6-нчы бүлек — Хәбәр һәм хәбәрчеләр

GSAM 108.1"Күрүне языгыз да, аны такталарга ачык итеп языгыз, укыган кеше йөгереп китсен. Чөнки бу күрү әле билгеләнгән вакытка карый, ләкин ахырда ул сөйләячәк һәм ялганламас; әгәр ул тоткарланса, көтегез аны, чөнки ул һичшиксез киләчәк, тоткарланмас."¹

GSAM 108.2Мин тагын бер фәрештәнең күктә очып йөргәнен күрдем; аның җирдә яшәүчеләргә, һәр халыкка, һәр нәселгә, һәр телгә һәм һәр милләткә игълан итәр өчен мәңгелек Инҗиле бар иде, һәм ул югары тавыш белән әйтте: «Аллаһыдан куркыгыз һәм Аңа дан бирегез, чөнки Аның хөкем сәгате җитте; күкне, җирне, диңгезне һәм су чишмәләрен яратучыга гыйбадәт кылыгыз».²

GSAM 108.3Килү игъланын ясаучылар бу «күрүнең» пәйгамбәр Хабаккук әйткән «билгеләнгән» вакыты белән бергә Даниил һәм Ачылыш пәйгамбәрлекләренең күрүләрен дә үз эченә алуын белдерделәр. Аларны пәйгамбәрлек диаграммаларында шулкадәр ачык итеп сурәтләделәр ки, аңлатманы укыган кеше чыннан да «йөгереп» барып, бу мәгълүматны башкаларга җиткерә ала иде.

GSAM 108Анык хәбәр

GSAM 108.4Адвентистлар тарафыннан яңгыраган игълан Павелнең Феликс каршында әйткән "Изгелек, тотнаклылык һәм киләчәк хөкем" дигән хәбәр генә түгел иде; шулай ук ул Мартин Лютерның Библияне тәрҗемә иткәннән соң, үлеменә аз гына вакыт кала әйткән дип риваять ителгән "Мин ышанам, хөкем ерак түгел; хәтта Раббы үзе тагын өч йөз елдан артык тоткарланмаячак" дигән сүзләре дә түгел иде. Ул шулай ук Джон Уэсли әйткән сүзләр дә түгел иде, ул "миллениум якынча йөз елдан башланырга мөмкин", – дигән. Адвентистлар Ачылыш 14:6, 7-дә символлаштырылган хәбәрне – "Аның хөкеме сәгате җитте" – һәм Ачылыш 10:6-дагы "Вакыт инде булмаячак" дигән кычкырышны тапшырабыз, – дип белдерделәр. Мондый пәйгамбәрлек "киләчәк" вакыйганы "өч йөз елдан" яки "йөз елдан соң" булачак дип игълан итү белән түгел, ә аның төгәл вакытта "инде килгәнен" белдерү белән генә үтәлә ала. Адвентистлар бөтен дөньяга югарыдагы пәйгамбәрлекләр таләп иткәнчә, нәкъ менә шундый төгәллеккә ия хәбәрне игълан иттеләр.

GSAM 109Мәсих килү вакытында хөкем

GSAM 109.1Бу хәбәр беренче тапкыр игълан ителгән вакытта һәр христиан конфессиясе хөкемнең Мәсихнең икенче килүендә булачагына ышана иде. Шуңа күрә шул шартларда хөкем сәгатенең килүе турында хәбәрне җиткергән кешеләр, шул карашта булып, әлбәттә, Мәсихнең икенче килүен дә игълан итәргә тиеш иде. Чынлыкта хәбәргә көч биргән һәм кешеләрне иң нык хәрәкәткә китергән нәрсә — билгеле бер вакытны игълан итү булды. Башта алар дөнья ахыры 1843 елның "яһүди елы" вакытында булачак дип белдерделәр, һәм бу вакыт 1843 елның 21 мартыннан 1844 елның 21 мартына кадәр дип исәпләнде. Бу вакыт узгач, без 1844 елгы Midnight Cryнда пәйгамбәрлек чорлары тәмамлану өчен төгәл көн билгеләнгәнлеген беләбез. Бу — җиденче яһүди айның унынчы көне, ул 1844 елның 22 октябренә туры килә.

GSAM 1092300 көнне исәпләү

GSAM 109.2Вакытның нигезе — 1843 — Даниил 8-дәге 2300 көн иде. Бу "көннәр" патшалыкларны күрсәтү өчен хайваннар сайланган пәйгамбәрлекләр белән бәйле булганга, Раббының Саннар 14:34 һәм Езекииль 4:5, 6-да бирелгән символик вакыт аңлатмасына ярашлы, "көннәр"не елларны күрсәтү өчен символик рәвештә кулланырга кирәк, дип әйтелде. Даниил 9дагы җитмеш атна — 490 көн — 2300 көннең беренче өлеше булырга тиеш, һәм бу ике чор берьюлы башлана дип исәпләнде. Даниил 9-дагы, җитмеш атнаның башлангычын билгеләгән вакыйга — «Иерусалимны торгызу һәм төзү турындагы боерыкның чыгуы» иде. Бу боерык Артаксеркс Лонгиманусның җиденче елында, б. э. к. 457 елда, Ездра 7-дә язылганча чыгарылган.

