קאַפּיטל 4 — די צײַט פֿון דעם סוף

GSAM 77.1“דעמאָלט האָב איך געזאָגט, אָ, מײַן האַר, וואָס וועט זײַן דער סוף פֿון די דאָזיקע זאַכן? און ער האָט געזאָגט, גיי דײַן וועג, דניאל: ווײַל די ווערטער זענען פֿאַרחתמעט און פֿאַרחתמעט ביז דער צײַט פֿונעם סוף. ... דער רשע וועט טאָן רשעות: און קיינער פֿון די רשעים וועט נישט פֿאַרשטיין; נאָר דער חכם וועט פֿאַרשטיין.”¹

GSAM 77.1“ער האָט צו מיר געזאָגט, פֿאַרשטיי, דו זון־אדם: ווײַל בײַ דער צײַט פֿון סוף וועט זײַן די חזון.”²

GSAM 77.1“אָבער דו, דניאל, פֿאַרמאַך די ווערטער, און פֿאַרחתמען דאָס בוך, אַפֿילו ביז דער צײַט פֿון סוף; אַ סך וועלן לויפֿן אַהער און אַהין, און די ידיעה וועט זיך פֿאַרמערן.”³

GSAM 77.1וואָס מיינט דאָ “צײַט פֿון סוף”? עס קען נישט זײַן דער ממשותדיקער סוף אַליין, ווײַל אין אַזאַ פֿאַל וואָלט דער טייל פֿון דניאלס נבואה וואָס איז “פֿאַרחתמעט געוואָרן” נישט געהאַט קיין תּועלת פֿאַר דער מענטשהייט. ווי “די אַנטפּלעקטע זאַכן געהערן צו אונדז,”⁴ מוז דאָס טייל אין עפּעס אַ צײַט זײַן נוצלעך. דערפֿאַר מוז דער אויסדרוק “צײַט פֿון סוף” זיך באַציִען צו אַ פּעריאָד גלײַך פֿאַרן סוף אַליין, אין וועלכן די זאַכן וואָס מען האָט גערעדט צו דניאל וועלן פֿאַרשטאַנען ווערן.

GSAM 77דער טאָג פֿון זײַן צוגרייטונג

GSAM 77.2עס באַציט זיך בלי־ספֿק אויף יענער צײַט וואָס דער נבֿיא נחום רופֿט “דער טאָג פֿון זײַן צוגרייטונג.” דאָ האָט דער נבֿיא גערעדט וועגן דער חורבן פֿון נינוה מיטן “גערויש פֿון אַ בײַטש, און דעם גערויש פֿונעם קנאַלן פֿון די רעדער, און פֿון די שפּרינגענדיקע פֿערד, און פֿון די שפּרינגענדיקע קריגסוואַגן.”⁵ די אויפֿמערקזאַמקייט פֿונעם נבֿיא ווערט קודם געצויגן צו אַ גרעסערער קאַטאַסטראָפֿע וואָס וועט קומען איבער דער גאַנצער וועלט, ווען “די בערג ציטערן פֿאַר אים, און די בערגלעך צעגייען, און די ערד ווערט פֿאַרברענט פֿון זײַן אָנוועזנהייט, יאָ, די וועלט, און אַלע וואָס וואוינען אין איר. ווער קען שטיין פֿאַר זײַן כעס? און ווער קען בלײַבן אין דער שטאַרקייט פֿון זײַן כּעס? זײַן כּעס ווערט אויסגעגאָסן ווי פֿײַער, און די שטיינער ווערן אַראָפּגעוואָרפֿן דורך אים.... ער וועט מאַכן אַ גאַנצן סוף; צער וועט נישט אויפֿשטיין צום צווייטן מאָל.”⁶

GSAM 78וואָגן מיט פֿלאַמענדיקע פֿאַקעלן

GSAM 78.1נאָך ווײַטער רעדט דער נבֿיא וועגן דעם טאָג פֿון צוגרייטונג: “די וואָגן וועלן זײַן מיט פֿלאַמענדיקע פֿאַקלען אין דעם טאָג פֿון זײַן צוגרייטונג, און די יאָדלעס וועלן שרעקלעך געשאָקלט ווערן. די וואָגן וועלן שטורעמען אויף די גאַסן, זיי וועלן זיך שטויסן איינער דעם צווייטן אין די ברייטע גאַסן: זיי וועלן אויסזען ווי פֿאַקלען, זיי וועלן לויפֿן ווי בליצן. ער וועט ציילן זײַנע אַדללײַט: זיי וועלן שטרויכלען אין זייער גאַנג; זיי וועלן זיך אײַלן צו זײַן מויער, און די פֿאַרטיידיקונג וועט גרייט געמאַכט ווערן.”⁷

GSAM 78.2וואָס פֿאַר אַ פּינקטלעכע באַשרײַבונג פֿונעם מאָדערנעם בליץ־צוג, ווען דער קאָנדוקטאָר ציילט כּסדר איבער און איבער זײַנע פּאַסאַזשירן פֿון סטאַנציע צו סטאַנציע, און זיי שטרויכלען אין גאַנג ווען דער צוג פֿאָרט. דערנאָך איז דאָ די ריזיקע פֿאַרברויכעניש פֿון סאָסנע־ביימער פֿאַר באַן־שוועלן, בריקן־אַרבעט, שניי־דעכער, אאַז״וו. מע דערציילט, אַז איין באַן־ליניע איבער די סיעראַ־נעוואַדאַ בערג האָט זיבן און פֿערציק מייל סאָסנע־שניי־דעכער. און דאָס האָט דער נבֿיא געזאָגט וועט זײַן אין דעם “טאָג פֿון זײַן צוגרייטונג”.

GSAM 78.3די דאָזיקע סוף־צײַט ווערט אויך דערמאָנט בײַם נבֿיא יואל, ווען דער באַפֿעל ווערט געגעבן צו די קנעכט פֿון גאָט: “בלאָזט אין ציון דעם שופֿר, און לאָזט הערן אַ שרעק־געשריי אויף מײַן הייליקן באַרג; אַזוי זאָלן ציטערן אַלע אײַנוווינער פֿון לאַנד; ווײַל דער טאָג פֿון גאָט קומט, ווײַל ער איז נאָענט.”⁸

GSAM 78.4און ווידער דורך דעם נבֿיא צפֿניָה ווערט געזאָגט: “זאַמלט זיך צוזאַמען, יאָ, זאַמלט זיך צוזאַמען, אומה ניט געוואָלט; איידער דער פּסק־דין קומט אַרויס, איידער דער טאָג גייט ווי דער שטרוי, איידער דער שטורעמדיקער צאָרן פֿון דעם אייבערשטן קומט איבער אײַך, איידער דער טאָג פֿון דעם אייבערשטנס כּעס קומט איבער אײַך. זוכט דעם אייבערשטן, אַלע איר צנועע פֿון דער ערד, וואָס האָבן אויסגעפֿירט זײַן משפּט; זוכט גערעכטיקייט, זוכט צנועקייט: אפֿשר וועט איר זיך באַהאַלטן אין דעם טאָג פֿון דעם אייבערשטנס כּעס.”⁹

GSAM 79.1כּדי צו דערגיין מער אין דער פֿולקייט וואָס עס ווערט געמיינט מיטן אויסדרוק “צײַט פֿון סוף”, און ווען עס הויבט זיך אָן, וועלן מיר באַמערקן נאָך אַ בײַשפּיל וווּ דער זעלבער טערמין ווערט גענוצט. אינעם עלפֿטן קאַפּיטל פֿון דניאל ווערט אַרײַנגעפֿירט אַ פֿאַרפֿאָלגנדיקע מאַכט, וואָס האָט געזאָלט האַלטן איר הערשאַפֿט ביז דער צײַט פֿון סוף. דער אייבערשטער האָט געזאָגט וועגן יענער רדיפֿה־קראַפֿט, “עטלעכע פֿון די פֿאַרשטענדעניקע וועלן פֿאַלן, כּדי זיי אויסצופּרוּוון, און צו רייניקן, און צו ווײַס מאַכן, אַפֿילו ביז דער צײַט פֿון סוף; ווײַל עס [דער סוף־צײַט] איז נאָך פֿאַר אַ באַשטימטער צײַט.”¹⁰

