adventista. Hi siku ra vu-12 ra n'hweti yoleyo, vaakelani va mina vo tala va ye eParkville ku ya nghenela tinhlengeletano. Loko va vuya ekaya va ndzi byele leswaku a ku ri na wansati enhlanganweni loyi a a ri exiyin'weni xa xivono, loyi a vuleke leswaku ku ta va na nyimpi yo chavisa leyi a yi ta humelela eUnited States; leswaku mavuthu lamakulu a ma ta hlengeletiwa ematlhelweni hamambirhi, eDzongeni ku fana na le N'walungwini, naswona a ku ta va na vo tala lava a va ta xaniseka emakhotsweni; naswona ku pfumala lokukulu a ku ta twakala emindyangwini yo tala hikwalaho ko lahlekeriwa hi vavanuna, vana va vafana, na vamakwavo enyimpini; naswona a ku ri ni vavanuna endlwini lava a va ta lahlekeriwa hi vana va vona va majaha enyimpini yoleyo.” Ku sayiniwe, “Martha V. Ensign, Wild Flower, Fresno County, California, Sunguti 30, 1891.”

GSAM 339.1Mayelana ni vhumbhori bya nyimpi yoleyo yo chavisa, Manana White u ye emahlweni a vula leswaku Va-Adventista va Siku ra Vunkombo “va ta nghenisiwa eka swiyimo swo tika hikwalaho ka nyimpi, naswona a ku ri ntirho wa hinkwavo ku khongela hi mbilu hinkwayo leswaku va nyikiwa vutlhari byo tiva leswi va faneleke ku swi endla eka minkarhi yo ringa leyi yi nga emahlweni ka vona.”

GSAM 339Vukulu bya Nyimpi ya Vaaki

GSAM 339.2Hi nkarhi lowu xivono xi nyikiweke, vanhu va le N'walungwini hi ku angarhela a va ri na vutivi byitsongo, kumbe a va nga ri na byona nikatsongo, hi ta nyimpi leyi a yi ri kusuhi. Hambi ku ri Presidente Lincoln, endzhaku ka tin'hweti tinharhu (Dzivamisoko 12, 1861), loko Swifundzha swo hlayanyana swi hlanganile na South Carolina eka nawu wa yona wo tihambanisa, naswona xibamu xo sungula xi duvuriwile eFort Sumter, u vitanele vavanuna va 75,000 ntsena, naswona a va vitaniwele nkarhi wo koma wa tin'hweti tinharhu.

GSAM 339.3Nhlayo hinkwayo ya masocha lawa ya tsarisiweke eka tlhelo ra Union hi nkarhi wa nyimpi a yi ri 2,859,132. Encyclopedia Britannica yi vula leswaku “vuthu ra Confederate a ri ri na kwalomu ka 700,000 wa vavanuna eku sunguleni ka 1863,” kambe swa tika ku tiyisisa leswaku a va ri na nhlayo muni hi ku hetiseka. Yi ringanyeta nhlayo ya lava feke yi ri “kwalomu ka 300,000 wa vavanuna.” Tin'wana ta ti-encyclopedia ta sweswinyana ti vika leswaku ku lahlekeriwa ka tlhelo ra Union (eka lava dlayiweke enyimpini, kumbe lava feke hikwalaho ka timbanga kumbe mavabyi lawa va ma kumeke ensin'wini kumbe emakhotsweni) a ku ri 359,528. Hi mayelana na xikweleti xa tlhelo ra Union, Britannica yi vula leswaku:—

GSAM 339.4“Xikweleti xi fike eka xiyimo xa xona xa le henhla hi ti 31 Mhawuri 1865, xi ringana na $2,845,907,626.56. Kwalomu ka $800,000,000 wa mali leyi nghenaka na yona a yi tirhisiwile, ngopfungopfu eka nyimpi; Swifundzha, madoroba, swifundzankulu, na madorobankulu swi tirhisile swibalo swa swona naswona swi hlengelete swikweleti swa swona swa tipakani ta nyimpi; hakelo ya tipensheni kumbexana yi ta fika eka $1,500,000,000 emakumu. Ntsengo wa Confederacy a wu nge pfuki wu tiviwile, nhundzu leyi onhiweke hi mavuthu ya Federal na ya Confederate a swi olovi ku yi ringanyeta; naswona nkoka wa mali ($2,000,000,000) wa mahlonga eDzongeni wu herisiwile hi nyimpi. Hinkwaswo swi hlengeletanile, hambi leswi ntsengo wa nyimpi wu nga kotekiki ku hlayiwa hi vunene, $8,000,000,000 i xiringanyeto lexi ringanelaka.”⁴

GSAM 340Ku Tiyisisa Kun'wana ka Xivono

GSAM 340.1Loko swi ta eka vhumbhori mayelana ni vavanuna va le ndlwini ya nhlengeletano ya le Parkville lava a va ta lahlekeriwa hi vana va vona va majaha enyimpini, ndzi ta vula ntsena leswaku hi xixikana xa 1883 ndzi hlangane ni mukulu wa kereke ya le Parkville, loyi a a ri mukulu ni hi Sunguti, 1861, loko xivono xi nyikeriwa; kutani ndzi n'wi vutisa loko a ha tsundzuka marito lama vuriweke hi Manana White loko a hlamusela xivono mayelana ni nyimpi. “Ina,” a vula, “ndza tsundzuka.” “Xana u nga ndzi byela leswaku i vangani lava u va tivaka lava a va ri endlwini hi siku rero lava lahlekeriweke hi vana va vona va majaha enyimpini?” Hi ku hatlisa u tsundzuke mavito ya ntlhanu, kutani a ku, “Ndzi tiva leswaku lava a va ri kona, ni leswaku va lahlekeriwe hi vana va vona va majaha enyimpini; naswona loko a ndzi ri ekaya, laha a ndzi ta kota ku vulavula ni vanhu va ka hina, a ndzi ta ku nyika mavito man'wana yo tala. Ndzi ehleketa,” a ya emahlweni, “a ku ri ni van'wana va ntlhanu, handle ka lava ndzi va vuleke.”