GSAM 110.1Бу җитмеш атнаның чын башлану датасы булуы шул факт белән дәлилләнде: б. э. к. 457 елдан нәкъ 69 атна — 483 ел узгач, ягъни б. э. 27 елда, Мәсих Яхъя тарафыннан чумдырылды һәм үз хезмәтен башлап, «Вакыт үтәлде» диде³ (һ. б.). Мәсихнең хезмәт башлануы б.э. 27 елда, һәм шуннан өч ярым ел узгач, «[җитмешенче] атна уртасында [нәкъ уртасында]» аның крестка кадаклануы, 34 нче елда яһүдиләр арасындагы махсус эшнең тәмамлануы һәм халыклар апостолы Саулның тиз арада иманга килүе җитмеш атнаның шул вакытта тәмамлануын, шуңа күрә аларның б. э. к. 457 елда башланганын раслады. Алар моны түбәндәгечә исәпләделәр: 2300 дән 457 не алсаң, 1843 кала. 457 ел Мәсихкә кадәр булганлыктан, 2300 көн тәмамлануы безне 1843 елның ахырына китерә.

GSAM 110Каршы торучыларның танулары

GSAM 110.2Чыннан да әйтелгән: «чынлык яклы тануларны аның каршы торучылар сафыннан алу иң югары дәрәҗәдәге дәлил булып тора». Адвент хәбәренә каршы торучыларның берсе дә Раббы халкының тикшерү хөкеме Мәсих килүеннән алда булачак вакыйга дип әйтмәде; ә бу мәсьәләдә адвентистлар белән килешеп фикер йөрттеләр. Бу фикерне раслау өчен без ике танылган каршы торучыдан цитата китерәбез.

GSAM 110.31842 елда Бостондагы Марлборо-стрит часовнясында адвентистларга каршы вәгазь сөйләгән Н. Колвер әфәнде болай диде:—

GSAM 111.1"Әгәр бу көннәр еллар булса, дөнья 1843 елда бетәчәк; моны һәр мәктәп укучысы да аңлый ала; чөнки әгәр 490 көн Мәсихнең үлемендә тәмамланган булса, 2300 көн дә 1843 елда тәмамланыр; һәм дөнья бетәргә тиеш, әгәр башка бер вакыйга булачак дип дәлилләнмәсә, ә мин моны ничек эшләргә мөмкин икәнен күрмим."

GSAM 111.2Профессор Стюарт якынча шул ук вакытта әйтте:

GSAM 111.2"Инглиз һәм Америка дөньясындагы күпчелек аңлатмачыларның күп еллар буе Даниил һәм Ачылыш китапларында күрсәтелгән көннәрне елларның символы дип аңлаулары – гаҗәеп факт. Мин бу гомуми, диярлек бөтендөнья гадәтенең килеп чыгышын ачыклауны авыр дип таптым."

GSAM 111Профессор Бушның шаһадәте

GSAM 111.3Профессор Буш болай диде: «Кем Миллерны вакыт мәсьәләсендә тәнкыйть итә, ул аның иң нык ягына һөҗүм итә. Аның вакыты дөрес; әмма ул булачак вакыйгада ялгыша». Буш Мәсих килү алдыннан бөтен дөньяның иманга кайтуына ышанды. Аның теориясе буенча, меңъеллык 1844 елда башланачак иде.

GSAM 111.4Адвент ышануының дин әһелләре үзләренең җәмәгать вәгазьләрендә дөнья тарихы төрле халыкларның Даниил китабының 2-нче бүлегендәге сын белән символлаштырылган хәлдә булуын күрсәтә дип өйрәттеләр: таш сурәтнең аякларына бәрелеп, күк Аллаһы үз патшалыгын корыр; ә 7-нче бүлектә «патшалык, хакимлек һәм бөтен күк астындагы патшалыкның бөеклеге иң югары Аллаһының изгеләренә биреләчәк». Алар шулай ук игътибарны шуңа юнәлттеләр: билгеләр — физик, сәяси һәм әхлакый — нәкъ Изге Язмалар Раббыбыз пәйда булырга җыенганда күренәчәк дип фараз иткәннәре кебек иде.

GSAM 111Күкләрдәге могҗизалар

GSAM 111.5Раббы Йоэль пәйгамбәр аша болай ди: "Мин күктә дә, җирдә дә гаҗәеп хәлләр күрсәтәм: кан, ут һәм төтен баганалары. Зур һәм куркыныч Раббы көне килгәнче кояш караңгылыкка әйләнәчәк, ай исә канга әйләнәчәк".⁴ Адвентистлар соңгы гасырлардагы төньяк яктылыклары (aurora borealis, гадәттә төньяк утлары дип атала) пәйгамбәр таләпләренә туры килгән "ут һәм төтен баганалары" дип ышандылар һәм өйрәттеләр; тарихтан алынган иң ышанычлы мәгълүматларга (шаһит буларак Edinburg Encyclopedia басмасына сылтанабыз) караганда, бу күренеш бу чорга кадәр сирәк күзәтелгән.

GSAM 112.1Шулай итеп, Раббының тиз килүе турында хәбәр Җирнең иң ерак почмакларына таралып барганда, күктә хакыйкатькә ныклы нигез салган һәм халык игътибарын җәлеп иткән билгеләр пәйда булды.

GSAM 112.21837 елның 25 гыйнварында утлы аврора бореалисның искиткеч күркәм күренеше булды, ул күпләрнең игътибарын пәйгамбәр Йоэльнең Раббының бөек көненнән алда булачак вакыйгалар турында фаразына турыдан-туры юнәлткән кебек тоелды. Бу күренешнең тасвирламасы 1839 елның 22 октябрендә чыккан New York Commercial Advertiser газетасыннан алынган. Ул язучы Виктор (Онтарио округы, Нью-Йорк штаты) шәһәрендә күргән күренеш белән төгәл туры килә.