GSAM 79די אַרבעט פֿון דעם קליינעם האָרן

GSAM 79.2פּראָטעסטאַנטישע קאָמענטאַטאָרן זענען בכלל מסכּים אַז מען זאָל אָנווענדן די דאָזיקע מאַכט און דעם “קליינעם האָרן” פֿון דניאל זיבן אויף דער רוימישער קירכע, וואָס האָט געהאַלטן די ציווילע מאַכט אין אירע הענט פֿאַר דער “באַשטימטער” צײַט. יענע באַשטימטע צײַט איז געווען די “צײַט, צײַטן, און אַ האַלב”.¹¹ דאָס זענען געווען די 1260 נבֿיאישע טעג — 1260 יאָר — פֿון דער ציווילער הערשאַפֿט פֿון דעם קליינעם האָרן, וואָס האָט זיך אויסגעשטעקט פֿון 538 ביז 1798 נ.צ. אין יענעם יאָר איז די ציווילע מאַכט פֿון דעם קליינעם האָרן אַוועקגענומען געוואָרן, אין דער “באַשטימטער צײַט”. אַזוי אין יענער צײַט האָבן די מענטשן אויפגעהערט צו “פֿאַלן” דורך דער האַנט פֿון דער מאַכט, ווי זיי פריער געפֿאַלן זענען. דער יאָר 1798 מאַרקירט דער אָנהייב פֿון דער צײַט־פּעריאָדע אין דער נבֿואה גערופֿן “צײַט פֿון סוף”.

GSAM 79.3דאָס יאָר 1798 האָט פֿאַרענדיקט די “טויזנט צוויי הונדערט און זעכציק טעג” — 1260 יאָר — אין וועלכע דעם אייבערשטנס “צוויי עדות” (די אַלטע און נײַע טעסטאַמענטן) האָבן געזאָלט “פּראָפֿעזירן... אָנגעטאָן אין זאַק־קליידער”.¹² אין די פינצטערע יאָרן פֿון רדיפֿות זענען די הייליקע שריפֿטן געהאַלטן געוואָרן אויף גריכיש און לאַטײַניש, און די פּשוטע מענטשן האָבן די שפּראַכן נישט פֿאַרשטאַנען. דאָס פֿאַרהאַלטן די שריפֿטן ווערט פֿאַרגליכן צו זיי אָנטאָן “אין זאַק־קליידער”.

GSAM 80די צוויי עדות געשלאכט

GSAM 80.1“ווען זיי וועלן האָבן געענדיקט זייער עדות [אין דער זאַקלאָט־צושטאַנד], דער חיה וואָס שטייט אַרויף פֿון דער אומענדיקער גרוב וועט מאַכן מלחמה קעגן זיי [שטן וואָס אויפרײַסט און אַרבעט דורך וועלטלעכע מענטשן], און וועט זיי איבערווינען און זיי טויטן. און זייערע מתים וועלן ליגן אויף דער גאַס פֿון דער גרויסער שטאָט, וואָס ווערט גייסטיק גערופֿן סדום און מצרים, וווּ אויך אונדזער האַר איז צוגעקרייצט געוואָרן [“איז צוגעקרייצט,” דעניש]. און די פֿון דעם פֿאָלק, די שבֿטים, די לשונות און די פֿעלקער וועלן זען זייערע מתים דרײַ טעג און אַ האַלב, און וועלן נישט דערלויבן אַז זייערע מתים זאָלן ווערן אַרײַנגעלייגט אין קבֿרים.”¹³

GSAM 80די טעראָר־רעגירונג

GSAM 80.2די הריגה פֿון די דאָזיקע עדות איז פֿאַרווירקט געוואָרן בעת דעם “רעזשים פֿון טעראָר” אין פֿראַנקרײַך, פֿון 1792 ביז 1795 — דרײַ און אַ האַלב יאָר. כאָטש די פֿראַנצויזישע רעוואָלוציע האָט זיך געצויגן בערך זעקס אָדער זיבן יאָר, איז דווקא אין די ערשטע דרײַ און אַ האַלב יאָר געווען ווען זיי האָבן געמאַכט זייער גרויסע באַמיִונג צו צעשטערן די ביבל, רעליגיע, און אַלע יענע וואָס האָבן געוואַגט צו רעדן לטובֿת איינעם פֿון זיי. כאָטש די פֿראַנצויזישע רעוואָלוציע האָט זיך דערקלערט צו זײַן אַ מלחמה קעגן מאָנאַרכיע און גלחערײַ, איז זי למעשׂה געוואָרן אַ מלחמה פֿאַר דער אויסראָטונג פֿון גאָט און דער ביבל. וועגן די צײַטן גלײַך פֿאַר דער רעוואָלוציע לייענען מיר,

GSAM 80.2“מע זאָל קיינמאָל ניט פֿאַרגעסן, אַז פֿאַר דער רעוואָלוציע פֿון 1792, האָבן די פּראָמאָטאָרן פֿון אַטעיִזם אין פֿראַנקרײַך, ווי מע זאָגט, געזאַמלט צווישן זיך און אויסגעגעבן 900,000£ [4,500,000$] אין איין יאָר, יאָ, ווידער און ווידער, אויף אײַנקויפֿן, דרוקן און פֿאַרשפּרייטן ביכער כּדי צו פֿאַרדאָרבן די מוחות פֿון דעם פֿאָלק און זיי צוגרייטן פֿאַר פֿאַרצווייפֿלטע מיטלען.”¹⁴

GSAM 80אַפּיקורסישע שרײַבער

GSAM 80.3“דער וועג פֿאַר אַזאַ רעוואָלוציע איז צוגעגרייט געוואָרן דורך די שריפֿטן פֿון וואָלטער, מיראַבאָ, דידעראָ, העלוועטיִוס, דאַלעמבער, קאָנדאָרסע, רוסאָ, און אַנדערע פֿון דעם זעלבן געשטאַלט, אין וועלכע זיי האָבן זיך געסטאַרעט צו פֿאַרשפּרייטן פּרינציפּן וואָס גראָבן אונטער סײַ די נאַטירלעכע, סײַ די התגלותדיקע רעליגיע. אַנטפּלעקונג איז ניט נאָר אָנגעפֿרעגט געוואָרן, נאָר אינגאַנצן אָפּגעזעצט; גאָט איז פֿאַרטריבן געוואָרן פֿון דער וועלט, און אַן אויסגעטראַכטער פֿאַנטאָם אונטערן נאָמען פֿון דער געטין פֿון שׂכל איז אַרײַנגעשטעלט געוואָרן אויף זײַן אָרט.”¹⁵

GSAM 81.1אין יאָר 1793 זענען די מיינונגען פֿונעם פֿאָלק געווען אַזוינע, אַז טעאַטער־אַקטיאָרן זענען באַגריסט געוואָרן מיט גרויס יובֿל פֿאַר זייער בלאַספֿעמישער שפּאָטערײַ קעגן גאָט און דער ביבל. ווי אַ מוסטער ציטירן מיר:

GSAM 81.1“דער קאָמיקער מאָנערט, אין דער קירכע פֿון סאַנט־ראָש [פּאַריז], האָט געבראַכט די כּפֿירות צו איר שפּיץ. ‘גאָט, אויב דו עקזיסטירסט,’ האָט ער געזאָגט, ‘נעם נקמה פֿאַר דײַן באַליידיקטן נאָמען! איך רוף דיך צום קאַמף. דו שווײַגסט. דו וואַגסט נישט אַרויסצולאָזן דײַנע דונערס. ווער וועט נאָך דעם גלייבן אין דײַן עקזיסטענץ?’”¹⁶

GSAM 81בלאַספֿעמישע אַרבעט אין ליאָן, פֿראַנקרײַך

GSAM 81.2ווי אַזוי די וואָס האָבן געהרגט די עדות, “האָבן ווידער געקרייצט דעם זון פֿון גאָט און אים געשטעלט צו אַן אָפֿענער בושה” (עבריים ו׳:ו׳), וועט זיך באַווײַזן אין דעם וואָס איז פֿאָרגעקומען בײַ אַ יום־טובֿ וואָס פֿושע האָט געהאַלטן אין ליאָן, לכּבֿוד שאַליע, דעם גובערנאַטאָר פֿון ליאָן, וועלכער איז אומגעבראַכט געוואָרן. פֿאַר זײַן אָנקומען אין ליאָן, האָט פֿושע באַפֿוילן אַז

GSAM 81.2“אַלע רעליגיעזע סימבאָלן זאָלן צעשטערט ווערן; און אַז איבער די טויערן פֿון די בית־עולמס זאָל געשריבן ווערן, טויט איז אַן אייביקער שלאָף.... דער בוסט פֿון שאַליע איז געטראָגן געוואָרן דורכן גאַס, נאָכגעפֿאָלגט פֿון אַ ריזיקער עולם אַסאַסין און זונות. נאָך זיי איז געקומען אַ עסעל וואָס האָט געטראָגן דאָס איוואַנגעליום, דעם צלם, און די קאָמוניאָן־געפֿעסן, וועלכע זענען באַלד איבערגעגעבן געוואָרן צו די פֿלאַמען, בעת דער עסעל איז געצווינגען געוואָרן אויסצוטרינקען פֿונעם קאָמוניאָן־בעכער דעם געהייליקטן ווײַן.”¹⁷

GSAM 81.3אַ פֿעסטיוואַל פֿון דער שׂכל, וואָס איז פֿאָרגעקומען אין פּאַריז, ווערט אַזוי באַשריבן:

GSAM 81.3“זיי זענען געגאַנגען אין אַ פּראָצעסיע צו דער קאָנווענציע, און דער המון... האָט אויף דעם גראָבסטן אופֿן קאַריקאַטורירט די צערעמאָניעס פֿון רעליגיע.... מענער, אָנגעטאָן אין סורפּליסן און קאָפּעס, זענען געקומען זינגענדיק הללויהס און טאַנצנדיק קאַרמאַגנאָלע צום טריבונאַל פֿון דער קאָנווענציע. דאָרט האָבן זיי אַוועקגעלייגט די האָסטיע, די קעסטלעך אין וועלכע זי איז געהאַלטן געוואָרן, און די סטאַטועס פֿון גאָלד און זילבער. זיי האָבן געהאַלטן בורלעסקע רעדעס.... ‘אוי איר,’ האָט אויסגערופֿן אַ דעלעגאַציע פֿון סענט־דעני, ‘אוי איר, אינסטרומענטן פֿון פֿאַנאַטיזם, געבענטשטע הייליקע פֿון אַלע סאָרטן, זײַט ענדלעך פּאַטריאָטן, שטייט אויף אין מאַסן, און דינט דאָס לאַנד דורך גיין אין די מינץ צו ווערן צעשמעלצט.’”¹⁸

GSAM 82גאָטס וואָרט קומט אַרויס פֿון פֿאַרפֿינצטערניש

GSAM 82.1“נאָך דרײַ און אַ האַלב טעג איז דער גײַסט פֿון לעבן פֿון גאָט אַרײַנגעגאַנגען צו זיי” (די עדות), און זיי “זענען אַרויפֿגעגאַנגען אין הימל אין אַ וואָלקן.”¹⁹ גאָטס צײַט איז געקומען, אַז זײַן וואָרט זאָל אַרויסטרעטן פֿון פֿאַרבאָרגנקייט און ווערן געשטעלט פֿאַר דער וועלט. די צײַט איז געקומען (1798) פֿאַר מיסיאָנערישער אַרבעט איבער דער גאַנצער וועלט. אין 1804 איז די British Bible Society אָרגאַניזירט געוואָרן. דערנאָך זענען געשאַפֿן געוואָרן צענדליקער אַנדערע ביבל־געזעלשאַפֿטן, און איצט ווערט די ביבל איבערגעזעצט אויף אַלע פֿירנדיקע שפּראַכן פֿון דער וועלט. אַזוי ווערט דער אויפֿשטײַג פֿון די הייליקע שריפֿטן, די צוויי עדות, צו פּראָמינענץ וווּ אַלע קענען זיי זען און לייענען, פֿאַרגליכן צו זייער אויפֿשטײַג אין הימל אין אַ וואָלקן.

GSAM 82.2אין דער צײַט פֿון דער פֿראַנצויזישער רעוואָלוציע, האָט וואָלטער דערקלערט, אַז אין הונדערט יאָר וועט די ביבל זײַן פֿאַראַלטערט. אין דעם הונדערטסטן יאָר פֿון יענעם דאַטום זענען אַרומגעשיקט געוואָרן מער ביבלען אין פֿראַנקרײַך אַליין, ווי עס איז געווען באַקאַנט, אַז עס זענען געווען פֿאַראַן ווען וואָלטער האָט געמאַכט די דאָזיקע אומזיסטע שטאָלץ. און דאָס הויז, אין וועלכן ער האָט געמאַכט די דערקלערונג, זאָגט מען, ווערט איצט גענוצט ווי אַ ביבל־הויז.

GSAM 82אַנטדעקונג פֿונעם ראָזעטע־שטיין

GSAM 82.3עס זענען פֿאַראַן צוויי פּונקטן וואָס זענען פֿאַרבונדן מיטן יאָר 1798 און דעם פֿראַנצויזישן פֿאָלק, וואָס מיר מוזן באַמערקן: ערשטנס, אין יענעם יאָר האָט די פֿראַנצויזישע אַרמיי, אונטער גענעראַל בערטיע, אומגעוואָרפֿן די פּויפּסטלעכע רעגירונג אין רוים, און דערמיט אויסגעפֿירט (אָן זייער אייגענער וויסן) די דערפֿילונג פֿון דער נבֿואה וועגן דעם געשעעניש, וואָס געפֿינט זיך אינעם זעלבן בוך קעגן וועלכן זיי האָבן געפֿירט מלחמה; צווייטנס, אין דעם זעלבן יאָר, אין פֿאָרט סאַן זשוליען, אויפֿן ראָזעטאַ־צווײַג פֿונעם נילוס, האָט די פֿראַנצויזישע אַרמיי, בעת אַן אויסגראָבונג, אַנטדעקט דעם באַרימטן ראָזעטאַ־שטיין, וואָס געפֿינט זיך איצט אינעם בריטישן מוזיי. אויף דעם שטיין געפֿינט זיך אַן אײַנשרײַבונג אין דרײַ פֿאָרמען: היעראָגליפֿן, די שריפֿט וואָס די כּהנים האָבן גענוצט; דעמאָטיש, די שריפֿט פֿונעם פּשוטן פֿאָלק; און גריכיש. דאָס איז דער שליסל וואָס האָט אויפֿגעשלאָסן די ביז־איצט מיסטעריעזע דעמאָטישע און היעראָגליפֿישע שריפֿטן. איצט, ווי עס איז אויסגעדריקט געוואָרן דורך אַן אַנדערן, “די האַק און דער שופֿעל, וואָס גראָבן אויס די דאָזיקע שריפֿטן אין דעמאָטישע אותיות, שטעלן צו מער ראיות פֿאַר דער געטרײַשאַפֿט פֿון די אַלטע ביבלישע פֿאַרצייכענונגען ווי עס קומט פֿון יעדן אַנדערן מקור אַרויס פֿון די הייליקע שריפֿטן אַליין.” אַזוי אַרום זענען דווקא די מענטשן וואָס האָבן געטראַכט אויסצוראָטן די ביבל, געווען, אָן זייער אייגענעם וויסן, גענוצט צו פֿאַרווירקלעכן אַ נבֿואה, ווען זיי האָבן אָפּגענומען די הערשאַפֿט פֿון דער פּאַפּסטשאַפֿט צום סוף פֿון די 1260 יאָר, און האָבן אויך אַנטדעקט דעם שליסל צו די זעלבע שריפֿטן וואָס באַשטעטיקן די אמתקייט פֿון די הייליקע שריפֿטן, וועלכע זיי האָבן אַזוי שטאַרק געפּרוּווט צו צעשטערן.