GSAM 340.2Malembe ya mune kumbe ku tlula ya nyimpi leyi nga yimiki hi tlhelo ra Vudzonga, ku fikela loko nhlayo leyi lavaka ku va hafu ya mavuthu hinkwawo lama hlengeletiweke yi lovisiwile hi rifu enyimpini kumbe hi mavabyi, swi kombisa ku hetiseka loku hlamarisaka ka vhumbhori lebyi nga laha henhla.

GSAM 340Vuhlonga na Nyimpi

GSAM 340.3Loko a ri karhi a hlamusela xivono lexi a xi nyikiweke hi Sunguti 4, 1862, Manana White u te:—

GSAM 340.4“Magidi ma kuceteriwile ku nghenela vuthu hi ku twisisa leswaku nyimpi leyi a yi fanele ku herisa vuhlonga; kambe sweswi leswi se va tsarisiweke evuthwini, va kuma leswaku va xisiwile, leswaku xikongomelo xa nyimpi leyi a hi ku herisa vuhlonga, kambe i ku byi hlayisa hilaha byi nga ha kona.”

GSAM 341.1Leswi swi vuriweke ehenhla swi vuriwe hi nkarhi lowu masocha a ma laveka ku pfuna eka ntirho wo vuyisela eka vinyi va vona mahlonga hinkwawo lawa a ma balekele eka tindhawu ta Union, naswona masocha ma kombisiwa ma ri karhi ma vula leswaku, “Loko ho humelela ku herisa ku pfukela mfumo loku, hi kumile yini?” Va hlamula hi ku hela matimba, “A ku na nchumu. Lexi vangeke ku pfukela mfumo a xi susiwanga. Sisiteme ya vuhlonga, leyi onheke tiko ra hina, yi siyiwile leswaku yi hanya ni ku pfuxa ku pfukela mfumo kun'wana.” Marito lawa, lama tekiweke eka Testimony No. 7, laha ku nyikeriwaka xiviko lexi tsakisaka xa nyimpi hi ku hetiseka, ehansi ka nhloko-mhaka leyi nge “Vuhlonga na Nyimpi,” a ma vuli leswaku vuhlonga a byi nge pfuki byi herisiwile, kambe ma kombisa xiyimo hilaha masocha a ma xi vona hakona hi nkarhi wolowo. Loko u ya emahlweni switsongo eka vumbhoni byolebyo ku na vhumbhori lebyi landzelaka:—

GSAM 341Vhumbhori bya Ku Hlula ka N'walungu

GSAM 341.2“Kambe ku huweleriwe ku titsona swakudya ka tiko! Ku vula Hosi, ‘Xana a hi ku titsona swakudya loku ndzi ku hlawuleke, ku ntshunxa swiboha swa vubihi, ku susa mindzhwalo yo tika, ni ku tshunxa lava tshikileriweke, ni leswaku mi tshova joko rin'wana ni rin'wana?’ Loko tiko ra hina ri landzelela ku titsona swakudya loku Xikwembu xi ku hlawuleke, kutani xi ta amukela swikhongelo swa vona mayelana ni nyimpi; kambe sweswi a swi ngheni etindleveni ta xona.”

GSAM 341.3Lava va tolovelaneke na matimu ya nyimpi va tiva hi ta ku hluriwa, makhombo, ku hlwela, na swin'wana, leswi fambisanaka na matshalatshala ya N'walungu yo hlula mavuthu ya Dzonga ku fikela nkarhi lowu xitiviso xa ntshunxeko xi endliweke—hi Sunguti 1, 1863. Kutani ku hlula a ku ri na rivilo ro tanihi kwihi ku sukela nkarhi wolowo ku fikela loko nyimpi yi hela! A swi ri erivaleni swinene, eka lava a va languterile nhluvuko wa ntirho, ku hetiseka ka vhumbhori byebyo bya Sunguti 4, 1862. Endzhaku ka loko mindzhwalo yi susiwile, vuhlonga byi ntshunxiwile naswona joko ri tshovekile eka hlonga! A swi ri erivaleni swinene leswaku Xikwembu xi twile swikhongelo swa vanhu va xona, naswona xi seketerile matshalatshala yo herisa nyimpi loko va hlawule ku titsona swakudya loku tsakisaka xona!

GSAM 342Vumbhoni bya Mufumi wa Khale St. John

GSAM 342.1Eka mbulavulo wa Mufumi wa khale John P. St. John, wa le Kansas, eOttawa, Ill., lowu ndzi wu yingiseleke ninhlikanhi wa ti 29 ta Khotavuxika, 1891, u vule marito lawa landzelaka:—

GSAM 342.2“A ndzi si tshama ndzi tshoveka timbilu ku fana na nkarhi lowu [Va-Confederate] va hi hlurile eBull Run. Kambe hinkwaswo a swi ri xiphemu xa kungu ra Xikwembu. Loko a hi hlurile [Va-Confederate], van'watipolitiki a va ta tumbuluxa kurhula, naswona Nhlangano a wu ta ya emahlweni na vuhlonga, naswona a hi ta va hi ri na byona namuntlha. Ku ringana malembe mambirhi [Va-Confederate] a va ri na vuyelo; kambe endzhaku ka loko Lincoln a humesile xitiviso xa ntshunxeko lowu dumeke, hi hundzukele etlhelweni ra Xikwembu, naswona a hi nga ka hi hluriwanga.”