GSAM 1121837 елның ялкынлы төньяк утлары

GSAM 112.3"1837 елның 25 гыйнвар кичендә илнең төрле төбәкләрендә шул ук күренешнең [ягъни төньяк нурларының] гаҗәеп тамашасы булды, моны безнең укучылар, һичшиксез, хәтерлиләр. Кар белән капланган җирләрдә бу күренеш искиткеч бөек һәм 'куркыныч' булды, моңа кадәр беркайчан да очрамаганча. Бер урында, тау янында урнашкан кешеләр безгә бу күренешне 'таудан тәгәрәп төшкән ут дулкыннары' дип тасвирладылар, һәм гомумән алганда, белгәннәр әйтүенчә, җирне каплаган кар кан белән кушылган ут кебек күренде, ә өстә (апостол әйткәнчә) 'күкләр яна' кебек булып, соңгы көннең пәйгамбәрчә тасвирына шулкадәр охшаган ки, күпләр шаккатты; Бу күренешне күргән балалар куркып, бу хөкемнең килүеме дип сорадылар; хәтта хайваннар да ачык курку белән калтырап тордылар."

GSAM 113.1Бу Йоэль пәйгамбәрнең билгесе Америкада гына күренмәде, ә Раббының килүе турындагы тәгълимәт Бөекбританиядә дә киң тарала башлагач, шул ук билге шул илнең күкләрендә дә пәйда булды. 1839 елның 22 октябрендә чыккан New York Commercial Advertiser газетасы Лондон басмаларыннан 3 сентябрь төнендә шул илдә күзәтелгән гаҗәеп күренеш турында түбәндәгеләрне китерә:—

GSAM 1131839 елгы Аврора

GSAM 113.2"ЛОНДОН, 5 СЕНТЯБРЬ.—Пәнҗешәмбе кичке уннан кичә иртәнге өчкә кадәр күктә соңгы елларда күрелгән иң гаҗәеп күренешләрнең берсе — йолдызларның коелуы һәм төньяк утлары күзәтелде. Бу гаҗәеп күренешнең беренче билгесе уннан ун минут элек күренде: күк гөмбәзенең төньяк өлешеннән күтәрелеп, әкренләп күк уртасына таралган якты кызгылт пар сыман масса күренде. Ун сәгатькә яки уннан унбиш минут узгач бөтен күк көнчыгыштан көнбатышка бер зур яктылык пәрдәсе булып капланды. Ул бик куркыныч күренде һәм коточкыч янгын вакытындагы кебек иде. Яктылык шактый үзгәрде; бер мәлдә ул төшә кебек тоелса, шундук көчле балкыш белән күтәрелде. Аның белән бергә әйләнеп-әйләнеп торган төтен болытлары да күренде, һәм һәр караучы моны 'зур янгын' дип уйлады.

GSAM 113.3"Метрополис шомлануы бик зур булды; меңләгән кеше фараз ителгән куркыныч фаҗига юнәлешенә йөгерде. Бейкер-стрит, Фаррингдон-стрит, Уотлинг-стрит, Уотерлоо-роуд урамнарындагы янгын сүндерү станцияләренә караган машиналар, шулай ук Лондонның көнбатыш станцияләренә караганнар — чынлыкта Лондондагы һәр янгын машинасы атларга җигелеп, гадәттәгедән дә зуррак дәртен куеп, фараз ителгән 'җимерелү урынына' чабып китте, артыннан арбалар, атлы кешеләр һәм зур халык күпләп иярде. Янгын машиналарының кайберләре хата ачыкланганчы Хай-Гейт һәм Халлоуэйга [якынча дүрт миль] кадәр бардылар. Бу күренеш ике сәгатьтән артык дәвам итте, һәм иртән таба ул бөеклекле бер күренешкә әверелде.

GSAM 114.1"Иртәнге икедә күренеш искиткеч гүзәл булды, аны тасвирлау бик авыр. Бөтен Лондон көндезге кебек якты иде, һава гаҗәеп дәрәҗәдә ачык иде. Шул вакытта телгә алынган көньяк ярымшар болытсыз булса да, бик караңгы иде; әмма сансыз күп йолдызлар матур ялтырый иде. Күкнең каршы ягы гаҗәеп, әмма бөек контраст күрсәтте: ул чиксез ачык һәм якты иде; даими рәвештә метеорлар агып торды, аларның ялтыравы төрлечә иде — алар күкнең үзәгендә барлыкка килеп, шартлардай итеп тарала иде. Бу күренеш электр кебек тәэсир итте. Меңәрләгән кечкенә йолдызлар офыктан атылып чыгып, җиргә шулкадәр тиз очып килделәр ки, күз аларның эзләрен дә эзләп җитә алмады; алар шартлый кебек булдылар да бөтен ярымшарга куе кызыл төстәге томан сиптеләр. Төсләр искиткеч гүзәл иде.

GSAM 114.2"Сәгать икедән утыз минут узгач күренеш караңгылыкка әйләнде, ул таралгач, күкнең иң биек ноктасында якты салават күпере пәйда булды, һәм илнең көньяк өлешен каплаган караңгылык сызыгы тирәли якты салават күпере күренде. Бераздан аннан көмеш нурлы баганалар таралды. Алар гаҗәеп тиз үсеп, шул ук вакытта барлыкка килгән кызгылт томан эчендә буталып китте, һәм тулы биеклеккә җиткәч, күренеш бөтенләй күз алдына китереп булмаслык булды. Йолдызлар бар якка да очып йөрде, һәм бу хәл дүрткә кадәр дәвам итте, аннары барысы да сүрелде."

GSAM 114Кояшта гаҗәеп күренешләр

GSAM 114.3Яшәүче вәгазьчеләр Раббының килүе хакында хаклыкны җиткергәндә, дөньяның төрле почмакларында күктә күптөрле могҗизалар күренде. Шуларның бары тик 1843 елның декабрендә Англиянең Норидж шәһәрендә кояшның ничек күренгәнлеген генә сурәтләргә мөмкинлек бар. Шундый ук хәл 1844 елның 9 сентябрендә Коннектикут штатының Нью-Хейвен шәһәрендә көндезге 12 сәгать алдыннан һәм соңыннан ике сәгать дәвамында күзәтелде, һәм аны меңләгән кеше күрде.