GSAM 83“דו וועסט שטיין אין דײַן חלק”

GSAM 83.1וואָס האָט דער מלאך געזאָגט צו דניאל אַז עס זאָל פּאַסירן אין דער צײַט פֿון סוף? זינט ער האָט געהערט דעם צדיק זאָגן, “צו צוויי טויזנט דרײַהונדערט טעג, דעמאָלט וועט דער מקדש גערייניקט ווערן,”²⁰ איז זײַן גײַסט געווען אָנגעפֿילט מיט זאָרג וועגן וואָס עס זאָל זײַן “דער סוף פֿון די דאָזיקע זאַכן,” און “ווי לאַנג” עס זאָל דויערן.²¹ לעסאָף ווערט אים פֿאַרשטאַנען אַז אַ וויסן וועגן דער צײַט איז נישט פֿאַר זײַן צײַט. מען זאָגט אים: “גיי דײַן וועג ביז דער סוף; ווײַל דו וועסט רוען און שטיין אין דײַן חלק בײַם סוף פֿון די טעג.”²²

GSAM 83.2עטלעכע האָבן געמיינט אַז די לשון באַצייכנט דעם לעצטן סוף פֿון דער וועלט, און אַז אין יענער צײַט דניאל, צוזאַמען מיט די אַנדערע פֿון דעם אייבערשטן פֿאָלק, וואָלט באַקומען זײַן באַלוינונג און שטיין אין זײַן חלק ירושה. דער העברעיִשער וואָרט פֿאַר חלק ירושה, געגנט פֿון לאַנד, אאז״וו, איז, ווי מע זאָגט, געװעל. דאָס איז נישט דאָס וואָרט וואָס ווערט איבערגעזעצט ווי גורל אין דעם דאָזיקן פּסוק; דאָס וואָרט דאָ איז גאָרעל. העברעיִשע געלערנטע זאָגן אונדז, אַז דאָס וואָרט, גאָרעל, קומט פֿאָר זעקס און זיבעציק מאָל אינעם תּנ״ך, און אַז דאָס איז דאָס זעלבע וואָרט וואָס ווערט גענוצט ווען מע רעדט וועגן דער טיפּישער רייניקונג פֿונעם מקדש, וווּ מע האָט געוואָרפֿן גורלות כּדי צו באַשטימען וועלכער פֿון די צוויי ציגנבעק איז געזאָלט געשלאַכט ווערן. ווען דער הויפּט־כהן האָט גענומען דאָס בלוט פֿון דעם ציגנבאָק פֿונעם אייבערשטן און איז אַרײַן אין דעם מקדש אויסצופֿירן די רייניקונגס־אַרבעט, איז גאַנץ ישׂראל געשטאַנען אינדרויסן, און האָט דערבײַ זייערע נשמות געפּײַניקט און זיך מתוודה געווען אויף זייערע זינד, כּדי זיי זאָלן שטיין ריין, און באַקומען די ברכה פֿונעם הויפּט־כהן ווען ער זאָל אַרויסקומען פֿונעם מקדש. אַזוי, אין יענעם טאָג, איז ישׂראל געשטאַנען אין זייער גורל.

GSAM 84.1ווען די לעצטע רייניקונג פֿונעם מקדש זאָל קומען, ביים סוף פֿון די דרײַ און צוואַנציק הונדערט טעג, איז דניאלס פֿאַל, צוזאַמען מיט די פֿאַלן פֿון אַלע גערעכטע מתים, געזאָלט איבערגעקוקט ווערן פֿאַר גאָט. אַזוי שטייט דניאל אין זײַן גורל.

GSAM 84די ווערטער פֿאַרחתמעט ביז 1798

GSAM 84.2אין ענטפֿער אויף דניאלס אָנפֿרעג, “אָ, מײַן האַר, וואָס וועט זײַן דער סוף פֿון די דאָזיקע זאַכן?”²³ ווערט אים געזאָגט, “די ווערטער זענען פֿאַרחתמעט און פֿאַרשלאָסן ביז דער צײַט פֿונעם סוף.”²⁴ וואָס האָט אַזוי פֿאַרנומען דעם גײַסט פֿון דניאל איז געווען דאָס “ווען?”, דאָס “ווי לאַנג?”, און “וואָס וועט זײַן דער סוף?”. דאָס זענען געווען די פּונקטן וואָס האָבן פֿאַרטומלט און געטרייבט דעם נבֿיא, און נאָר די דאָזיקע זאַכן זענען געזאָלט ווערן פֿאַרחתמעט און פֿאַרשלאָסן ביז דער “צײַט פֿון סוף”, און נישט דאָס גאַנצע בוך דניאל, ווי טייל האָבן געמיינט. פֿאַר דעם יאָר 1798 האָבן די פּראָפֿעטיע־שטודענטן געהאַט ליכט וועגן די זיבעציק וואָכן און פֿאַרשטאַנען אַז זיי האָבן אָנגעהויבן אין 457 לפני קריסטן; משיחס ציבורדיקע דינסט, זײַן טויט און אַזוי ווייטער, האָבן זיך געשען אין פּינקטלעכער האַרמאָניע מיט דער רעכענונג פֿון די נײַן און זעכציק און זיבעציק וואָכן פֿון יענעם דאַטע. די דאָזיקע פּינקטלעכע דערפֿילונג פֿון דער שליחות פֿונעם גואל אין איינקלאַנג מיט דער דאָזיקער רעכענונג האָט זיי געגעבן אַ שטאַרקן ראיה, אַז ער איז טאַקע דער אמתער משיח, און אַז דער דאַטום פֿון דעם אָנהייב פֿון די זיבעציק וואָכן איז דערמיט אומענדערלעך פֿעסטגעשטעלט געוואָרן. דערפֿאַר, וואָס זיי האָבן נישט אַנטדעקט, אַז די זיבעציק וואָכן איז געווען דער ערשטער טייל פֿון די דרײַ און צוואַנציק הונדערט טעג, איז די זאַך געבליבן פֿאַרחתמעט ביז נאָך 1798, ווי פֿאָרויסגעזאָגט.

