Ndzhima 23 — Swivandla swa Rihanyo

GSAM 358.1“MURHANDZIWA, ndzi navela ku tlula hinkwaswo leswaku u humelela ni ku va ni rihanyo lerinene, hilaha moya wa wena wu humelelaka hakona.”¹

GSAM 358.2Hi Sabata, 6 Khotavuxika, 1863, Mufundhisi White ni nsati wakwe va yile eka nhlengeletano ya tende leyi a yi khomiwile hi Vafundhisi Cornell na Lawrence eOtsego, Mich. Loko a ri kona, Manana White u nyikiwile xivono lexi xi n'wi pfuleleke mhaka ya ku pfuxeta rihanyu. Ku sukela nkarhi wolowo, switsalwana mayelana ni rihanyu ni vutomi bya rihanyu swi kandziyisiwile eka Review, naswona u sungurile ku tsala leswi a swi paluxeriwile eka yena mayelana ni rihanyu. Swin'wana swa leswi swi humelerile eka Testimony No. 11, na le ka ntirho lowu thyiweke vito ra, How to Live.

GSAM 358.3Mhaka ya vutomi bya rihanyu na vuxaka bya yona lebyinene na nhluvuko wa miri, mianakanyo, na moya, yi vekiwile emahlweni ka vanhu hi ndlela leyi vonakaka. Eka Review ya ti 25 Nhlangula, 1864, Mufundhisi J. N. Andrews u endle swiringanyeto leswi landzelaka swa nkoka mayelana na mhaka leyi:—

GSAM 358J. N. Andrews hi ta Vutomi bya Rihanyu

GSAM 358.4“Ku tshika swakudya hinkwaswo leswi nga na khombo, ni ku hanya vutomi bya ku tikhoma ehansi ka nkucetelo wa dyondzo leyinene ni ripfalo leri kongomisiweke eka Xikwembu, i swin'wana swa swilo swa nkoka swinene eka rihanyo lerinene. Mimiri ya hina i tindlu ta vugandzeri ta Moya lowo Kwetsima. Leswaku hi ta n'wi dzunisa hi xiviri emimirini ya hina ku fana ni le mimoyeni ya hina, swi laveka swinene leswaku hi va ni matimba hinkwawo ya vutomi bya hina bya miri hi ku hetiseka! Hi nkhensa Xikwembu leswi mhaka leyi sweswi yi vekiwaka hi ndlela yo hlawuleka emahlweni ka vanhu va hina. Rihanyu ni matimba i swin'wana swa swilo swa nkoka swinene eka hina, naswona swa vuyelo lebyikulu eka lava nga ta vona swiendlakalo leswikulu swa nkarhi wa maxangu.”

GSAM 359.1Mhaka ya vuhlayiseki bya rihanyo bya Bibele na ku tikhoma ka Vukreste a yi yimeriwa, ku nga ri ntsena hi ku tirhisa swiviko swa Review, kambe na hi vatirheli va hina.

GSAM 359.2Eka Huvo-nkulu, hi ti 20 ta Mudyaxihi 1866, xiletelo lexi landzelaka xi nyikeriwile hi ku tirhisa Manana White (lexi fanaka xi kumeka eka Testimony No. 11):—

GSAM 359Ku Fanele ku Vumbiwa Xitichi xa Rihanyo

GSAM 359.3“Ndzi kombisiwile leswaku hi fanele ku lunghiselela kaya ra lava xanisekaka, na lava navelaka ku dyondza ndlela yo khathalela mimiri ya vona leswaku va ta sivela mavabyi....

GSAM 359.4“Loko lava nga pfumeriki va ya eka xitichi lexi nyiketeriweke eka vutshunguri lebyi humelelaka bya mavabyi, naswona xi fambisiwa hi madokodela lama hlayisaka Sabata, va ta vekiwa hi ku kongoma ehansi ka nkucetelo wa ntiyiso. Hi ku tolovelana ni vanhu va hina ni ripfumelo ra hina ra ntiyiso, xihlawuhlawu xa vona xi ta hluriwa, naswona va ta khumbeka hi ndlela leyinene. Hi ku vekiwa hi ndlela leyi ehansi ka nkucetelo wa ntiyiso, van'wana a va nge kumi ntsena ku wisisiwa eka vulema bya miri, kambe va ta kuma murhi lowu horisaka wa mimoya-xiviri ya vona leyi vabyaka hi swidyoho.

GSAM 359Vhumbhori bya Mbuyelo

GSAM 359.5“Loko rihanyo ra vavabyi ri antswa ehansi ka vutshunguri byo tlhariha, naswona va sungula ku tiphina hi vutomi, va va ni ku tshemba eka lava va pfuneke leswaku va vuyiseriwa eka rihanyo. Timbilu ta vona ti tala hi ku nkhensa, naswona mbewu leyinene ya ntiyiso yi ta kuma ndhawu yo dzima hi ku olova kwalaho, naswona eka swiyimo swin'wana yi ta wundliwa, yi mila, yi tswala mihandzu ku dzunisa Xikwembu. Moya-xiviri wun'we wo tano wa risima lowu ponisiweke wu ta va wa nkoka ku tlula mali hinkwayo leyi lavekaka ku simeka nhlangano wo tano....

GSAM 359.6“Van'wana lava fambaka va horisiwile, kumbe va vuyeriwile swinene, va ta va xivangelo xo tivisa ripfumelo ra hina etindhawini tintshwa, ni ku tlakusa mujeko wa ntiyiso laha a swi ta va swi nga koteki ku fikelela vanhu loko xihlawuhlawu a xi nga susiwanga ku sungula emiehleketweni hi ku tshama exikarhi ka vanhu va hina hi xikongomelo xo kuma rihanyo.”

GSAM 360.1Ku pfumeleriwile hi vhoti yin'we ya vanhu va hina lava a va hlengeletanile, leswaku hi ku hatlisa loku kotekaka ku pfuliwa xitichi xa rihanyo eBattle Creek kumbe kusuhi na kona, naswona xi fanele ku va ehansi ka vulawuri bya vutshunguri bya Dokodela H. S. Lay, loyi a heteke ku tlula lembe eka xivandla xa vutshunguri hi mati xa le Vuxeni ku dyondza maendlelo ya vutshunguri bya mati yo tshungula mavabyi, ku engetela eka dyondzo ya yena ya khale ya vutshunguri.