GSAM 115Кояшның гаҗәеп күренеше

GSAM 115.1Кечкенә эчке түгәрәк кояшны күрсәтә. Ул ачык кызгылт сары төстә иде. Кояштан тигез булмаган ераклыкта урнашкан һәм аны уратып алган ике түгәрәкнең тышкы өлеше шул ук төстә күренде; әмма бу түгәрәкләрнең эчке өлеше тирән сары иде, ә шул түгәрәкләр эчендәге күк караңгы көрән төстә күренде, һәм кояш аша һәм кояш астыннан үткән өч зур түгәрәк аерым якты нур кебек күренде.

GSAM 115.2Англиядәге бу вакыйга турында Лондонда яшәүче E. Lloydның 1844 елның 3 гыйнварындагы хатында түбәндәгеләр язылган:—

GSAM 115.3"Норидж һәм тирә-яктагы төп шәхесләр күргән, Англиядә моңа кадәр беркайчан да күрелмәгән гаҗәеп 'кояштагы билге' булды. Ул узган декабрьдә, төшке якынча 12 сәгатьтә күренде һәм ике сәгать дәвам итте. Бу күренеш халыкны бик нык куркытты. Ул Винтер, Бёргесс һәм Рутон абыйлар шул шәһәрдә миссияләрен ачарга әзерләнгән вакытта булды. Бу хәл хакыйкатькә юл әзерләгән кебек тоелды, шуңа күрә алар анда зур уңышка ирештеләр."

GSAM 116.1Бу күренешнең Нью-Хейвен, Коннектикут штатында булуы турында хисап 1844 елның 10 октябрендә чыккан Midnight Cry газетасында бирелгән һәм ул 1844 елның 10 сентябрендәге New Haven Palladium газетасыннан алынган. Cry газетасындагы хисапта мөхәррир болай ди: "Бер генә дә философ бу күренешнең сәбәбен үзен канәгатьләндерерлек итеп аңлата алмады".

GSAM 116.21844 елның 9 сентябрендә Нью-Хейвен, Коннектикут штатында кояш белән бәйле рәвештә күренгән бу күренеш турында язма шулай ук 1844 елның 12 сентябрендә чыккан Hartford Courant газетасында басылып чыкты һәм ул түбәндәгечә укыла:—

GSAM 116.3"1844 елның 9 сентябрендә, дүшәмбе көнне, кояш тирәсендәге боҗралар төшкә кадәр һәм төштән соң ике сәгать дәвамында, күрәсең, безнең шәһәр халкы тарафыннан гомумән зур кызыксыну белән күзәтелгән һәм шундый ук күренешләрнең табигате һәм аларның сәбәпләре турында күбрәк белергә акыллы теләк уяткан.

GSAM 116.4"Бу хәзерге алка үзенең дәвамлылыгы белән аерылып торды һәм күзәтү өчен уңайлы мөмкинлекләр тудырды. Төш тирәсендә ул нигездә ике тулы алкадан торды: берсе якынча 45° киңлектә, үзәгендә кояш урнашкан, ә икенчесе якынча 72° киңлектә, үзәге зәнитта, ә әйләнәсе кояш аша үтә. Кечкенә алка янында зур күчәрле, аз эксцентриситетлы эллипс та бар иде. Кояшка каршы якта, зэниттан 36° төньякта, зур түгәрәкне диаметры якынча шул ук булган тагын ике түгәрәк кисеп үтә иде, кисешү ноктасында өч якты түгәрәкнең берләшкән яктылыгыннан барлыкка килгән кебек якты тап барлыкка килә иде. Кояш тирәсен әйләп алган түгәрәк еш кына салават күперенең бик ачык һәм матур төсләрен күрсәтә иде. Калган боҗралар ак төстә һәм зәгыйфрәк иде, чөнки алар кояштан ераграк урнашканнар. Ләкин төрле вакытларда, көнчыгышта да, көнбатышта да, призмалы [салават күпере] төсләрдәге кечкенә түгәрәк өлешләре пәйда булды.... Мондый төзелешнең бертөрлелеге гало барлыкка килүен көйләүче ниндидер бер канунга бәйле булырга тиеш; әмма бу канунның табигате тулысынча ачыкланмаган.... Кояш тирәли әйләнеп торган боҗраның барлыкка килүен аңлатуда зур кыенлык юк, чөнки аның сәбәбе салават күперен барлыкка китерүче сәбәпкә охшаш; әмма әйләнәсе Кояшның үзәге аша үткән боҗраның барлыкка килүен аңлату күпкә катлаулырак булып чыкты."

GSAM 117Изге Язмалар фаразларын тормышка ашыручы могҗизалар

GSAM 117.1Бу күктә күренгән могҗизаларны Англиядә дә, Америкада да ничек файдаланганнарын без 1843 елда Бостонда басылып чыккан Сильвестер Блисның Exposition of the Twenty-fourth of Matthew хезмәтен укып белә алабыз. Югарыда китерелгән кайбер хисапларны цитаталаганнан соң, ул болай ди:—

GSAM 117.2"Шулай итеп, хакыйкать Язмаларында фараз ителгән 'зур билгеләр' һәм 'куркыныч күренешләр', шулай ук Коткаручы килүеннән алда булачак дип әйткән билгеләр дә барысы да үтәлгән кебек.