GSAM 84שליסל צו די 2300 טעג

GSAM 84.3איצט לאָמיר באַטראַכטן די פֿאַקטן אין דער זאַך. ביזן יאָר 1798 האָבן די אויסטײַטשערס פֿון נבֿואה נישט געהאַט קיין ליכט וועגן דעם ווען די צוויי־טויזנט דרײַהונדערט טעג וועלן זיך ענדיקן. זיי האָבן געקענט פֿאַרשטיין די סימבאָלן, די געשטאַלט און די חיות פֿונעם ספר דניאל, אָבער האָבן נישט געקענט זאָגן וווּ די צוויי־טויזנט דרײַהונדערט טעג וועלן זיך ענדיקן, ווײַל זיי האָבן נאָך נישט געהאַט קיין פֿאַרשטאַנד וועגן דעם ווען די טעג האָבן זיך אָנגעהויבן. ווי אַ ראיה אויף דעם פּונקט לייענען מיר אין דער Midnight Cry, אַן אַדווענטיסטישע צײַטונג וואָס איז דעמאָלט אַרויסגעגעבן געוואָרן אין ניו־יאָרק, אונטער דעם דאַטום פֿונעם 15טן יוני, 1842, “ס'איז טאַקע אינטערעסאַנט צו געפֿינען די פֿאַרשיידענע אומאָפּהענגיקע שרײַבערס וואָס זינט 1798 האָבן דערזען דאָס וואָס איז פֿריִער געווען אינגאַנצן אומבאַמערקט — אַז די זיבעציק וואָכן איז געווען אַ שליסל צו די דרײַ און צוואַנציק הונדערט טעג.”

GSAM 85פֿילע אַנטדעקן דאָס ליכט

GSAM 85.1ווי דאָס וויסן איז געווען “פֿאַרחתמעט” ביז דער אייבערשטער האָט באַשטימט די צײַט עס צו עפֿענען פֿאַרן פֿאַרשטאַנד פֿון זײַן פֿאָלק, אַזוי איז עס פּונקט אַזוי אמת, אַז ווען די “צײַט פֿון דעם סוף” איז געקומען, האָבן אַ סך געזאָלט “לויפֿן אַהער און אַהין” דורך די הייליקע שריפֿטן, זוכן אויס די דאָזיקע זאַכן. דורך פֿאַרגלײַכן עטלעכע איבערזעצונגען פֿונעם טעקסט, וועט דער געדאַנק ווערן זייער קלאָר.

GSAM 85.2ד״ר אַדאַם קלאַרק זאָגט: “אַ סך וועלן זיך באַמיִען אויסצופֿאָרשן דעם טעם; און חכמה וועט פֿאַרמערט ווערן — דורך דעם מיטל.”

GSAM 85.3אין דער רעווידירטער דײַטשער ביבל פֿון לוטער לייענט מען: “אַזוי וועלן אַ סך דורכגיין דערין, און געפֿינען גרויס פֿאַרשטאַנד.”

GSAM 85.4די דײַטשישע פּאַראַלעל־ביבליע לייענט: “אַ סך וועלן עס דורכֿלויפֿן, און אַזוי וועט די חכמה זיך פֿאַרמערן.”

GSAM 85.5די דײַטשישע ביבל פֿון ל. וואַן עס, וואָס איז אויך אָנערקענט געוואָרן דורכן פּויפּסט פֿאַר קאַטאָלישע לייענער, איבערזעצט עס: “אַ סך וועלן עס דורכזוכן, און די חכמה וועט זײַן גרויס.”

GSAM 85.6די שוועדישע ביבל לייענט: “אַ סך וועלן זוכן אין איר, און חכמה וועט ווערן גרויס.”

GSAM 85.7די דעניש־נאָרוועגישע, רעווידירטע, לייענט: “אַ סך וועלן מיט ברען זוכן, און די וויסן וועט ווערן פֿיל.”

GSAM 85.8מיר לייענען אין דעם Midnight Cry פֿונעם 15טן יוני, 1842, וועגן דעם זוכן און דערגרייכן דעם וויסן וועגן דעם וואָס איז געווען פֿאַרחתמעט פֿאַר 1798: “איז עס נישט קיין וווּנדערלעכער צופֿאַל, אַז אַזוי פֿיל שרײַבער, אָן קיין שום וויסן איינער פֿונעם אַנדערן, זענען געקומען צום זעלבן אויספֿיר בערך אין דער זעלבער צײַט?”

GSAM 86.1מיר לייגן דאָ פֿאָר אַ רשימה פֿון צוואַנציק פֿאַרשיידענע גרופּעס וואָס האָבן אַנטדעקט דעם אמת וועגן דעם סוף פֿון די דרײַ און צוואַנציק הונדערט טעג, נישט דורך קאָמוניקאַציע איינער מיטן אַנדערן, נאָר ווי אַ רעזולטאַט פֿון פֿלײַסיקער דורכזוך פֿון די הייליקע שריפֿטן, אונטער דער אײַנפֿלוס פֿונעם גײַסט פֿון גאָט. בראָש דער רשימה שטעלן מיר אַרײַן וויליאַם מילער פֿון שטאַט ניו יאָרק; דערנאָך קומען אַ. דזש. קרופּ, פֿון פֿילאַדעלפֿיע, פּענסילוועניע; דייוויד מעקגרעגאָר, פֿון פֿאַלמוט, מיין; עדוואַרד אירווינג, פֿון ענגלאַנד; אַרטשבעלד מייסאָן, פֿון שאָטלאַנד; וו. ע. דייוויס, פֿון דרום קאַראָלײַנע; יוסף וואָלף, וועלכער האָט געאַרבעט אין פֿאַרשיידענע טיילן פֿון אַזיע; אַלעקסאַנדער קעמפּבעל, אין זײַן דעבאַטע מיט ראָבערט אָוען, אין 1829; קאַפּיטאַן א. לאַנדערס, פֿון ליבערפּול, ענגלאַנד; לעאָנאַרד היינריך קעלבער, פֿון שטוטגאַרט, דײַטשלאַנד; לאַקונצאַ, פֿון שפּאַניע; הענטצעפּעטער, פֿון דער האַג, האָלאַנד; ד״ר קאַפּאַדאָס, פֿון אַמסטערדאַם, האָלאַנד; ראַו, פֿון באַוואַריע; גלחן פֿון טאַטאַריע, אין 1821; תּנ״ך־לערנער פֿון תימן, אין זייער בוך מיטן נאָמען “סיראַ”; הענגסטענבערג, אין אַן אַנדער טייל פֿון דײַטשלאַנד; רוסן אויפֿן קאַספּישן ים; מאָלאָקאַנער אויף די ברעגעס פֿונעם באַלטישן ים, אאַז״וו.

GSAM 86.2ווי אַזוי דער ענין האָט זיך געעפֿנט פֿון צײַט צו צײַט פֿאַר די תּלמידים פֿון נבֿואה, און דאָס אויך אָן דעם וואָס זיי זאָלן האָבן געקענט איינער דעם צווייטן, וועט דאָס פֿאָלגנדיקע ווײַזן:—

GSAM 86.3אין דעם Midnight Cry פֿון 15טן יוני, 1842, געפֿינען זיך די ווערטער: “פּונקט באַקומען, אַ בוך, מיטן פֿאָלגנדיקן טיטל, ‘Two Essays on Daniel’s Prophetic Numbers of 2300 Days, and a Christian’s Duty to Inquire into the Church’s Deliverance, פֿון אַרטשיבאַלד מייסאָן, פּרעדיקער פֿונעם עוואַנגעליום, ווישאָטאַון, שאָטלאַנד, ניובערג. געדרוקט לויט דער גלאַזגאָווער אויסגאַבע, דורך וואָרד מ. גייזלי, 1820.’ אין דעם בוך זאָגט מייסאָן, ‘איך האָב לעצטנס געזען אַ קליין פּאַמפֿלעטל, וואָס איז צום ערשטן מאָל פֿאַרעפֿנטלעכט געוואָרן אין אַמעריקע, דורך דעם געערטן וו. ע. דייוויס, פֿון דרום קאַראָלײַנע, און ווידערפֿאַרעפֿנטלעכט אין 1818 אין וואָרקינגטאָן, אין דרום ענגלאַנד. דער מחבר טענהט, אַז די צוויי־טויזנט־דרײַהונדערט טעג האָבן זיך אָנגעהויבן מיט די זיבעציק וואָכן (קאַפּ. 9:24). אין דער מיינונג בין איך געצוווּנגען מסכּים צו זײַן.’”