GSAM 360Ndhawu ya Sanitaramu yi Xaviwile

GSAM 360.2Ku simeka xitichi xo tano hi nkarhi wolowo a swi languteka ku ri ntirho lowukulu swinene; naswona loko a ku nga ri hikwalaho ka vumbhoni lebyi khutazaka mayelana ni mbuyelo, a ku ta va ku ri ni ku hlwela eku sunguleni ka ntirho. Kambe, ematshan'weni yo hlwela, ku hundze masiku ma nga ri mangani ntsena endzhaku ka ku pfariwa ka nhlengeletano loko ku nga si xaviwa yindlu yo anama ya Mujaji Graves, leyi a yi ri na tiacre ta nhungu ta misava, leyi a yi ri kaya rakwe ro saseka ra vutshamo eWest Battle Creek. Ku tlhela ku akiwa hi xihatla xiengetelo xa swithezi swimbirhi eka muako lowu ku tirha tanihi makamara yo hlambela. Eka miako leyi ku pfuliwe Xitichi xa Vupfuxeti bya Rihanyo.

GSAM 360.3Eka Review ya ti 19 Khotavuxika 1866, ku endliwe xirhambo xo sungula xa mani na mani xo xava swiavelo eka xitichi. Eka nomboro leyi fanaka ya phepha-hungu ku vuriwe leswaku swiavelo a swi se tsarisiwile hi tikereke ta le Battle Creek, Mich., na Olcott, N.Y., hi ntsengo wa $2,625, kumbe swiavelo swa 105 swa $25 xin'wana na xin'wana. Tanihi leswi a ku nga ri na nawu eka Xifundzha xa Michigan lowu a wu ta pfumelela ku vumbiwa ka khampani yo lawula swivandla swa rihanyu, nhundzu yi hlayisiwile ehansi ka vuhlayisi bya valanguteri lava nyikiweke vutihlamuleri bya nhundzu hi nkarhi wo karhi, ku fikela loko ku vumbiwa ka khampani swi hetisekisiwile.

GSAM 360Ku Sunguriwe Jenali ya Rihanyu

GSAM 360.4Hi siku ro sungula ra Mhawuri, valawuri va tlhele va sungula ku humesa jenali ya n'hweti na n'hweti ya rihanyu, ya matluka ya khume-na-ntsevu ku katsa na xifunengeto, hi xivumbeko xa magazini. Leyi a yi vuriwa Health Reformer. Jenali leyi ya ha ya emahlweni, ehansi ka vito ra Good Health, naswona sweswi i magazini wa rihanyu lowu rhangelaka emisaveni hinkwayo. Jenali leyi a yi nga vulavuli ntsena hi milawu ya rihanyo na vutomi byo tenga, kambe a yi tlhela yi va ndlela yo hangalasa mahungu hi xitichi xa rihanyo, lexi xi pfuleriweke ximfumo vavabyi na vaaki hi ti 5 ta Ndzhati, 1866. Kutani xitichi a xi ri kona, xi xaviwile, xi lunghiseleriwile, naswona a xi tirha endzeni ka tin'hweti ta le hansi ka mune ku sukela nkarhi lowu mhaka leyi yi sunguleke ku boxiwa eka vanhu va hina; naswona ntsengo wa $11,000 wu tsarisiwile tanihi nseketelo wa mali ya masungulo, leyi xiphemu lexikulu xa yona a yi ri se yi hakeriwile.

GSAM 361Ku Sungiwa ka Korporexini ya Vutshunguri

GSAM 361.1Hi nkarhi wa vuxika bya 1866-67 ku pasisiwe nawu hi Huvo ya Milawu ya le Michigan lowu a wu pfumelela ku vumbiwa ka khampani yo lawula xitichi xa rihanyu. Hi ti 17 Mudyaxihi, 1867, goza leri ri tekiwile, ku amukeriwile milawu ya le ndzeni, naswona switandi na nhundzu yin'wana swi hundziseriwile eka valanguteri lava hlawuriweke hi nawu. Ntsengo hinkwawo wa swiavelo leswi tsarisiweke ku fikela hi siku rero a wu ri $26,100; laha $18,264.87 a yi hakeriwile. Xitichi a xi ri na ntlawa lowu fanelekaka wa madokodela na vapfuni, naswona miako a yi lava ku tala hi vavabyi, lava van'wana va vona a va se amukerile ripfumelo ra hina, endzhaku ko dyondza hi hina tanihi vanhu na hi ntiyiso endzhaku ko fika exitichini.

GSAM 361Mambalelo ya Rihanyu

GSAM 361.2Eka minkarhi hinkwayo ni le matikweni hinkwawo mbilu ya ntumbuluko yi olova ku kuceteriwa hi misava, hi ku tinyungubyisa ka vutomi bya yona, vuhunguki ni tifexeni ta yona. Lembe ra 1863, etikweni ra hina, loko mhaka ya rihanyo na swiambalo yi kombisiwile Manana White, a ri hava ku hambana, hilaha swi nga ta vonaka hakona hi ku navela lokukulu ka vavasati ku landzelela fesheni leyi a yi ri kona ya ku ambala ti-hoops, leti vukulu bya tona a byi endla leswaku vo tala va vonaka onge va famba va ri endzeni ka baluni leyi hundzuluxiweke, henhla ku va ehansi. Hi nkarhi wolowo, ku sunguriwile maambalelo man'wana mambirhi lama hundzeletiweke lawa ma vangeke mbulavurisano lowukulu. Nhlamuselo yo koma hi leswi, kumbexana, yi ta lunghiselela muhlayi ku twisisa kahle vumbhoni lebyi nyikeriweke hi Manana White mayelana ni mhaka ya swiambalo, lebyi kumekaka eka Testimony for the Church, No. 10.

GSAM 362Ku Soriwa ka Mikhuva leyi Hundzeletiweke eka Swiambalo

GSAM 362.1Xiyimo xo sungula a ku ri ku ambala swiambalo leswi nga na ncila, kumbe ncila wa xiambalo, wa ku leha ka ti-inchi ta khume ku ya eka hafu ya jari kumbe ku tlula, hi ku ya hi ku rhandza ka muambari. Leswi a swi tala ku siyiwa swi kokoteka ehansi, naswona a swi vuriwa hi vavanuna “swikukuli swa switarata.” Xiyimo xa vumbirhi a xi hambanile hi ku helela, naswona a xi ri xa xitayili lexi lavaka ku fana ni lexi ambariwaka hi vavanuna hilaha swi kotekaka hakona. Fexeni leyi a yi amukeriwile hi lava a va landzelela Nhwanyana Bloomer, naswona hikwalaho yi vuriwe “bloomer dress.” Eku heteleleni vito ri cinciwile ri va “American Costume.” Ku ve ni tinhlengeletano etindhawini to hambanahambana hi vaseketeri va xiambalo lexi, naswona vamakwerhu vo tala va xisati a va seketela ku xi amukela. Van'wana a va xi ambala.