GSAM 117.3"Агачларның яфрак яруы җәйнең килүен күрсәткән кебек үк, бу билгеләрнең үтәлүеннән христианнар Мәсихнең килүе якында, хәтта ишек төбендә икәнен белергә тиеш. Бу бары тик рөхсәт кенә түгел, ә безнең Коткаручыбыз аларга моны белергә боера."⁵

GSAM 117ХӘБӘРЧЕЛӘР

GSAM 117.4Икенче килү хәбәренең беренче тапкыр игълан ителгән төп үзенчәлекләренә игътибар юнәлткәч, бөек игъланда күренекле роль уйнаган кайбер шәхесләргә дә күз салу кызык булыр. Без инде чит илләрдәге шул вакыттагы иң сәләтле дин әһелләре арасындагы күпләрнең исемнәрен атадык, алар бу чакыруны яңгыраттылар. Америкада эшне алга сөрүчеләрнең кайберләренә игътибар итсәк, Раббы аларга бу эшнең йөкләнешен салган, бу тагын да ачыграк күрсәтә: бу хәрәкәттә чыннан да Раббының кулы катнашкан.

GSAM 118Уильям Миллер

GSAM 118.1Беренче чиратта без Америка Кушма Штатларындагы адвент хәрәкәтендә шулкадәр танылган Уильям Миллер очрагын билгеләп үтәбез, күпләр өчен бу хәрәкәт бары тик «миллерчылык» дип кенә билгеле.

GSAM 118.2Уильям Миллер 1782 елның февралендә Массачусетс штатының Питтсфилд шәһәрендә туган. Балачагында ул гадәттән тыш зирәклек һәм активлык билгеләре күрсәткән. Берничә ел үтү белән бу билгеләр аның тирәсендәге һәркемгә көннән-көн ачыграк сизелә башлады. Ул нык физик сәламәтлеккә, актив һәм табигый рәвештә яхшы үскән акыл-фикергә, кимчелексез әхлакый холкка ия иде. Ул район мәктәбенең чикләнгән мөмкинлекләреннән генә файдаланган булса да, берничә елдан соң аның белем дәрәҗәсе гадәттәге укытучыларныкыны узып киткән дип киң танылды.

GSAM 118.3Миллер әфәнде 1802 елда өйләнеп, Вермонт штатының Полтни шәһәренә урнашты. Полтнига күченгәннән соң аралашкан һәм дөньядагы уңышлары өчен шактый бурычлы булган ир-атлар скептик принциплар һәм деистик теорияләр йогынтысында иде. Алар әхлаксыз кешеләр түгел, ә төркем буларак яхшы гражданнар, гадәттә җитди холклы, мәрхәмәтле һәм ярдәмчел булдылар. Ләкин алар Библияне дини хакыйкать стандарты буларак кире кактылар һәм аны кире кагуны Вольтер, Гюм, Вольней, Пэйн, Итан Аллен һәм башка авторлар язмаларыннан алынган ярдәм белән ышанычлы итеп күрсәтергә тырыштылар. Миллер әфәнде бу әсәрләрне җентекләп өйрәнде һәм ахыр чиктә үзен деист дип игълан итте. Ул үзе әйткәнчә, аның деист тормышы 1804 ел тирәсеннән башланып, ун ике ел дәвам иткән.

GSAM 118.4Капитан чины алып, ул 1810 елда армиягә керде. Армиядән кайткач, ул гаиләсен Нью-Йорк штатының Лоу-Хэмптон шәһәренә күчерде һәм 1812 елда анда игенчелек белән шөгыльләнә башлады. Игенче буларак, аның уку өчен күбрәк буш вакыты бар иде. Ул үз деистик карашларының хәзерге тормыштан соң бәхеткә өмет бирмәвен аңлады. Кабер артында барысы да караңгы һәм моңсу иде. Үз сүзләре белән әйткәндә:

GSAM 118.4"Юкка чыгу — салкын һәм куркыныч уй иде, ә җаваплылык — барыбызны да һичшиксез юк итү иде. Күкләр башым өстендә бакыр кебек иде, ә җир аякларым астында тимер кебек. Мәңгелек! — ул нәрсә соң? Ә үлем! — ни өчен ул? Мин күбрәк уйлаган саен, дөреслеккә якынлашудан ерагая бардым. Күбрәк уйлаган саен, нәтиҗәләрем тагын да буталчыкрак булды. Мин уйлаудан туктап калырга тырыштым, ләкин уйларым буйсынмады. Мин чыннан да бәхетсез идем, ләкин сәбәбен аңламадым.... Шуннан соң тиздән, кинәт, Коткаручының образы ачык итеп күңелемә уелды. Безнең гөнаһларыбыз өчен үзе кафарат түләп, шуның белән безне гөнаһ җәзасыннан коткара алырдай шулкадәр яхшы һәм мәрхәмәтле бер зат булырга мөмкин кебек тоелды. Мин шунда ук мондый затның нинди сөйкемле булырга тиешлеген тойдым; һәм үземне аның кочагына ташлап, аның мәрхәмәтенә ышана алырмын дип күз алдыма китердем."

GSAM 119Уильям Миллерның рухи яңарышы

GSAM 119.1Ул шулай ук әйтте:

GSAM 119.1"Мин күрдем ки, Библия миңа кирәк булган нәкъ шундый Коткаручыны күрсәтә; һәм рухландырылмаган китапның гөнаһка баткан дөнья ихтыяҗларына шундый камил туры килгән принципларны ничек барлыкка китерүен аңлап бетерә алмый аптырап калдым. Мин Изге Язмаларның Аллаһыдан килгән ачылыш булуын танырга мәҗбүр булдым. Алар минем шатлыгыма әйләнде; һәм Гайсәдә мин дус таптым.... Библия хәзер минем төп өйрәнү объектым булды, һәм мин чын күңелдән әйтә алам: мин аны зур шатлык белән өйрәндем. Мин аның яртысын да миңа әйтмәгәннәр икәнлеген аңладым. Мин элек аның матурлыгын һәм бөеклеген ни өчен күрмәгәнемә аптырап, аны бервакыт кире каккан булуыма гаҗәпләндем."