GSAM 87דייוויס, פֿון דרום קאַראָלײַנע

GSAM 87.1אין דעם זעלבן נומער פֿונעם Midnight Cry, האָט דער רעדאַקטאָר געזאָגט, “דייוויסעס בוך מוז געווען געשריבן ווערן אַרום 1810.” רעדנדיק וועגן דעם טענה־גאַנג וואָס ווערט אויסגעלייגט אינעם בוך, האָט ער דערקלערט, “דער לייענער קען זיך טאַקע פֿאָרשטעלן אַז ער לייענט די ווערק פֿון מילער, ליטש, סטאָרס, אָדער הייל, אָבער מיר גלייבן אַז קיינער פֿון די הײַנטיקע שרײַבערס וועגן דעם צווייטן קומען האָט נישט געוווּסט וועגן דעם עקזיסטענץ פֿון דעם בוך ביז פֿאַרגאַנגענע וואָך. דער רעדאַקטאָר פֿון דער דאָזיקער צײַטונג [דער Cry] האָט פֿריִער קיינמאָל ניט געהערט פֿון דעם. דייוויסעס שטעלונג וועגן דער צײַט, וואָס מייסאָן האָט געשטיצט, איז געווען, אַז די דרײַ און צוואַנציק הונדערט טעג וועלן זיך ענדיקן מיטן ייִדישן יאָר 1843 — אונדזער יאָר 1844.”

GSAM 87יוסף וואָלף און צוואַנציק אַנדערע

GSAM 87.2אין דעם Midnight Cry פֿונעם 31סטן אויגוסט, 1843, לייענט מען אַז “אין 1822 האָט יוסף וואָלף (פֿון ענגלאַנד) אַרויסגעגעבן אַ בוך מיטן טיטל ‘He Will Come Again, the Son of Man in the Clouds of Heaven.’” און ווײַטער, אַז “אין 1826 האָבן זיך צוואַנציק פּערזאָנען, פֿון אַלע אָרטאָדאָקסישע גלויבנס, געטראָפֿן אין לאָנדאָן, מיט הער וואָלף, כּדי צו שטודירן די ביבל. זיי זענען איינשטימיק געקומען צום זעלבן אויספֿיר. זיי האָבן צוגעלייגט 45 יאָר צו די 1260.” ווען מען לייגט צו 45 יאָר צו די 1260 יאָר וואָס האָבן זיך געענדיקט אין 1798, קומט מען אָן צום סוף פֿון 1843, ייִדיש יאָר, וואָס איז טאַקע אונדזער 1844.

GSAM 87אַלעקסאַנדער קעמפּבעלס שטעלונג

GSAM 87.3אין דעם זעלבן נומער פֿון דער צײַטונג ווערט דערציילט וועגן אַלעקסאַנדער קעמפּבעלן, אַז “אין 1829 האָט ער געהאַט זײַן באַרימטע דעבאַטע מיט ראָבערט אָוען, דעם אַפּיקורס, אין וועלכער ער האָט געטענהט, אַז דניאלס חזיונות ציִען זיך ביז צום סוף פֿון דער צײַט, אַז די דרײַ און צוואַנציק הונדערט טעג זענען יאָרן, און וועלן זיך ענדיקן בערך אין 1847 יאָר פֿון דער געבורט פֿון משיח, וואָס, לויט זײַן אייגענער באַווײַזונג, איז געווען פֿיר יאָר פֿאַר דער אַלגעמיינער רעכענונג.” אַזוי לויט זײַן חשבון האָבן די דרײַ און צוואַנציק הונדערט טעג זיך טאַקע געענדיקט בײַם סוף פֿון 1843 פֿולע ייִדישע יאָר פֿון דער צײַטרעכענונג נאָך דער קריסטן־תּקופֿה — למעשׂה 1844.

GSAM 88.1אין דעם Midnight Cry פֿונעם 21סטן סעפּטעמבער, 1843, געפֿינט זיך אַ דערקלערונג וועגן אַ בוך וואָס איז באַקומען געוואָרן מיטן טיטל, “A Voice to Britain and America, in a Scriptural statement of the second advent of our Lord and Saviour, which we daily pray for, saying, ‘Thy kingdom come, thy will be done in earth as it is in heaven,’²⁵ פֿון קאַפּיטאַן אַ. לאַנדערס, פֿון ליווערפּול, פֿאַרעפֿנטלעכט דורך S. Kent and Co., 1839.”

GSAM 88.2“ער, ווי די אַנדערע, גיט אַ חשבון פֿון דער צײַט, און באַשטימט דעם סוף פֿון די דרײַ און צוואַנציק הונדערט טעג אויף 1847 יאָר פֿון דעם פֿאַקטישן געבורט פֿון משיח.” דאָס וואָלט געווען אונדזער 1844, ווײַל ער איז געבוירן געוואָרן פֿיר יאָר פֿאַרן אַלגעמיינעם חשבון.²⁶

GSAM 88לעאָנאַרד היינריך קעלבער

GSAM 88.3אין דעם Review and Herald, דעם 17טן מײַ, 1892, געפֿינט זיך אַן אַרטיקל פֿון פּאַסטאָר ל. ר. קאָנראַדי, פֿון האַמבורג, דײַטשלאַנד, אין וועלכן ער זאָגט:—

GSAM 88.4“רובֿ פֿון אונדזערע לייענער האָבן אפֿשר געהערט וועגן דעם באַרימטן לוטעראַנישן פּרעלאַט בענגעל, וועלכער האָט אינעם פֿאַרגאַנגענעם יאָרהונדערט [לויט שאַף, איז בענגעל געשטאָרבן אין 1751], באַשטימט דעם צײַט פֿון אונדזער האַרס דערשײַנונג אויפֿן יאָר 1836, און זײַנע חשבונות זענען געווען באַזירט אויף דער צאָל 666 אין דער התגלות. אָבער לאַנג איידער יענע צײַט איז אויסגעגאַנגען, האָט אַן אַנדערער מענטש אָנגעהויבן שרײַבן, אַ הויפּט־שול־לערער, מיטן נאָמען לעאָנאַרד היינריך קעלבער. זײַן ערשטער פּאַמפֿלעט איז אַרויסגעקומען אין 1824, מיטן נאָמען ‘דער סוף איז נאָענט’, וואָס אַנטהאַלט אַן אויסלייג פֿון מתיא 24 און 25. עס איז געדרוקט געוואָרן אין באַוואַריע. אָבער אין 1835 איז אין שטוטגאַרט אַרויסגעקומען אַ גרעסערע פּאַמפֿלעט מיטן זעלבן טיטל, מיט 126 זײַטן. דאָס וועט זײַן פֿון באַזונדערן אינטערעס, און כּדי צו געבן אונדזערע לייענער אַ בעסערע פֿאָרשטעלונג, לייג איך צו אַן איבערזעצונג פֿונעם טיטל־בלאַט: ‘דער סוף קומט, ווי עס ווערט גרינטלעך און איבערצײַגנדיק באַוויזן אויפֿן סמך פֿון גאָטס וואָרט און די לעצטע געשעענישן; אַלע פֿאָראורטיילן קעגן דעם וואַרטן אויף אונדזער האַרס קומען אָדער קעגן דעם אויסרעכענען פֿון דער צײַט ווערן אין גאַנצן בטל געמאַכט; עס ווערט קלאָר געוויזן, ווי דער פּרעלאַט בענגעל האָט זיך מיט 7 יאָר פֿאַררעכנט בנוגע צום גרויסן באַשטימענדיקן יאָר; ווײַל נישט 1836, נאָר דאָס יאָר 1843 איז דער ענדפּונקט, ווען דער גרויסער קאַמף צווישן ליכט און פֿינצטערניש וועט זיך ענדיקן און די לאַנג דערוואַרטע שלום־הערשאַפֿט פֿון אונדזער האַר ישוע וועט זיך אָנהייבן אויף דער ערד.’