GSAM 362Vumbhoni hi Mhaka ya Swiambalo

GSAM 362.2Malunghana na leswi Manana White a swi kombisiweke eka mhaka ya swiambalo, ndzi ta tshaha tindzimana ti nga ri tingani ku suka eka Testimony No. 11:—

GSAM 362.3Vanhu va Xikwembu vo tshembeka i ku vonakala ka misava ni munyu wa misava, naswona va fanele ku tsundzuka nkarhi hinkwawo leswaku nkucetelo wa vona wa nkoka. Loko a va cinca swiambalo swa vona swo leha ngopfu hi leswo koma ngopfu, a va ta, hi xitalo lexikulu, onha nkucetelo wa vona. Lava nga pfumeriki, lava va faneleke ku va pfuna ni ku lava ku va tisa eka Xinyimpfana xa Xikwembu, a va ta nyenyetseka. Ku nga endliwa ku antswisa ko tala eka swiambalo swa vavasati mayelana ni rihanyo handle ko endla ku cinca lokukulu loku nga ta nyenyetisa muhlaleri.

GSAM 362Nguvu ya Mpfuxeto

GSAM 362.4“Xivumbeko a xi fanelanga ku tshikileriwa nikatsongo hi swikorseti na marhambu ya hlampfi leyikulu. Nguvu yi fanele ku ntshunxeka hi ku hetiseka leswaku mahahu na mbilu swi kota ku tirha kahle. Nguvu yi fanele ku fika ehansi nyana ka xiphemu xa le henhla xa buti, kambe yi fanele ku koma ku ringana ku papalata thyaka ra le tlhelo ka gondzo ni le xitarateni, handle ko tlakusiwa hi voko. Nguvu leyi komaka ku tlula leyi a yi ta va yi fanerile, yi olova, naswona yi ri ya rihanyo eka vavasati loko va ri karhi va endla mintirho ya le kaya, ngopfungopfu eka lava va bohekaka ku endla ntirho wa le handle.

GSAM 363Miri wu Fanele ku Ambarisiwa hi ku Ringana

GSAM 363.1“Ku nga khathariseki vulehi bya xiketi, swirho swa vona swi fanele ku ambala kahle ku fana ni swa vavanuna. Leswi swi nga endliwa hi ku ambala maburuku lama nga ni layini, lama hlengeletiweke eka bhandi ri boheleriwa enkhondzweni, kumbe lama endliweke ma anama kambe ma ya ma lala ehansi; naswona ma fanele ku va ma lehile ku ringana ku hlangana ni ntangu. Swirho na makolo leswi ambaleriweke hi ndlela leyi swa sirheleriwa eka moya. Loko milenge na swirho swi hlayisiwa swi ntshunxekile hi swiambalo swo kufumela, ku famba ka ngati ku ta ringanana, naswona ngati yi ta tshama yi basile yi ri ya rihanyo, hikuva a yi titimeli kumbe ku siriwa eku fambeni ka yona ka ntumbuluko emirini.”

GSAM 363.2Vulehi bya xiambalo lexi byi kombisiwile tanihi ndlela yo ringanela leyi dzunekaka exikarhi ka xiambalo lexi nga na ncila na swiambalo swa Ma-Amerika. A ku vuriwanga leswaku munhu un'wana ni un'wana u fanele ku yi ambala, kambe leswaku va nga fanelanga ku teka goza ro herisa nkucetelo wa vona, ni ku nyenyetsa lava a va fanele ku va pfuna. A ku vuriwanga leswaku va fanele ku ambalela makolo ya vona hi mukhuva lowu hlamuseriweke laha, kambe leswaku swi nga endliwa hi ndlela yoleyo. Loko xikongomelo lexi fanaka xi fikeleliwa hi ndlela yin'wana, ku fana ni le ka swiambalo swa le ndzeni swo leha ni swiburukwana swo luka, a swi ta va swi fambisana hi ku hetiseka ni vumbhoni byebyo.

GSAM 363Tinhla ta Ntlhanu ta Nkoka eka Swiambalo swa Rihanyo

GSAM 363.3Ku ta xiyeka leswaku eka xitayili xa swiambalo lexi ringanyetiwaka ku na tinhla ta ntlhanu ta nkoka eka swiambalo swa rihanyo, ku nga:—

GSAM 363.41. Ku tshika swikorseti na ku tshikilela loku nga kwihi na kwihi ka xiphemu xa le xisutini laha ku bohiwaka bhandi.

GSAM 363.52. Ku tshika mabandi hinkwawo emavokweni kumbe eswirhweni lama nga sivelaka ku famba-famba ka ngati hi ntshunxeko.

GSAM 364.13. Ku ambalisa swiphemu hinkwaswo swa miri hi ku ringana, ngopfungopfu milenge ni makolo.

GSAM 364.24. Ku hayeka swiketi emakatleni, naswona hambi ku ri eka xiyimo xin’we a swi pfumeleriwi ku hayeka enyongeni hi mabandi.

GSAM 364.35. Vulehi bya nguvu.

GSAM 364.4Tinhla ta mune to sungula sweswi ti seketeriwa hi dokodela un'wana ni un'wana la tlhariheke, naswona mayelana ni ya vuntlhanu, swiambalo leswi nga na ncila lowu kokotekaka ehansi ni leswi komaka ngopfu sweswi swa tshikiwa.

GSAM 364Manana Jenness-Miller hi ta Swiambalo

GSAM 364.5Hi lembe ra 1890 Manana Jenness-Miller, wa le New York, eka jenali ya rihanyo ra swiambalo leyi a yi tirhisa sayense ku fika eka xiyimo xa le henhla ku ri na tin’wana hinkwato ta nkarhi wolowo, u khutaze leswaku vavasati va komisa swiambalo swa vona switsanana switsanana, leswaku ku nga vi na ku cinca loku hatlisaka ngopfu, ku fikela swi fika ehenhla ka buti xa wansati,—ku nga vulehi lebyi Testimony No. 11 a ri seketela.