GSAM 119.2Уильям Миллернең Библияне өйрәнү ысулы аның үзе тарафыннан болай тасвирлана:

GSAM 119.2"Мин барлык алдан формалашкан фикерләремнән арынырга, Изге Язмаларны бер-берсе белән җентекләп чагыштырырга һәм аларны системалы, методик рәвештә өйрәнергә карар кылдым.... Аңлашылмаган нәрсә очраганда, мин аны барлык бәйле өзекләр белән чагыштыра идем; һәм Крюден ярдәмендә аңлашылмаган өлештәге төп сүзләрне үз эченә алган барлык изге язмалар текстларын тикшердем.... Шушы ысул белән мин Библияне беренче тапкыр укыганда якынча ике ел өйрәндем һәм ул үзе үк үз аңлатмасы икәненә тулысынча ышандым.

GSAM 120.1"Шулай өйрәнгәндә, әгәр үтәлгән пәйгамбәрлекләр киләчәктәгеләрнең ничек үтәләчәген бәяләү өчен берәр критерий булса, мин шундый нәтиҗәгә килдем: Мәсихнең рухи хакимлыгы турында халык арасында киң таралган карашлар — дөнья ахырыннан алдагы җирдәге меңъеллык һәм яһүдиләрнең кайтуы — Аллаһының сүзе белән расланмый.... Мин Изге Язмаларда ачык итеп өйрәтелгәнен таптым: Гайсә Мәсих яңадан бу җиргә, күктәге болытларда, Атасының бөтен даны белән төшәчәк.

GSAM 120.2"Мин Изге Язмаларны өйрәнгәндә элек аларның тәгълиматларыннан алырга мөмкин дип уйламаган бер шатлык тойдым. Мин Мәсихнең килү вакытын табам дип бернинди өметсез башладым, һәм башта килеп чыккан нәтиҗәгә ышана алмадым; ләкин дәлилләр миңа шулкадәр көчле тәэсир итте ки, мин үз ышануларымнан баш тарта алмадым. Мин нәтиҗәләремә тулысынча диярлек ышандым һәм Мәсихнең килүен көтеп, күзәтеп, дога кылып ята башладым."

GSAM 120.3Тагын ул болай ди:

GSAM 120.3"Мин ышандым; һәм шунда ук бу доктринаны дөньяга игълан итү бурычы — кешеләр ышансыннар һәм Аның килүендә Хөкемдарны һәм Кияүне каршы алырга әзерләнсеннәр өчен — күңелемә сеңдерелде. Монда миңа үземнең озак һәм авыр сынауларымны җентекләп тасвирларга кирәкми. Шуны гына әйтү җитәр: берничә елдан соң мин Аллаһының Рухы, хакыйкать көче һәм җаннарны ярату тәэсирендә крестымны күтәреп, бу хәбәрләрне үлемгә һәм юкка чыгуга дучар булган дөньяга игълан итәргә мәҗбүр булдым."

GSAM 120.4Миллер әфәнде, башка илләрдә бу хәбәр тәэсирендә хәрәкәткә килгән кешеләр кебек, үз вәкаләтен башта гомуми журналларда һәм буклетларда язу һәм бастыру юлы белән үтәргә уйлады. Ул үз карашларын беренче тапкыр Вермонт штатының Брэндон шәһәрендә басылып чыккан Vermont Telegraph исемле баптист газетасында бастырды. Бу 1831 елда булды. Ул бу тема буенча беренче тапкыр җәмәгать алдында 1832 елда чыгыш ясады. Ул бу җыелыш турында болай диде: "Раббы җыелышка үзенең рәхмәтен түкте, һәм күпләр иман китереп, җаннары коткарылды".

GSAM 121.11836 елда аның лекцияләре шул вакыттагы кайбер җәмәгать журналларында басылып чыкты. 1837–38 еллар кышында аның лекцияләре брошюра рәвешендә чыгарылды. 1838 елда 204 битлек икенче буклет бастырылды, һәм бу буклетта Миллер әфәнде Осман империясенең 1839 яки 1840 елда егылырга мөмкинлеген әйтте. Аның зур шәһәрләрдә беренче лекцияләре 1836 елда булды. Аннары ул Массачусетс штатындагы Рэндольф, Лоуэлл, Гротон һәм Линн шәһәрләрендә чыгыш ясады.

GSAM 121.21840 елга кадәр Миллер әфәнде Мәсихнең якын килүе темасына багышланган чыгыш ясаучы буларак диярлек ялгыз торды. Шул елда кинәт йөзләгән кеше аңа кушылып, бу хәбәрне игълан иттеләр. Бу зур үзгәрешне китергән сәбәпләр киләсе бүлектә каралачак. 1839–40 еллар кышында Миллер әфәнде Нью-Гэмпшир штатының Эксетер шәһәрендә берничә лекция укыды. Шунда ул беренче тапкыр шул вакытта иман кабул иткән пастор Дж. В. Хаймс белән очрашты, һәм шул көннән башлап пастор Хаймс пастор Миллер белән янәшәдә зур икенче килү хәбәрен нәшер итүче һәм дәртле вәгазьче булып торды.