GSAM 89.1“אַ צווייטע אויסגאַבע איז דערשינען אין 1841, אויך אין שטוטגאַרט, און ווי ווייט איך ווייס, נאָך איינע אין סאַקסאָניע. ווי דער טיטל־בלאַט ווײַזט אָן, ווײַזט דער פּאַמפֿלעט, נאָכדעם ווי ער באַהאַנדלט די געוויינטלעכע פֿאָראורטיילן, אויף אַ קלאָרן און דירעקטן אופֿן דעם עקזיסטירנדיקן שײַכות צווישן די צוויי־טויזנט דרײַהונדערט טעג פֿון דניאל ח׳ און די זיבעציק וואָכן פֿון דניאל ט׳, און פֿירט זיי צום יאָר 1843 (לויט דעם ייִדישן חשבון 1843 — לויט אונדזער חשבון 1844). דערנאָך, אין דעם איבעריקן טייל פֿונעם בוך, ווײַזט ער דורך די צייכנס פֿון די צייטן, אַז די דאָזיקע געשעעניש מוז זײַן נאָענט.

GSAM 89.2“דער פֿאַקט אַז עס זענען דערשינען עטלעכע אויסגאַבעס, וואָלט אַליין עדות געזאָגט וועגן דעם אינטערעס וואָס עס האָט אַרויסגערופֿן. ברודער שאַכע, וואָס וווינט איצט אין אויסטראַליע, האָט געזען אַ רעקלאַמע דערפֿון, אַפֿילו אין דער ווײַטער פּראָווינץ שלעזיע, און נאָכן באַשטעלן עס, האָט ער עס געלייענט מיט גרויס אינטערעס הינטער פֿאַרשלאָסענע טירן. אין בוך קען מען נישט געפֿינען קיין שום שפּור אַז דער מחבר האָט געהאַט עפּעס אַ וויסן וועגן ענלעכע באַוועגונגען אין דער וועלט, און פֿונדעסטוועגן איז ער דורכן גײַסט פֿון גאָט געקומען צו די זעלבע אויספֿירן.

GSAM 89.3“אין 1842 האָט ער געשריבן אַ נאָך גרעסערע פּאַמפֿלעט פֿון 286 זײַטן, אויך אין שטוטגאַרט, מיטן טיטל ‘יסודותדיקע און ביבלישע געדאַנקען וועגן דער באַשאַפֿונג פֿון דער וועלט און דער לענג פֿון איר קיום; אָדער אַ גרינטלעכער ענטפֿער אויף דער פֿראַגע: פֿאַר וואָס האָט גאָט באַשאַפֿן די וועלט אין 6 טעג נאָכאַנאַנד — די נאָענטקייט פֿון אונדזער האַרס קומען צו משפּטן דעם אַנטיקריסט — די גרויסע און פֿריילעכע געשעענישן פֿונעם יאָר 1843.’”

GSAM 89“בן־עזרא” (לאַקונצאַ)

GSAM 89.4אַרום דאָס יאָר 1812 האָט לאַקונצאַ אין שפּאַניע פֿאַרעפֿנטלעכט אַ בוך מיטן טיטל, The Coming of Messiah in Majesty and Glory. דער שרײַבער האָט אָנגענומען דעם אַנאָנימען נאָמען “בן עזרא,” און מען האַלט אַז ער איז געווען אַ באַקערטער ייִד. עדוואַרד אירווינג פֿון ענגלאַנד, נאָכדעם ווי זײַן ווערק וועגן דעם צווייטן קום איז אָנגעהויבן געוואָרן, האָט איבערגעזעצט דאָס אויבנדערמאָנטע בוך אויף ענגליש. אַזוי האָט עס דערציילט זײַן מעשׂה אין לכל־הפּחות צוויי שפּראַכן.

GSAM 89.5עס איז טאַקע אינטערעסאַנט, נאָך אַ לאַנגער צײַט, צונויפצוברענגען די מסקנות פֿון די פֿאַרשיידענע תּלמידים, וועלכע פֿון אָנהייב פֿונעם לעצטן יאָרהונדערט ביז 1840 האָבן אויסגערעכנט די צײַט פֿון דרײַ און צװאַנציק הונדערט טעג און באַשטימט די זיבעציק וואָכן ווי דעם ערשטן טייל פֿון יענער צײַט, און דערנאָך צו געפֿינען אַז זיי אַלע זענען מסכּים וועגן דעם סוף פֿון דער צײַט אין 1844.

GSAM 901844 דער אמתער סוף פֿון די 2300 טעג

GSAM 90.1די פֿראַגע קען אויפֿקומען: צי קענען מיר זײַן זיכער אַז 1844 איז דער אמתער דאַטום פֿאַרן סוף פֿון די דרײַ און צװאַנציק הונדערט טעג? יאָ! ווײַל פּונקט אַזוי זיכער ווי אַ פֿאַלשע דערפֿילונג פֿון אַ נבֿואה קען נישט קומען אין דער ריכטיקער צײַט פֿאַר דער אמתער דערפֿילונג, אַזוי זיכער מוזן מיר קומען צום אויספֿיר אַז דאָס יאָר 1844 איז דער ריכטיקער סוף־פּונקט פֿאַר די דרײַ און צװאַנציק הונדערט טעג. גאָט, וועלכער האָט פֿאַרחתמעט דאָס דאָזיקע וויסן ביז 1798, און צוגעזאָגט אַז דעמאָלט וועט דאָס ליכט אַרויסשטראַלן, האָט דורך זײַן אומפֿעלערהאַפֿטיקן גײַסט געפֿירט די, וועלכע האָבן אים ערנסט געזוכט פֿאַר אַ ריכטיקן פֿאַרשטאַנד פֿון דער צײַט. זײַן צײַט איז געקומען, אַז די “דערקענונג” וועגן דעם ענין זאָל “פֿאַרמערט ווערן”, און ער האָט געגעבן דאָס אמתע ליכט.

GSAM 90.2נאָכדעם ווי מען האָט געפֿונען דעם סוף־פּונקט פֿון דער צײַט, וואָס איז געבראַכט געוואָרן צום פֿאַרשטאַנד פֿון דעם פֿאָלק אין דער “צײַט פֿון דעם סוף”, איז גוט נאָכצופֿרעגן וועגן דער באַדײַטונג פֿון דער אַנטדעקונג. מיר געפֿינען אין יענער פּעריאָדע, בײַם פֿאַרענדיקן די בשורה־אַרבעט, אַז אַ באַשטימטע צײַט דאַרף ווערן פֿאַרקונדיקט פֿאַר דער זיצונג פֿון דעם משפּט. “און איך האָב געזען,” זאָגט יוחנן, “אַן אַנדערן מלאך פֿליִען אין מיטן הימל, האָבנדיק די אייביקע בשורה צו פּריידיקן צו די וואָס וווינען אויף דער ערד, און צו יעדן פֿאָלק, און שבֿט, און שפּראַך, און פֿאָלק, זאָגנדיק מיט אַ הויכן קול: האָט מורא פֿאַר גאָט, און גיט אים כּבֿוד; ווײַל די שעה פֿון זײַן משפּט איז געקומען: און דינט אים וואָס האָט געמאַכט דעם הימל, און די ערד, און דאָס ים, און די קוואַלן פֿון וואַסער.”²⁷ ליטעראַלע מלאכים פּריידיקן נישט די בשורה צו מענטשן. דער מענטש איז דער אויסדערוויילטער אַגענט דורך דעם אייבערשטן אַליין צו פּריידיקן זײַן בשורה ביז צום סוף פֿון דער וועלט.²⁸ דער מלאך איז דעמאָלט אַ סימבאָל פֿון אַ בשורה־באָטשאַפֿט וואָס מעלדט די צײַט פֿאַרן געריכט צו “אָנהייבן בײַם הויז פֿון גאָט.”²⁹ אַזאַ אָנזאָג קען נישט ווערן געגעבן פֿון די הייליקע שריפטן ביז מען האָט אין זיי אַנטדעקט די צײַט וואָס פֿירט צום אורטייל. דער צײַט־פּעריאָד פֿון דרײַ און צוואַנציק הונדערט טעג, ווי שוין אָנגעצייכנט, דערגרייכט ביז צום אויספֿאָרש־אורטייל פֿון גאָטס פֿאָלק.