GSAM 364Nseketelo wa Dokodela Trall

GSAM 364.6Hi 1868 ku lunghiseleriwile leswaku Dokodela R. T. Trall, wa Kholichi ya Hygieotherapeutic ya le Florence Heights, N.J., a nyikela tidyondzo ta vhiki hinkwaro emahlweni ka vatirheli va hina eBattle Creek, Mich., eku heleni ka Mudyaxihi. Hi nkarhi wa tidyondzo, dokodela a a ri muendzi wa Mufundhisi White. Manana White a nga yingiselanga tidyondzo, kambe tanihi leswi dokodela a a famba siku na siku hi kalichi na Mufundhisi White, nsati wakwe na Mufundhisi J. N. Andrews, a swi twisiseka leswaku a a fanele ku yingisela mavonelo yakwe mayelana na vuhlayiseki bya rihanyo, mavabyi na swivangelo swa wona, vuyelo bya mirhi, na swin'wana. A a vulavula ntsena leswi a a kombisiwile swona exivonweni, kambe a nga vuli laha a a kuma vutivi byakwe kona. Dokodela u vurile leswaku sayense ya vutshunguri a yi fambisana na miehleketo leyi a yi vuleke. Mufundhisi Andrews u ndzi byerile leswaku loko va heta bulo ra siku ra vumbirhi, dokodela u vutisile Manana White laha a heteke tidyondzo ta yena ta sayense ya vutshunguri kona. U hlamarile loko a twa leswaku a nga si tshama a dyondza swilo leswi, kambe a a n'wi byela leswi a swi kombisiweke eOtsego, Mich., hi ti 6 Khotavuxika 1863. U n'wi tiyisise leswaku miehleketo ya yena hinkwayo a yi fambisana swinene na tidyondzo ta miri na vuhlayiseki bya rihanyo, naswona eka timhaka to tala a a enta ku tlula leswi a tshama a swi dyondza. Endzhaku ka masiku ya kwalomu ka ntlhanu ya maendzo na mabulo yo tano, dokodela u vutisile Mufundhisi White leswaku ha yini a rhambiwe ku suka ekholichi ya yena ku ya nyikela tidyondzo eka vatirheli eBattle Creek. U te, “Manana White u lunghekile ku fana na mina ku va nyika dyondzo leyi lavekaka ya vuhlayiseki bya rihanyo.”

GSAM 365Sayense ya Vutshunguri ya Pasisa

GSAM 365.1Matsalwa ya yena yo tala mayelana ni marhavi yo hambanahambana ya vuhlayiseki bya rihanyo lebyi tirhisiwaka ma ve emahlweni ka vanhu ku ringana malembe, naswona yo tala ya wona sweswi ma hlengeletiwile eka buku leyi thyiweke vito ra Christian Temperance and Bible Hygiene. Madokodela man'wana lama dyondzeke swinene ma vule, endzhaku ko kambisisa hi vukheta matsalwa lawa, leswaku sayense ya vutshunguri yi pfumelelana na wona hi ku hetiseka. Eka yena, a hi mbuyelo wa dyondzo, kambe i ku tsala ntsena leswi Hosi yi n'wi paluxeleke swona exivonweni.

GSAM 365Vumbhoni bya Dokodela Kellogg

GSAM 365.2Tanihi vumbhoni bya leswaku vulavisisi bya sayense ya vutshunguri bya pfumelelana na leswi swi hlavuteriweke exivonweni emahlweni ka Manana White hi 1863, ndzi ta tshaha, eka marito yo rhanga ya Christian Temperance, marito lama tsariweke hi J. H. Kellogg, M.D., loyi a nga murhangeri wa sanitaramu leyi dumeke emisaveni hinkwayo ya le Battle Creek, Mich. U te:—

GSAM 365.3“1. Hi nkarhi lowu matsalwa lawa ku vulavuriwaka ha wona ma sunguleke ku humelela, mhaka ya rihanyo a yi lava ku honisiwa hi ku helela, ku nga ri hi vanhu lava a ma kongomisiwe eka vona ntsena, kambe na hi misava hinkwayo.

GSAM 365.4“2. Lava va nga ri vangani lava a va yimelela xilaveko xa ku cinca mikhuva ya miri, a va hangalasa swin'we ni ku yimelela milawu ya ntiyiso ya ku cinca, swihoxo leswi a swi vonaka swinene, naswona eka swiendlakalo swin'wana, swo nyenyetsa.

GSAM 366.1“3. A ku nga ri na laha kumbe hi mani na mani ku boxiweke ntiyiso lowu hlelekeke na lowu twananaka wa vutshunguri bya rihanyo, lowu nga riki na swihoxo leswi vonakaka naswona wu fambisana na Bibele na milawu ya vukhongeri bya Vukreste.

GSAM 366.2“Ehansi ka swiyimo leswi, matsalwa lawa ku vulavuriwaka ha wona ma humelerile. Milawu leyi dyondzisiweke a yi nga sindzisiwanga hi vulawuri bya sayense, kambe yi nyikeriwile hi ndlela yo olova, yo kongoma hi un'wana loyi a nga tiendlisiki ku va na vutivi bya sayense, kambe a vula leswaku u tsala hi mpfuno na vulawuri bya ku voningeriwa hi Xikwembu.

GSAM 366Misinya ya Milawu yi Yimelele Ndzingo

GSAM 366.3“Xana milawu leyi yi andlariweke ehansi ka swiyimo swo hlamarisa swonghasi ni hi leswi tivuriwaka swo hlamarisa swonghasi yi tiyisise njhani eka ndzingo wa nkarhi ni ntokoto? i xivutiso lexi faneleke ku vutisiwa. Nhlamulo ya xona yi kumeka eka mintiyiso leyi nga tiyisisiwaka hi ndlela leyikulu.... Misinya ya milawu leyi kwalomu ka malembe ya 25 lama hundzeke a yi honisiwa hi ku helela kumbe yi hlekuriwa, yi nghenile hi ku rhula eka ku tshembiwa ni ku xiximiwa hi vanhu, ku fikela laha misava yi rivaleke hi ku helela leswaku a yi nga amukeriwanga tano nkarhi hinkwawo. Swikumiwa leswintshwa eka sayense ni tinhlamuselo tintshwa ta mintiyiso ya khale swi ye emahlweni swi engetela vumbhoni byo tiyisisa, ku fikela sweswi un'wana ni un'wana wa misinya ya milawu leyi yimeriweke ku tlula malembe ya 25 lama hundzeke wu tiyisisiwile hi ndlela leyi tiyeke swinene hi vumbhoni bya sayense.

GSAM 366Vumbhoni bya Masungulo ya Vukwembu ya Swivono

GSAM 366.4“Hakunene swi fanele ku tekiwa tanihi mhaka yo hlamarisa, naswona swi kombisa vumbhoni lebyi nga kanakanisiki bya vutlhari na nkongomiso wa Xikwembu, leswaku exikarhi ka tidyondzo leti pfilunganyekeke na leti kanetanaka, leti tivulaka ku va na vulawuri bya sayense na ntokoto, kambe ti hombolokisiwile hi miehleketo leyi hundzeletiweke naswona ti endliwile ti tsandzeka ku vuyerisa hi ku pfanganyisiwa lokukulu ka swihoxo,—swi fanele ku pfumeriwa leswaku i mhaka yo hlamarisa swinene, leswaku munhu la nga tivuliki ku va na vutivi bya sayense kumbe dyondzo yo enta u kote ku hlela, ku suka eka miehleketo leyi pfilunganyekeke ni leyi nga na swihoxo leyi boxiweke hi vatsari ni vaehleketi va nga ri vangani hi timhaka ta rihanyo, nhlengeletano ya milawu ya vuhlayiseki bya rihanyo leyi twananaka swinene, leyi nga cinci-cinciki, naswona ya ntiyiso lerova mbulavurisano, vulavisisi, swikumiwa, na ntokoto wa malembe ya makume mbirhi na ntlhanu swi nga helelanga hi ku susa nawu wun'we, kambe swi tirhile ntsena ku tiyisisa tidyondzo leti dyondzisiwaka.” Siku, “Battle Creek, Mich., 1890.”