GSAM 121Йошуа В. Хаймс

GSAM 121.3Бу бөек хәрәкәттәге бу җитди эшче турында без аның биографы әйткәннәрдән цитата китерүдән яхшырак эш эшли алмыйбыз, ул болай ди:—

GSAM 121.4«Йошуа В. Хаймс 1805 елның 19 маенда Род-Айленд штатының Викфорд шәһәрендә туган. Аның атасы Көнбатыш Һинд утраулары сәүдәгәре буларак яхшы таныш иде һәм Викфордтагы Сент-Пол Епископаль чиркәвенең әгъзасы буларак абруйлы булды. Аның анасы мәрхәмәтле холклы һәм Мәсихкә мәхәббәтле иде, ул бу мәхәббәтен улының ачык колагына җиткерде.

GSAM 121.5"Әтисенең нияте — улы Йошуаны үзе әгъза булган чиркәүнең дин хезмәтенә әзерләү иде, ләкин шартлар моңа комачаулык итте. Ходайның ул улы өчен башка бер эше бар иде, һәм ул теләгән нәтиҗәгә ирешү өчен барысын да шул юнәлештә юнәлтте. 1817 елда әтисе кадерле йөкне капитан Картер җитәкчелегендә, суперкарго итеп Александр Стюартны билгеләп җибәрде. Бу ир-атлар ышанычсыз булып чыктылар, Көнбатыш Һинд утрауларындагы бер портка килеп җиткәч, корабльне дә, йөкне дә саттылар да качтылар. Бу вакыйга яшь Йошуаның киләчәге өчен корылган барлык планнарны үзгәртте: аны Род-Айленд штатының Провиденс шәһәрендәге Браун университетына җибәрергә ниятләгәннәр иде. Әмма 1821 елның апрелендә аны Массачусетс штатының Нью-Бедфорд шәһәренә алып килделәр һәм агач остасы һөнәрен өйрәнү өчен Уильям Найтска укуга бирделәр.

GSAM 122.1"Яңа йортына килеп җиткәч, ул үз өстенә йөкләнгән эшкә җитди кереште, һөнәрендә оста булуга ниятләде. Ләкин тиздән ул дини мохитнең аның зәвыгына тулысынча туры килмәвен аңлады. Ул болай ди: 'Минем остазым унитариан иде, һәм ул мине үз чиркәвенә алып барды. Пастор — хөрмәтле Орвилл Дьюи иде. Ул традицион христиан тәгълиматыннан соңгы вакытта гына күчкән кеше иде. Грисолд епископы һәм Викфордтагы Сент-Пол чиркәвенең ректоры Уильям Бёрдж астында алган тәрбия, шулай ук Провиденс (Р.И.) шәһәрендәге Изге Иоанн чиркәвеннән сөйләм остасы доктор Крокерны еш тыңлау мине Дьюи әфәнденең Мәсих һәм аның апостоллары тәгълиматларын оста итеп кире кагуын кабул итәргә бөтенләй әзерләмәде.'

GSAM 122.2"Ул вакытта Нью-Бедфордта епископаль чиркәү булмаганлыктан, ул Беренче христиан чиркәвенә [Disciple түгел] йөрергә карар кылды һәм соңыннан шул оешмага кушылды. 'Монда,' ди ул, 'мин ачык Библияне һәм фикер иреген таптым һәм икесеннән дә яхшы файдаландым.' Бу чиркәү пастор Моисей Хау карамагында иде. Пастор Клоу 1823 елның 2 февралендә Йошуа В. Хаймсны чумдырып дингә кертте. Укытучысы өчен янып торган дәрте белән ул унсигез яшендә үк крест хикәясен сөйли һәм кешеләрне тәүбә итәргә өнди башлады. Ул үзе турында болай ди:—

GSAM 122.3"'Мин тиздән өндәүче булдым, һәм үз сәләтемне үстерү өчен миңа рөхсәт бирелде.... Мин стажёрлык чорын канәгатьләнерлек үтәдем һәм мактау алдым. Ләкин биш-алты ел дәвамында мин артык эшләү гадәтен тоттым һәм шуның нәтиҗәсендә атнага бер-ике көнне ярлы районнарда өйрәнү һәм миссионерлык эше өчен бүлеп бирдем, аның җимешләрен пасторыма тапшырдым.'

GSAM 123.1"1825 елда аны Көньяк Массачусетс христиан чиркәүләре конференциясенең миссионеры итеп билгеләделәр. 'Миссионерларны тәэмин итү өчен бернинди план да, чара да юк иде', — ди пастор Хаймс, — 'шуңа күрә мин үз-үземне тәэмин итү өчен эшмәкәрлеккә керергә һәм мөмкин кадәр ешрак вәгазь сөйләргә карар кылдым'.

GSAM 123.21828 елда ул Нью-Бедфордтан китте, шик-шөбһә яки көч-куәт җитмәү аркасында түгел, ә җиңәчәк дигән ныклы ният белән Плимутка юл алды, анда мәктәп биналарында, вакытлыча әзерләнгән бүлмәләрдә һәм тыңлаучы таба алган һәр җирдә Ходай сүзен вәгазь итте. 1829 елда ул Фолл-Риверда шул ук эшне дәвам итте, 1830 елга кадәр; аннары Бостонга күчеп, Беренче һәм Икенче христиан чиркәүләренең пасторы булды; һәм монда ул утыз өч ел торды. 1839 елда ул мәшһүр пастор Уильям Миллер аңлатып биргән Адвент хәрәкәтенә кушылды. Ул яңа хәрәкәткә бөтен дәрте белән керде, һәм аның вәгазьләре ут һәм көч белән тулы булды. 1840 елда ул «Signs of the Times» газетасын нәшер итә башлады, бөтен йөрәген салган бу эшне яклап. Бөтен акчасын, бөтен хезмәтен, бөтен көчен бу эшкә багышлады, һәм меңләгән кеше ышанырга күчте.