GSAM 91דער יום־כּיפּורים — אַ צײַט פֿון משפּט

GSAM 91.1דער יום־כּיפּורים, די רייניקונג פֿון דער ערדישער מקדש, איז געווען און איז נאָך הײַנט פֿאַרשטאַנען בײַ די ייִדן ווי אַ טאָג פֿון משפּט. און אַפֿילו איצט, אין זייער צעשפּרייטער צושטאַנד, כאָטש זיי קענען נישט דורכפֿירן אַלע די דינסטן פֿון דער אַלטער צײַט וואָס זענען געווען פֿאַרבונדן מיט יענעם ערנסטן טאָג, ווערט ער נאָך אָפּגעהאַלטן ווי אַ טאָג פֿון משפּט. אַלס באַווײַז דערפֿון וועלן מיר קודם־כּל ציטירן פֿון אַ ייִדישער צײַטונג וואָס ווערט אַרויסגעגעבן אין סאַן פֿראַנציסקאָ, קאַליפֿאָרניע, מיטן נאָמען The Jewish Exponent, דער אָרגאַן פֿון די אָרטאָדאָקסישע ייִדן מערבֿ פֿון די ראָקי־בערג. אין דער נומער פֿאַר סעפּטעמבער, 1892, איז געווען די מעלדונג, אַז פֿאַרן אַרויסלאָז פֿון דער קומענדיקער נומער וועלן אָנקומען דער זיבעטער חודש און דער יום־כּיפּור. זייער נאָמען פֿאַרן זיבעטן חודש איז תשרי, און פֿאַרן זעקסטן — אלול; אַזוי האָט די צײַטונג געמאָלדן, “דער חודש אלול איז שוין דאָ, און די וואָרענונג־קלאַנגען פֿונעם שופֿר [דער שופֿר וואָס מע האָט געזאָלט בלאָזן פֿונעם ערשטן ביזן צענטן טאָג פֿונעם זיבעטן חודש, תהילים פּסוק 81:3, 4] ווערן געהערט יעדן פֿרימאָרגן אין די אָרטאָדאָקסישע שולן, און רופֿן צו גרייטן זיך פֿאַרן טאָג פֿון זכּרון, און דעם ענדגילטיקן דין פֿון יום־כּיפּור.” ווען עס איז געווען אין סוף אלול, דער זעקסטער חודש, און תשרי, דער זיבעטער חודש, האָט זיך געגאנגען עפֿענען, פֿלעגן זיי יעדן פֿרימאָרגן במשך צען טעג הערן דעם שופֿר וואָס האָט געמאָלדן דעם ענדגילטיקן משפּט פֿונעם יאָר אין יענער טיפּישער סיסטעם.

GSAM 91עדות פֿון אַ ייִדישן רבֿ

GSAM 91.2ווידער, אין יאָר 1902, האָט רבי איזידאָר מײַערס, פֿון אַ גרויסער קהילה ייִדן אין סאַן פֿראַנציסקאָ, קאַליפֿאָרניע, בײַם מעלדן דעם יום־כּיפּור, געזאָגט: “ווען מען גייט אַריבער דעם שוועל פֿון צײַט פֿון איין יאָר צום צווייטן, ווערט דער ישׂראלער שטאַרק דערמאָנט אין דער בריאה און אין דעם אַלגעמיינעם מלוכה פֿונעם באַשעפֿער, און מע רופֿט אים צו פֿײַערן, מיט אַ תּרועה פֿון שופֿר, דעם יאָרטאָג, אַזוי צו זאָגן, פֿון דער געבורט פֿון צײַט און פֿון דער קרוינונג פֿונעם גרויסן מלך. ער ווערט אויך גערופֿן דורכן קול פֿון דעם זעלבן שופֿר, כּדי הינטערקוקנדיק צו דורכצופֿאָרשן זײַנע מעשׂים פֿונעם פֿאַרגאַנגענעם יאָר, בשעת ער שטייט ציטערנדיק פֿאַרן אַלזעענדיקן אויג פֿון דער אייביקער יושר, וואָס זיצט אויפֿן טראָן פֿון משפּט.”

GSAM 92.1ווי אין דער ייִדישער מקדש־דינסט איז דער מקדש גערייניקט געוואָרן איין מאָל אַ יאָר, האָט דניאל זיכער געמוזט פֿאַרשטיין, אַז די דאָזיקע רייניקונג פֿונעם מקדש צום סוף פֿון די דרײַ און צוואַנציק הונדערט טעג מוז זײַן שייך צו עפּעס אַחוץ דער יערלעכער טיפּישער דינסט. דער אייבערשטער האָט שוין אָנגעוויזן זײַן פֿאָלק, אַז ווען מען ניצט סימבאָלן אין נבֿואה, זאָל די צײַט וואָס ווערט געגעבן גערעכנט ווערן “יעדער טאָג פֿאַר אַ יאָר”.³⁰ אַזוי דער פּעריאָד פֿון דרײַ און צװאַנציק הונדערט טעג, ווי מיר האָבן געזען, פֿירט צום סוף פֿון משיחס אַרבעט ווי הויפּט־כהן אין דעם הימלישן מקדש — צום אויספֿאָרשונג־משפּט פֿון די, וועמענס ענינים, דורך ווידוי, זענען געבראַכט געוואָרן אין דעם הימלישן מקדש.

GSAM 92די אָנזאָג פֿון דער געריכט וואָס איז געקומען אין 1844

GSAM 92.2ווען מען האָט אַנטדעקט די צײַט, ווען דער אורטייל פֿון די הייליקע וואָלט אָנהייבן, איז דער וועג געעפֿנט געוואָרן, אַזוי אַז, לויט דעם סדר פֿון געשעענישן פֿונעם אייבערשטן, ווי עס איז אָנגעצייכנט אין נבואה, קען מען געבן די בשורה: “דער שעה פֿון זײַן אורטייל איז געקומען.” באַמערקט, עס זאָגט נישט אַז גלײַך נאָך דער אַנטדעקונג פֿון יענער צײַט וואָלט די בשורה פֿאַרקונדיקט געוואָרן, נאָר אַז דאָס ליכט וואָס איז פֿריִער “פֿאַרחתמעט געוואָרן” זאָל קלאָר געמאַכט ווערן. מיר זעען קלאָר אַז דאָס איז אויסגעפֿירט געוואָרן. אין די ווײַטערדיקע קאַפּיטלען וועט זיך אַרויסווײַזן, אַז דער האַר האָט פּונקט אַזוי פּינקטלעך אָנגעצייכנט די צײַט ווען די בשׂורה פֿונעם צווייטן קום וואָלט פּראָקלאַמירט ווערן, און פּונקט אַזוי בוכשטעבלעך איז די פּראָקלאַמאַציע געגעבן געוואָרן דער וועלט.