GSAM 367Xitichi xa Rihanyo Xi Andzisiwile

GSAM 367.1Ehansi ka vulawuri bya J. H. Kellogg, M.D., loyi a sunguleke ku tirha na xitichi lexi tanihi dokodela lonkulu hi 1876, ku kumiwile leswaku xilaveko xa vutshunguri a xi ri xikulu swinene lerova hi ximun'wana xa 1877 ku boheke ku lunghiseleriwa ndhawu yo engetela. Hi 1876 vito ra xitichi ri cinciwile ku suka eka Xivandla xa Vupfuxeti bya Rihanyu ri ya eka Sanitaramu ya Vutshunguri na Vuhandzuri, naswona hi 1878 ku akiwile muako lowuntshwa lowukulu.

GSAM 367.2Muako lowu a wu ri na vukulu bya 136 x 46 wa tinyawo, wu ri na swithezi swa mune ehenhla ka xithezi xa le hansi ka misava. A wu kufumetiwa hinkwako hi musi wa mati, naswona a wu voningeriwa hi gasi. Endzhaku ka nkarhi wutsongo wo pfuliwa, a wu lava ku tala hi vavabyi ni vaendzi.

GSAM 367.3Ku fikela nkarhi wolowo, leswi a swi vhumbhuriwile hi 1866 hi vumbhoni bya Manana White mayelana na xitichi lexi a swi hetisekile hi ndlela yo hlamarisa swinene. Vanhu vo tala a va se amukerile ku vonakala ka ntiyiso wa sweswi, lava nyingiso wa vona wu sunguleke ku koka eka vanhu lava hi ku ta ka vona exitichini lexi va lava rihanyo.

GSAM 367Ndhawu yo Wisa ya Rihanyu ya le Makaya

GSAM 367.4Eka Signs of the Times, ya ti 22 Hukuri 1877, M. G. Kellogg, M.D., makwavo wa J. H. Kellogg loyi a a avelana na yena mutswari un’we ntsena, u tivisile leswaku u kumile ndhawu etlhelo ka Ntshava ya Howell, timayili timbirhi na hafu en'walungu-vuxa bya St. Helena, eNapa County, Cal., naswona a a ri kusuhi no aka muako lowu a wu ta vuriwa “Ndhawu yo Wisa ya Rihanyu ya le Makaya,” lowu a wu ri ekusuhi na Crystal Springs. Hi nkarhi wa vuxika bya 1877-78 ku akiwile muako, naswona wu pfuliwile ku tshungula vavabyi eku sunguleni ka lembe ra 1878. Ndhawu leyi yo wisela ya rihanyu, ku fana na xitichi xa yona xa le masungulweni, sanitaramu ya le Battle Creek, a yi kulanga ntsena hi vukulu, kambe yi tlhele yi va ndhawu leyi vanhu vo tala swinene va tisiweke eku tiveni ni le ku amukeleni ka rungula.

GSAM 368The Pacific Health Journal

GSAM 368.1Ximumu xa 1885 a ku ri nkarhi wa nkoka swinene wa nhluvuko eka ntirho wa rungula ra ntsumi ya vunharhu. Hi siku ro sungula ra Mudyaxihi, Ndhawu yo Wisa ya Rihanyu ya le Makaya eSt. Helena yi vekiwile ehansi ka vulawuri bya vutshunguri bya dokodela la heteke tidyondzo hi nawu. Eka n'hweti ya Khotavuxika ku sunguriwile ku humesiwa ka Pacific Health Journal and Temperance Advocate kan'we endzhaku ka tinhweti timbirhi, magazini wa matluka ya 24 ehansi ka vulanguteri bya vuhleri bya Mufundhisi J. H. Waggoner. Hi ku tirhisa switirhisiwa leswi, vutomi lebyintshwa byi tile eka xitichi xa rihanyu, lexi, ematshan'weni yo lahlekeriwa, ku fana ni malembe lama hundzeke, xi sunguleke ku kombisa, lembe na lembe, mbuyelo lowu salaka endzhaku ka tihakelo wa kwalomu ka $2,000 ku ya eka $4,000 hi lembe, ku fikela eka lembe leri heleleke hi Dzivamisoko, 1891, xi kombise mbuyelo lowu salaka endzhaku ka tihakelo wa ku tlula $12,000.

GSAM 368.2Eka nhlangano wa Rural Health Retreat Association, eSt. Helena, hi 1887, ku vuriwe marito lawa landzelaka mayelana ni timali ta xitichi: Hi ti 1 Mudyaxihi 1885, nkoka hinkwawo wa xitichi a wu ri ntsena $5,322.76, kumbe $2,547.24 wu ri ehansi ka ntsengo hinkwawo wa swiavelo leswi a swi humesiwile ku fikela hi siku rero. Hi marito man'wana, nhlangano a wu tirhisile mali hinkwayo leyi wu yi kumeke na $2,547.24 ya mali ya wona ya masungulo leyi humaka eka swiavelo. Hi ti 1 Dzivamisoko 1887, nkoka wa nhlangano ku tlula swikweleti swa wona hinkwaswo a wu ri $21,372.64, kumbe bindzu ra $16,049.88 eka tin'hweti ta makume mbirhi na tinharhu. Eka ntsengo lowu, a ku tekiwile swiavelo swa ntsengo wa $5,280, naswona a ku endliwe minyikelo eka xitichi ya ntsengo wa $2,497.60; hikokwalaho eka mitirho ya xitichi a ku ri na mbuyelo lowu heleleke wa $8,272.28. Hi nkarhi wolowo, Pacific Health Journal yi humesiwile tanihi magazini wa matluka ya 32 lowu humaka n'hweti na n'hweti, wu ri na khavhara, naswona wu kumiwile wu ri na mpfuno lowukulu swinene eku yiseni emahlweni ka swilaveko na misinya ya milawu ya nhlangano.