GSAM 123Миллер һәм Хаймсның берләшкән хезмәтләре

GSAM 123.31840 елдан 1844 елның көзенә кадәр пасторлар Миллер һәм Хаймсның хезмәтләре шактый берләшкән иде: җәй көне зур чатырлары белән шәһәрдән шәһәргә, кыш көне чиркәүләрдә һәм җәмәгать залларында йөрделәр. Пастор Хаймсның зур физик көче аны гомеренең туксан икенче елына кергәнчегә кадәр саклап калды. Аның акыл сәләтләре ахыргача нык булды. 1894 елның 28 сентябрендә ул Мичиган штатының Лансинг шәһәрендәге лагерь мәйданында җыелган өч меңнән артык җиденче көн адвентистлары җыелышына бик тә илһамлы вәгазь сөйләде. Ул борынгы заманнардагы кебек үк ихласлык һәм көч белән сөйләгән кебек тоелды. Бу чыннан да гаҗәеп күренде: ул вакытта ул 91 нче яшенә кергәнгә өч ай гына узган иде һәм дәвалап булмый торган авырудан интегә иде, ул шул авырудан киләсе елда вафат булды.

GSAM 124.1Пасторлар Миллер һәм Хаймс Америкадагы икенче килү хәрәкәтенең «сугыш алгы сафында» торган кебек иделәр, һәм алар белән бергә Христның килү доктринасын игълан итүдә хезмәт иткән дистәләгән кеше арасыннан бары тик икесе генә иделәр, аларның төп сыйфатлары – максатчанлыкта ныклык һәм югары дәрәҗәдәге намуслылык иде. Бу ир-атлар күбесенчә дөнья «үз-үзен тәрбияләгән кешеләр» дип атаган катламга керә иде — тормышның кырыс чынбарлыгы белән очрашып үскән, җайга карап түгел, ә принциплардан чыгып, эшнең асылын бәяләргә өйрәнгән кешеләр. Алар, пастор Миллер әйткәнчә, гадәттә чиркәүләрдән хәбәрне кабул иткән «иң гыйбадәтчел, тугры һәм актив әгъзалар» сыйфатына ия иде. Бу факт төрле чиркәүләрнең дин әһелләре тарафыннан да расланды: алар адвентистларның алардан соңгы аерылышуыннан соң: «Ул [доктрина] безнең көтүебезнең иң яхшыларын алып китте», — диделәр.

GSAM 124Башка күренекле адвентист вәгазьчеләр

GSAM 124.2Иртәге заман хәрәкәтендә пасторлар Миллер һәм Хаймс белән бергә күренекле роль уйнаган кайбер ир-атларның исемнәрен атап үтү кызык булыр. Исемлекне беренче булып Кливленд (Огайо) шәһәреннән Чарльз Фич башлап җибәрә; ул 1842 елда Даниил һәм Ачылыш китапларындагы күренешләрне аңлату өчен диаграммалар ясау идеясен тәкъдим иткән. Бу фикернең чыганагы Хабаккук 2:2, 3 аятьләренә нигезләнгән иде. Чарльз Фич 1844 елның 10 октябрендә вафат булды.

GSAM 124.3Филадельфиядән доктор Джосайя Литч, ул, киләсе бүлектә күренгәнчә, Раббыбыз тарафыннан бер хакыйкатьне игълан итү өчен илһамланды, һәм бу хакыйкатьнең тормышка ашуы Икенче килү хакындагы хәбәргә кызыксынуның кинәт һәм тиз үсүенә сәбәп булды.

GSAM 124.4Нью-Йорк штатының Локпорт шәһәреннән Элон Галаша — мәшһүр баптист дин әһеле, Раббыбызның якын килүе темасына язган хезмәтләре һәм вәгазьләре бу конфессиядә зур тетрәнү уятты.

GSAM 125.1Нью-Йорк штатының Сенека-Фоллс шәһәреннән E. R. Pinney — Баптист чиркәвенең тагын бер тугрылыклы дин әһеле, аның хезмәте һәм язмалары бу эшкә зур көч өстәде. Аны «Җир тозы» дип атарга да була иде.

GSAM 125.2Нью-Йорктан Джордж Сторрс, адвент доктринасына күчкәнче мәшһүр яңарыш хәрәкәте җитәкчесе булган. Аның язмалары кешеләрнең үзләрен һәм милекләрен эшкә күбрәк багышлавына көчле йогынты ясады; бигрәк тә бу 2300 көннең соңгы атналарында ачык сизелде. Көтелгән вакыйганың тормышка ашмавыннан соң ул адвентистларга һәм бөтен дөньяга кеше табигате, үлгәннәрнең хәле һәм киләчәк җәза турында алты вәгазен тәкъдим итте.

GSAM 125.3Мэйн штатының Портленд шәһәреннән пастор Стокман шул шәһәрдә Уильям Миллерның рухи яңарышларында тагын бер тырыш хезмәткәр иде. Аның вафаты 1843 елның яһүди елы тәмамлануга берничә атна кала булды, ә адвентистлар шул вакытта Раббының килүенә өметләнеп һәм көтеп тордылар.⁶

GSAM 125.4Урын җитмәү сәбәпле без бары тик исемнәрен генә атап үтә торган башка да танылган шәхесләр бар иде, мәсәлән, Н. Н. Уайтинг, ул Яңа Килешүне инглиз теленә тәрҗемә иткән, Whiting’s Translation исеме белән мәгълүм; С. С. Сноу, Ф. Г. Браун, Аполлос Хейл, Л. Д. Мэнсфилд, Дж. Нидхэм, О. Р. Фасетт; Джордж, Уэсли һәм Эдвин Бёрнхэм (өч бертуган), барысы да хәбәрне таратуда нәтиҗәле эшчеләр.