GSAM 369Ntirho wa Tintswalo

GSAM 369.1Eka Medical Missionary, ya Sunguti, 1891, loko a vulavula hi ta Sanitaramu ya le Battle Creek, Dokodela J. H. Kellogg u te:—

GSAM 369.2“Vutshunguri bya tintswalo lebyi nyikeriweke eka malembe ya makume mbirhi ntlhanu ya vukona bya xitichi lexi byi fika eka mali yo tlula swinene $100,000, ku tlula minkarhi yo tala mali ya masungulo leyi vekiweke eka swiavelo eku sunguleni.

GSAM 369.3“Ku engetela eka ntirho wa tintswalo lowu boxiweke, xitichi xi rhumele vadyondzisi lava nyikelaka tidyondzo, vaongori, vadyondzisi va swikolo swo sweka, na vanhu van'wana lava leteriweke eka mitirho yo hambanahambana ya vurhumiwa.”

GSAM 369Xikombelo xa Swisiwana

GSAM 369.4Eka Huvo-nkulu, hi ti 8 Nyenyankulu 1891, Dokodela Kellogg u endle xikombelo xa matimba swinene a yimele swisiwana. U te: “Ndzi tikuma ndzi hlawuriwile ku va ‘muyimeri wa vanhu hinkwavo,’ naswona ndzi ta yimela lava nga yimeriwiki—swisiwana, leswi nga riki na munhu wo swi khathalela.”

GSAM 369Nyiko ya $30,000 ya Manana Haskell

GSAM 369.5Eka Home Missionary, hi Sunguti, 1892, ku endliwe xikombelo xa matimba xa mali yo pfuna ku nyika vana lava pfumalaka vatswari kaya. Eka jenali yoleyo a ku ri na mavito ya lava switshembiso swa vona swa yindlu a swi fika eka $17,716—nhlayo leyi vahlohloteri va ntirho lowu a va ehleketa leswaku yi ntsongo ngopfu eka ntirho lowukulu wo tano, hikokwalaho ku chaviwa ku hlwela eku hetisiseni ka ntirho. Kambe Loyi a vonaka makumu ku sukela eku sunguleni, naswona a nga na “swifuwo eswitsungeni swa gidi,” u lulamisile swiendlakalo leswaku wansati la fuweke la nga riki wa ripfumelo ra hina, Manana Caroline E. Haskell, wa le Chicago, nsati la feriweke hi Nkul. Frederick Haskell, loko a twa hi ta ntirho lowu wa tintswalo lowu a wu kunguhatiwa, u hatle a nyiketa komiti ya ku aka mali ya $30,000, hi xiyimo xo olova xa leswaku yi tirhisiwa hinkwayo ku aka kaya ra swisiwana hi ku landza makungu lawa a ma hlamuseriwile khale, leswaku ri fambisiwa hi moya lowu anameke ni wa ku hanana, ni leswaku xivandla lexi xi thyiwa vito ra Kaya ra Xitsundzuxo ra Haskell ku tsundzuka nuna wa yena la feke.

GSAM 370.1Hi timali leti nyikeriweke, Medical Missionary and Benevolent Association wu swi kotile, hi lembe rero, ku aka no pfula muako lowu tanihi kaya ra swisiwana. Muako lowu wu nyiketeriwile hi ti 25 Sunguti 1894. Ku ringana nkarhi wo leha ku sukela hi siku rero, ndyangu lowu vumbiwaka hi swisiwana, vapfuni, na vadyondzisi, a wu ri na vanhu va kwalomu ka dzana hi xiringaniso.

GSAM 370Kaya ra Xitsundzuxo ra James White

GSAM 370.2Ku engetela eka ku khathalela na ku seketela vana lava va swisiwana, nhlangano lowu wu na vufambisi bya xitichi xin'wana xa tintswalo, lexi vuriwaka Kaya ra Xitsundzuxo ra James White, laha ku khathaleriwaka vanhu vo tlula makume mambirhi lava dyuhaleke na lava pfumalaka makaya naswona va endliwaka leswaku va tshama kahle.

GSAM 370Varhumiwa va Vutshunguri

GSAM 370.3Eka ntirho lowu, goza rin'wana ra matimba ri tekiwile loko ku sunguriwa ku leteriwa ka varhumiwa va vutshunguri. Ku bumabumela matshalatshala lawa yo tlakusa vanhu, Manana White, loko a tsala a ri ePreston, eAustralia, hi ti 16 Ndzhati 1892, u te:—

GSAM 370.4“A ndzi navela onge a ku ri na dzana ra vanhu lava dyondzelaka ku va varhumiwa laha sweswi ku nga na un'we. Swi fanele ku va tano. Vavanuna ni vavasati va nga pfuna swinene tanihi varhumiwa va vutshunguri ku tlula ku va varhumiwa lava nga riki na dyondzo ya vutshunguri.”

GSAM 370.5Nhlayo ya lava tekaka dyondzo yo lunghiselela ku nghenela vutirheli bya vutomi bya muxaka lowu yi engetelekile swinene ku sukela loko leswi nga laha henhla swi tsariwile.

GSAM 370Ku Kula ka Ntirho wa Rihanyu

GSAM 370.6Eka Medical Missionary, ya Sunguti, 1894, ku na xiviko xo koma lexi boxaka tinhla to tsakisa mayelana ni ku kula ka ntirho wa rihanyu. Xi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:

GSAM 371.1“Xitichi xa Vupfuxeti bya Rihanyo xi simekiwile hi 1866.... Ku xaviwe yindlu ya mapulanga yo olova, yindlu ya munhu hi xiyexe endhawini yo saseka ni leyi hanyisaka eka tindhawu leti tlakukeke ta le Battle Creek, rin'wana ra madoroba lawa a ya kula ya le Michigan. Madokodela mambirhi, vatirhi vambirhi vo hlantswa, muongori un'we (loyi a a nga leteriwanga), vapfuni vanharhu kumbe mune, muvabyi un'we, na swikarhato swo tala, na ripfumelo leri kulu eka vumundzuku bya xitichi lexi na le ka milawu leyi xi simekiweke ehenhla ka yona—lowu a ku ri masungulo ya ntirho wa sweswi. A xi tiveka tanihi Xitichi xa Vupfuxeti bya Rihanyo.

GSAM 371.2“Eka ndhawu leyi a ku ri na xiyindlwana xo sungula sweswi ku na muako wa 312 wa tinyawo hi ku leha na 100 wa tinyawo hi ku enta, wa swithezi swa tsevu, lowu amukelaka vaendzi va madzana manharhu, wu ri na switirhisiwa hinkwaswo leswi sayense ya manguva lawa yi nga swi ringanyetaka ku khathalela vavabyi na ku va vuyisela rihanyo. Madokodela ya khume, lavo tala va vona va ri vativi eka swiyenge swa vona, va vumba ntlawa wa vutshunguri. Vaongori na vapfuni van'wana va vumba ndyangu wa ku tlula madzana manharhu, naswona vaxavi va xitichi lexi va yimela Swifundzha hinkwaswo swa Nhlangano, na vaendzi vo tala vo huma ematikweni mambe. Tinyangwa ta xona ti pfulekile nkarhi hinkwawo eka murhumiwa, wa laha kaya kumbe wa le handle ka tiko, wa vito rihi na rihi, naswona a swi tali leswaku ndyangu wu pfumala un'we kumbe ku tlula wa vaendzi lava.

GSAM 371Xibedlhele xa Sanitaramu

GSAM 371.3“Xibedlhele xi akiwile hi 1888, ku nga muako wa 100 x 60 wa tinyawo, wa swithezi swa ntlhanu. Swithezi swinharhu swa le henhla swa muako swi tirhiseriwa ndzawulo ya vuhandzuri ya sanitaramu, makamara ya vavabyi, na tiwadi. Tihofisi ta ntirho wa tintswalo wa xitichi na tona ti kumeka laha. Tindlu to koma ta makume mbirhi, leti tin'wana ta tona ti kufumetiwaka hi musi wa mati, naswona ti voningeteriwa hi gezi, ku fana ni muako lowukulu, ti rhendzerile wona, naswona ti tele hi vavabyi kumbe swichudeni. Xikolo xo letela vaongori va vurhumiwa bya vutshunguri xi simekiwile hi ti 1 Mawuwani 1884. Eka tin'hweti ta tsevu to sungula, ku tsarisiwe swichudeni swa makume nharhu ntlhanu.”

GSAM 372Vhumbhori bya Vatirhi Lava Humaka

GSAM 372.1Loko a vulavula hi xitichi xa rihanyo lexi kumekaka eSt. Helena, Cal., Manana White, eka xiviko lexi tsariweke a ri eTramelan, le Switzerland, hi ti 6 Nyenyenyani 1887, u te:—

GSAM 372.2“Xikwembu xi vurile leswaku loko vavanuna lava tirhaka na xitichi lexi va famba hi ku titsongahata ni ku yingisa, va endla ku rhandza ka Xikwembu, xi ta hanya ni ku humelela; naswona ku suka eka xona ku ta rhumeriwa varhumiwa ku katekisa van'wana hi ku vonakala loku Xikwembu xi va nyikeke kona. Lava va ta, hi moya wa Yesu, va hirimuxa swifaniso swa vukwembu eswivandleni leswi tlakukeke; va ta paluxa vukhongeri bya mavunwa, kutani va byala ntiyiso, vutengi na vukwetsimi laha sweswi ku wundliwaka ntsena swihoxo, ku tinyanyula, ku nga tikhomi na vubihi.”

GSAM 372.3Hi tshaha marito lawa, hikuva ma tirha hi ndlela leyi fanaka na le ka swivandla swin'wana leswi fanaka.

GSAM 372Ku Humelela eka Ntirho wa Rihanyu ku Tshembisiwile

GSAM 372.4Eka vumbhoni byo hlawuleka lebyi nyikiweke kereke hi 1891, hi hlaya: “Nkateko wa Xikwembu wu ta va ehenhla ka matshalatshala hinkwawo lama endliwaka ku pfuxa ku tsakela ku antswisa rihanyo; hikuva swa laveka hinkwako. Ku fanele ku va na pfuxeko mayelana na mhaka leyi; hikuva Xikwembu xi kunguhata ku hetisisa swo tala hi ku tirhisa ntirho lowu.”

GSAM 372Kholichi ya Vurhumiwa bya Vutshunguri ya le Amerika

GSAM 372.5Goza hi goza ku vonakala ku yile emahlweni eka ndlela ya vutlhari yo tshungula mavabyi ku fikela loko hi Khotavuxika, 1895, ku ve na xilaveko xo simeka xikolo xa dyondzo ya vutshunguri. Ku hetisisa xilaveko lexi, ku simekiwile Kholichi ya Vurhumiwa bya Vutshunguri ya le Amerika hi xikongomelo xo hlawuleka xo letela madokodela ku tirha ehansi ka Seventh-day Adventist Medical Missionary and Benevolent Association, ematikweni ya le kaya na ya le matikweni mambe. Minkhuvo yo sungula yi khomiwile eBattle Creek, hi ti 30 Ndzhati 1895, naswona kholichi yi pfuliwile hi siku leri landzelaka, hi ti 1 Nhlangula, yi ri na ntlawa wa swichudeni swa makumemune.

GSAM 372.6Eka xitiviso xa kholichi hi hlaya:

GSAM 372.6“Kholichi yi simekiwile hi nawu eChicago, ehansi ka milawu ya Xifundzha xa Illinois. Tidyondzo ti ta va leti enteke ku fana ni ta swikolo swa vutshunguri swa xiyimo xa le henhla swinene eUnited States. Dyondzo yi ta nyikeriwa xiphemu le Chicago, na xiphemu le Battle Creek, Mich.”

GSAM 373.1Malunghana na lava a va tilunghiselela ntirho wa vurhumiwa bya vutshunguri hi hlaya leswi landzelaka eka Medical Missionary, Mhawuri, 1895:

GSAM 373.1“Ntlawa wa vaongori lava sweswi va leteriwaka eXikolweni xa Vuleteri bya Vaongori xa Sanitaramu ya le Battle Creek wu na nhlayo leyi tlulaka 250; un'wana na un'wana wa vona loyi sweswi a fanelekaka ku nghenela ntirho wa vurhumiwa bya vutshunguri u nyikiwe ntirho. Ku laveka vaongori eSwihlaleni swa Lwandle ra le Dzongeni, Indiya, Indiya ya Vupela-dyambu, Amerika ya Dzonga, makume mbirhi ntlhanu kumbe makume nharhu eSwifundzheni swa le Dzongeni swa United States, na le madorobeni ya hina lamakulu.”

GSAM 373Ku Kula ka Ntirho wa Vurhumiwa bya Vutshunguri

GSAM 373.2Eka nkhuvo wo thwasa wa kilasi ya Vaongori va Vurhumiwa va le Sanitaramu, lowu khomeriweke eTabernacle, hi ti 5 Hukuri, 1895, Dokodela Kellogg u te:—

GSAM 373.3“Eka malembe ya khume na mambirhi lama hundzeke, eka nkhuvo wa muxaka lowu, ku thwasile vaongori vambirhi. Sweswi ku na ntlawa wa vaongori lava nga exikarhi ka madzana manharhu na madzana mune. Ku na madokodela ya khume na kaye eSanitaramu, na makume mambirhi na mambirhi eka swivandla leswi fanaka, leswi nga na vuxaka byo karhi na Sanitaramu, naswona swi ri ehansi ka vulanguteri bya Medical Missionary and Benevolent Association. Vaongori va hina va 53 va le matikweni yo hambana-hambana ya le handle ka tiko,—eSwidi, Old Mexico, Gold Coast ya Afrika, Australia, Afrika Dzonga, Denmark, Indiya, New Zealand, Samoa, na British Guiana. Ku na swichudeni swa vutshunguri swa 63 leswi sweswi swi le ku dyondzeni. Va 41 va swona va laha, va 22 va le Yunivhesiti ya Michigan na swikolo swin'wana. Vaongori va 22 va thwasa laha namuntlha nivusiku lava va lunghekeleke hi ku hetiseka ku ya tirha tanihi vaongori lava pfumeleriwaka.”

GSAM 373.4Loko hi landzelerisa ku kula ka swivandla swa hina swa rihanyo ku fikela hi 1902, hi kuma leswaku Sanitaramu ya le Battle Creek, hi xikolo xa yona xa vutshunguri na xikolo xo letela vaongori, i xivandla lexikulu swinene xa muxaka lowu emisaveni lexi nga xa Va-Adventista va Siku ra Vunkombo.

GSAM 374Miako Leyikulu Yi Pfurhile

GSAM 374.1Hi vusiku bya Nyenyenyani 18, 1902, muako lowukulu wa xisekelo, hi switirhisiwa swa wona swo saseka, na xibedlhele lexikulu, swi pfurhile hi ndzilo. A ku ri na vanhu va madzana mune lava a va vabya na vaendzi emiakweni hi nkarhi wolowo, kambe hi ku tirha hi xivindzi ka madokodela, vaongori, na vapfuni, na hi nsirhelelo wo hlawuleka wa Hosi, hinkwavo va humesiwile emiakweni va nga vavisekanga swinene.

GSAM 374Sanitaramu Leyintshwa

GSAM 374.2Muako wun'wana, lowukulu no tiya ku tlula lowa khale, wu akiwile endhawini ya miako ya khale. Ribye ra khonara ra muako wa sweswi ri vekiwile hi ti 12 Mudyaxihi 1902, naswona muako wu nyiketeriwile hi ti 31 Mudyaxihi 1903. Valawuri va xitichi va vula hi muako lowuntshwa leswaku “wu tiyile naswona wu ta tshama nkarhi wo leha ku fana na muako lowu nga endliwaka hi nsimbi, ribye, switina na simende.

GSAM 374.3“Switirhisiwa swa xitichi hi tlhelo hinkwaro i swa manguva lawa swinene, swi hetisekile, swi basile, swi olovile, naswona swi tiyile ku tlula hinkwaswo leswi kumekaka; naswona ku pfumeriwa leswaku, hilaha xi nga xiswona sweswi, xi hetisekile, Sanitaramu ya le Battle Creek yi nyika vavabyi swiakiwo na swilo swo olovisa swilo leswi hakunene swi nga tluleriwiki.

GSAM 374.4“Xikongomelo xa valawuri va xitichi lexi a ku ri ku hlengeleta swiendlelo na switirhisiwa hinkwaswo leswintshwa swo tshungula vavabyi, leswi amukeriwaka eka vutshunguri bya vutlhari, endhawini yin'we na le hansi ka swiyimo leswinene, ni ku tirhisa maendlelo wolawo hi ripfalo lerinene ni hi vutlhari.”

GSAM 374Ku ta Simekiwa Tisanitaramu To Tala

GSAM 374.5Ku vonakala loku ku nyikiweke vanhu lava hileswaku Hosi a yi lava tisanitaramu to tala, leti nga kulangiki ngopfu, leti hangalakeke emisaveni hinkwayo, ku nga ri ku va na swivandla swi nga ri swingani leswikulu ngopfu. Ha tsaka ku xiya leswaku ku sunguriwile ku pfula tisanitaramu letitsongo eka tindhawu to hambanahambana ta misava, ngopfungopfu eka malembe ya khume lawa ya hundzeke. Eka Year Book ya Huvo-nkulu ya 1904 ku na nxaxamelo wa ku tlula hafu ya dzana wa swivandla leswitsongo leswi.

GSAM 375Nxaxamelo wa Tisanitaramu

GSAM 375.1Hambi leswi swi nga vaka mhaka yo tsakisa ku hlamusela swiyimo leswi endleke leswaku leswi swi simekiwa, hi fanele, eka ndhawu ya hina leyitsongo, hi eneriseka hi nxaxamelo wa matiko laha swi kumekaka kona, na nhlayo ya le ka tiko rin'wana na rin'wana. Hi kuma eUnited States, 35; Great Britain, 3; Jarimani, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Swidi, 1; Afrika Dzonga, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Xihlala xa Samoa, 1; Old Mexico, 1; Indiya, 1; Japani, 1.

GSAM 375Nxaxamelo wa Tindhawu to Tshungula

GSAM 375.2Handle ka swivandla leswi swo hlayisa rihanyo, ku na makamara ya vutshunguri ya makume mbirhi na mambirhi, laha ya khume na nkombo ya wona ya nga le United States; xin'we le Jaffa, xin'we le Jerusalem, Palestine; xin'we le Guadalajara, Old Mexico; xin'we le Kimberley, Afrika Dzonga; na xin'we le Rockhampton, Australia. Ku engetela eka leswi, ku na tindhawu to dyela ta swakudya swa matsavu ta makume mambirhi na tsevu laha vanhu va nga kumaka swakudya swo tenga swa rihanyo, naswona va kuma na dyondzo yo karhi mayelana na ndlela leyi faneleke yo hanya.

GSAM 375.3Tinhlayo leti mayelana na nhluvuko wa misinya ya milawu ya pfuxeto wa rihanyo ti kombisa ndlela leyi Hosi yi nga “hetisisaka ntirho lowukulu hi ku tirhisa nhlangano lowu,” hilaha swi vhumbhiweke hakona hi Xikwembu hi 1866; naswona ti tlhela ti kombisa, hilaha swi vhumbhiweke hakona hi 1863, ndlela leyi “misinya ya milawu ya pfuxeto wa rihanyo” yi nga pfunaka ha yona eku “lunghiseni vanhu leswaku va hundziseriwa loko Hosi yi ta.” Hikokwalaho, a swi engeteleke swivandla leswi swa rihanyo hi minkarhi ya dzana, naswona swi hatla swi hetisisa leswi swi vekiweke ni ku kunguhatiwa swona.